Кіріспе

Құс түрлері Сібірлік тасқұйрық немесе Азиялық тасқұйрық (Saxicola maurus) – Ескі әлемдегі ұшқыштар тұқымдасының (Muscicapidae) жақында ғана мойындалған түрі. Басқа құртқа ұқсас ұшқыштар сияқты, бұл түр де бұрын жиі Торғайлар тұқымдасына (Turdidae) жатқызылатын. Ол Шығыс Палеарктикада, соның ішінде Еуропаның шығыс бөлігінде көбейеді және Ескі әлемнің тропиктерінде қыстайды.

Сипаттама, жүйелік және таксономия

Ол ең жақын туысы – еуропалық тасшатырға (S. rubicola) ұқсас, бірақ әдетте жоғары жағы қараңғырақ, ал төменгі жағы ақшыл, құйрықүсті ақ, қанат асты бөлігі ақ, кеудесінде азау қызғылт түс болады. Жұптасу кезіндегі еркегінің жоғарғы бөлігі мен басы қара түсті (еуропалық тасшатырдағы қоңыр реңктер жоқ), айқын ақ жағасы, иық жамылғысы мен құйрықүсті және тамағында шектеулі апельсин түсті аймағы бар. Ұрғашысының жоғарғы бөлігі мен басы ашық қоңыр, мойнында ақ дақтар (толық жағасы жоқ) және ашық, жолақсыз қызғылт сары құйрықүсті болады. Қысқы түстегі еркектері жазғы еркектер мен ұрғашылардың арасындағы кезеңдік түр, және олардың суперцилиумы свинкхатқа (S. rubetra) ұқсас; оны осы түрден және ұрғашыдан толық ақ жағасы арқылы ажыратуға болады. Бес немесе алты түршесі бар, олардың ішінде жоғарыда сипатталған S. m. maurus және ерекше, бірақ ұқсас S. m. stejnegeri Солтүстік және Орталық Азияда кездеседі. Оңтүстіктегі S. m. variegatus (Каспий теңізінің батысында), S. m. armenicus (Шығыс Түркиядан Иранға дейін), S. m. indicus (Гималайда) және Түркістан тасшатыры S. m. przewalskii (Оңтүстік-Батыс Қытайда) қауырсындарында үлкен ақ аймақтар байқалады. Бұрын S. maurus көбінесе S. torquatus-қа «жалпы тасшатырдың» бөлігі ретінде қосылған, бірақ қазіргі уақытта бұл ғылыми атау африкалық тасшатырға ғана қатысты. мтДНҚ цитохром b тізбегінің және нДНҚ микросателлиттерінің саусақ іздерін талдау, морфологиялық, мінез-құлқылық және биогеографиялық деректермен бірге, осы құсты ерекше түр деп санауға негіз береді. Еуропалық тасшатыр – оның еуразиялық тасшатырлар туысындағы батыс туысы; олардың ата-бабалары кеш Плиоцен немесе ерте Плейстоценде, шамамен 1,5-2,5 миллион жыл бұрын, Квартерлік мұз басудың басталу кезінде бөлінген. Оның ғылыми атауы «қара таста мекендеуші» дегенді білдіреді. Saxicola латын тілінен шыққан, saxum – «тас» және incola – «мекендеуші» деген сөздерден құралған; maurus грек тілінен алынған maúros (μαύρος) – «қара» сөзінен латыншаға аударылған (қ. «moor»), S. rubicola-мен салыстырғандағы жоғарғы бөлігінің түсіне сілтеме жасайды.

Тарату және экология

Туып-өсу аймағы Азияның көп бөлігін қамтиды, Сібірдегі шамамен 71° солтүстік ендіктен бастап, оңтүстікте Гималай және оңтүстік-батыстағы Қытайға дейін, ал батысында Шығыс Түркия мен Каспий теңізі аймағына дейін созылады. Бұл құс сонымен қатар Еуропаның қиыр солтүстік-шығысында, көбінесе Ресейде, бірақ кейде Финляндияға дейін батысқа қарай көбейеді. Көшпенді құстың қыстау орны Оңтүстік Жапониядан Таиланд пен Үндістанға дейін, ал батысқа қарай Солтүстік-Шығыс Африкаға дейін жетеді. Көшіп бара жатқанда, шағын топтары батысқа, Батыс Еуропаға дейін, ал сирек жағдайларда шығысқа, Солтүстік Америкадағы Аляскаға дейін жетеді. IUCN бұл құсты жеке түр деп санамаса да, ол кеңінен таралған және көптеп кездесетін құс, сондықтан оны қорғауға алынған түр деп санамайды.