Кіріспе

Финляндияның ұлттық шіркеулерінің бірі – Финляндияның евангелистік лютеран шіркеуі (; Evangelisk lutherska kyrkan i Finland) – Финляндияның ұлттық шіркеуі. Ол христиан дінінің лютерандық тармағының бір бөлігі. Бұл шіркеу, Финляндияның православие шіркеуімен бірге, елдегі ұлттық шіркеу ретінде заңды мәртебеге ие. Шіркеу Дүниежүзілік шіркеулер кеңесі мен Еуропалық шіркеулер конференциясына мүше. Ол сонымен қатар Порвоо қауымының мүшесі және экуменикалық қатынастарға белсенді қатысады. 2022 жылы 3,6 миллион мүшесі бар Финляндияның евангелистік лютеран шіркеуі әлемдегі ең ірі лютеран шіркеулерінің бірі болып табылады. Ол Финляндияның ең ірі діни ұйымы; 2022 жылдың соңында финдердің 65,2%-ы шіркеу мүшелері болды. Христиан діні Финляндияға баяу таныстырылды: христиан дінінің алғашқы белгілері 9 ғасырдағы жерлеу орындарында табылды. Этимологиялық деректерге сүйенсек, оның алғашқы ықпалдары қазіргі Финляндияға шығыс христиан дәстүрінен келген сияқты. Археологиялық деректер көрсетсе, 12 ғасырдың ортасында қазіргі Турку қаласының айналасында христиан діні басым болған. Бір аңыз 1054 жылға дейінгі крест жорығы туралы айтады, бірақ оны қолдайтын заманауи немесе археологиялық дәлелдер жоқ. Тағы бір аңыз бойынша, шейіт епископ Святой Генрих Финляндия шіркеуін құрған, бірақ бұл да, көбінесе, ойдан шығарылған. Христиан дінін енгізу көбінесе Швециямен біртіндеп бірігумен қатар бейбіт, баяу процесс болды, дегенмен осы кезеңде швед басшылығындағы крест жорықтары жүргізілді. Алғашқы епископ, Томас, 13 ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген. Томасқа Папа Иннокентий IV 1245 жылдың 21 ақпанында отставкаға кетуге рұқсат берді. Папаның сөзіне сенсек, Томас бірнеше қылмыс жасағанын мойындады, мысалы, адамды өлімге дейін азаптап, папалық хатты жалғандады. Екінші швед крест жорығы кезінде шіркеу иерархиясы толыққанды құрылды. Орта ғасырларда Турку епархиясы Уппсала архиепископының билігінде болды, бұл елдің швед саяси үстемдігін көрсетеді. Епархияда мектеп болғандықтан, ол өз дін қызметкерлерін тәрбиелей алды, бірақ бірнеше финдер Германия мен Париж университеттерінде оқыды. Реформацияға дейін епископтықтағы ең маңызды монахтар ордендері – францискандықтар, доминикандықтар және бригитталықтар болды. Епархияның діни рәсімдері доминикандық үлгіде жүзеге асырылды.

Швеция шіркеуінің бір бөлігі

Швед реформациясы король Густав Вазаның (1527) тұсында басталып, 1560 жылы аяқталды. Швеция, басқа скандинав елдері сияқты, протестантизмнің лютерандық түрін қабылдады. Финляндиядағы көптеген монастырь иеліктері, сондай-ақ ортағасырлық Түрку епископтарының резиденциясы болған Куусисто қамалы швед патшалығы тарапынан тәркіленді. Түркудің алғашқы лютерандық епискобы Мартинус Йоханнис Скитте болды, ол Дакияның доминикандық провинциясының бұрынғы генерал-викарі болды. Ол қазіргі тәуелсіз Швеция шіркеуінің бөлігі болған епархияның ішінде көне католик формаларының көпшілігін сақтады. XVI ғасырдың соңына қарай швед реформациясы аяқталды, ал келесі ғасыр лютерандық православие кезеңі деп аталды. Шіркеуге мүше болу және діни қызметке қатысу міндетті болды. Жаңадан басып алынған фин Карелиясында лютеран шіркеуі жергілікті халықтың Шығыс православиесін басып тастады, бұл көптеген адамды Ресейге итермеледі. Осы кезде шіркеу әр адамның христиан дінінің негізгі ілімдерін білуін талап ететін жан-жақты білім берудің негізін қалауды бастады. Оқушылар балаларды оқуға және Катехизис сабақтарына үйрету міндетімен қамтылды. Діни қызметкерлердің білімін жақсартуға, Түркудің Корольдік академиясын құруға, 1686 жылғы шіркеу актісінде білім беру жүйесін бекітуге мүмкіндік берілді. XVIII ғасырдың басында Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Финляндия Ресейдің қолына түсіп, он жыл бойы оның тұсында болды. Финляндияның үлкен бөлігі Ресейдің қолына кірді, бірақ лютеран шіркеуі Ресейдің билігі астында болғанына қарамастан белсенді қызметін жалғастырды. Осылайша бөлінген фин лютерандықтарының екі тармағы 19 ғасырдың басында қайтадан біріктірілді. Ресей мен Швецияда лютерандыққа рухани ағартушылықтың теологиясы қатты әсер етті, бұл шіркеуді секуляризацияға алып келді. Бұл және шіркеудің діни қызметкерлерінің сән-салтанатпен өмір сүруі халықтың наразылығын туғызды, ол жергілікті қайта жаңғыру қозғалыстарында көрініс тапты. Шіркеу мемлекеттен бөлінуді қабылдады, өйткені мемлекет басшысы православиелік Ресей императоры болғандықтан, мемлекетпен толық интеграцияны қиындық деп санады. 1889 жылы елде басқа да христиан конфессияларына еркін әрекет етуге рұқсат беретін заң қабылданды, сондай-ақ лютеран шіркеуінің мүшелеріне шіркеуден шығып, басқа христиан қауымдарына қосылуға құқық берілді. 1923 жылдан бастап мемлекеттік шіркеуден басқа бір діни қауымға кірместен шығуға болады. XIX ғасырдың басында бірнеше қайта жаңғырушы қозғалыстар пайда болды, олардың төртеуі ерекше танымал болды. Бұл қозғалыстар: Rukoilevaisuus (тоқтап дұға ететіндер немесе жиі дұға ететіндер), шаруа қызы Лииза Эркинтайтер және кейін діни қызметкер Абрахам Акрениус құрған. Бұл қозғалыс көбінесе Батыс Финляндияда белсенді болды. Оянған (пиетистер деп те аталады), шаруа Пааво Руотсалайнен құрды. Evankelisuus (Нео-Лютерандыққа байланысты), діни қызметкер Фредерик Габриэль Хедберг құрды. Лейстадиандық, Ларс Леви Лейстадиус құрды. Қайта жаңғырушылар епископтар мен білімді халықтан қатты қарсылық көрді, бірақ ауылдарда үлкен ізбасарлар жинады. Қазіргі фин тарихнамасында қайта жаңғыру қозғалыстары қоғамның жаңғыруынан туындаған әлеуметтік толқулардың бір бөлігі деп есептеледі. XIX ғасырдың аяғында шіркеу либерализмнің қарсылығына тап бола бастады, шіркеудің ұстанымы әсіресе жаңадан пайда болған еңбек қозғалысы тарапынан күмән тудырды. Баптистер мен методистердің сенімдері де шіркеуге қарсы шықты. Шіркеу өзінің қайта жаңғырушы қозғалыстарына көбірек еркіндік беру арқылы және жексенбілік мектептер мен христиан жастар бірлестіктері сияқты жаңа жастар іс-шараларын бастау арқылы жауап берді, бірақ фин ұлтшылдығының негізгі ағымына лютерандық әсер етті. Мысалы, фин ұлтшылдығының ең маңызды философы Йохан Вильгельм Снеллман лютерандықты фин ұлтының маңызды факторы деп санайды, бірақ ол шіркеуді ұйым ретінде сынға алды.

Ұлттық шіркеудің құрылуы

XX ғасырдың басында төрт рулық топқа негіделген ескі Ландтаг тең сайлау арқылы сайланатын бірпалаталы парламентке (Эдускунта) айналды. 1908 жылы Шіркеу заңына енгізілген түзетулер шіркеу мүшелерін жылына кем дегенде бір рет қатысу міндетінен босатып, қасиетті тағзым етуге қатысудан босатты. Осыдан кейін шіркеуге бару саны азайды және одан бері жеке діни көзқарастың көрсеткішіне айналды. (Сондай-ақ, шіркеу қызметтеріне қатысудың бұрынғы талабын қараңыз.) 1917 жылы Финляндия тәуелсіздік алғаннан кейін бірден Финляндия азамат соғысы басталды, онда шіркеу ақ (ұлтшыл) жаққа қосылды, ал Қызыл гвардиялар дін қызметкерлерін өлтіруге дейін антиклерикализмді қабылдады. 1919 жылғы Конституцияда жаңа республика діни жағынан бейтарап деп жарияланды және дін бостандығы құқық ретінде бекітілді. 1923 жылы бұл құқық Дін бостандығы заңы арқылы одан әрі іске асырылды. Заң әрбір ересек финге шіркеуден шығуға (соның салдарынан шіркеу салығын төлеуден босатуға) құқық берсе де, халықтың басым көпшілігі саяси көзқарасына қарамастан мүше болып қалды. 1960 жылдары шіркеу реакцияның ескірген бекінісі деп санайтын және мемлекет ішіндегі шіркеудің позициясының негіздерін сынға алған радикалды солшылдардың күшті қарсылығына тап болды. 1966 жылы жазушы Ханну Саламаның құдайға қарсы сөйлегені үшін қылмыстық ісі антиэстаблишменттік позицияның танымал себебіне айналды. Салама үш айға бас бостандығынан айырылды, бірақ кейіннен президент Урхо Кеконен оны кешірді. Финляндия шіркеу-мемлекет қатынасының тағы бір сынға ұшыраған аспектісі - белгілі бір жексенбі күндері алдын ала келетін сенбі күндері қоғамдық билер мен кинотеатрларды жабу болды, бұл тыйым 1968 жылға дейін күшінде болды. Шіркеу өзінің танымалдылығы төмендеген жағдайына қазіргі заманға сай жаңғырту бағдарламасы арқылы жауап берді. 1970 жылдары фин тілінде жаңа Библия аудармалары және жаңа ән жинағы жасала бастады. Көптеген жаңғыру және жастар әндерін қамтитын ән жинағы 1986 жылы қабылданды. Сонымен қатар, 1992 жылы (динамикалық эквиваленттілік теориясына негізделген) жаңа Библия аудармасы аяқталды және қолдануға бекітілді. Соңында, Синод әйелдерге діни қызметкер болуға рұхсат берді, бұл өзгеріс алғаш рет 1963 жылы Синодта талқыланды, бірақ қабылданбады және одан әрі дау туғызуда.

Фин қоғамындағы орны

Финляндиядағы дін Жыл Финляндияның евангелистік-лютеран шіркеуі Финляндияның православие шіркеуі Басқа дінге жатпайтын 1950 95,7% 1,7% 0,4% 2,7% 1980 90,3% 1,1% 0,7% 7,8% 1990 87,9% 1,1% 0,9% 10,2% 2000 85,1% 1,1% 1,1% 12,7% 2005 83,1% 1,1% 1,1% 14,7% 2010 78,2% 1,1% 1,4% 19,2% 2011 77,2% 1,1% 1,5% 20,1% 2012 76,4% 1,1% 1,4% 21,0% 2013 75,3% 1,1% 1,4% 22,1% 2014 73,8% 1,1% 1,6% 23,5% 2015 73,0% 1,1% 1,6% 24,3% 2016 72,0% 1,1% 1,6% 25,3% 2017 70,9% 1,1% 1,6% 26,3% 2018 69,8% 1,1% 1,7% 27,4% 2019 68,7% 1,1% 1,7% 28,5% 2020 67,8% 1,1% 1,7% 29,4% 2021 66,6% 1,1% 1,7% 30,6% 2022 65,2% 1,1% 1,8% 32,0% Финляндияның евангелистік-лютеран шіркеуі Финляндияның православие шіркеуімен бірге елдегі ұлттық шіркеу ретінде заңды мәртебеге ие. Финляндия Конституциясы Евангелиялық-лютерандық шіркеуді ұйымдастыру және басқару үшін шіркеу туралы заңды (kirkkolaki) қарастырады; Заң тек шіркеу Синодының бастамасымен ғана өзгертілуі мүмкін, бұл оның тарихи тұрғыдан берілген автономиясын сақтайды. Фин қоғамында жалпы секуляризация байқалады және соңғы онжылдықтарда шіркеу мүшелерінің саны азайды. 2015 жылы Eroakirkosta.fi, Финляндияның мемлекеттік шіркеулерінен кетуге арналған электрондық қызметті ұсынатын веб-сайт, 2003 жылы ашылғаннан бері жарты миллион шіркеу мүшесі шіркеуден кеткенін хабарлады. Дегенмен, шіркеу халықтың басым көпшілігінің адалдығын, мемлекеттік рәсімдердегі ерекше рөлін және мүшелерінен үкіметтік табыс салығымен бірге шіркеу салығын жинау құқығын сақтайды. Мүшелік салығынан басқа, кәсіпорындар да шіркеуге бөлінетін салық арқылы белгілі бір деңгейде қатысады. Шіркеу салығынан қашу (мекенжайына байланысты 1-2 пайыз) шіркеуден кетудің жиі айтылатын себебі болып табылады. 2010 жылы шіркеуден кеткендердің саны 83 097 адамды құрады, бұл шіркеудің гомосексуализмді күнә деп қарастыруына байланысты болды. Бұл ұстаным 2010 жылдың 12 қазанында фин теледидарындағы гейлердің құқықтарына арналған бағдарламада айқын болды, онда шіркеу қызметкерлері мен жамағаттары ЛГБТ құқықтарын арттыруға бағытталған заңдық түзетулерді қолдау және қарсылық танытты. Финляндияның шіркеу істеріне жауапты министрі Стефан Валлин христиан-демократтардың жетекшісі Пайви Расененді гомосексуализмге және гейлердің құқықтарына қарсы қоғамдық ұстанымды қасақана қабылдады деп айыптады, бұл шіркеуден либералды көзқарастағы адамдарды қуу мақсатында жасалған. 2011 жылдың 9 ақпанында ЕЛФК Епископтар кеңесі «Жауапкершілік қатынасын тіркегендермен және олар үшін тегін дұғаға қатысты пасторлық нұсқаулық» шығарды, оны жеке немесе көпшілік алдында шіркеуде, қонақтармен немесе қонақтарсыз жүргізуге болады, бірақ оны «некеге ұқсас серіктестікті баталаумен» шатастыруға болмайды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, финдердің тек 65,2%-ы Евангелиялық лютеран шіркеуіне жатады, бұл 2010 жылдан 13,0 пайыздық тармаққа төмендеді. Халықтың шіркеуге тиесілілігінің ең жоғары көрсеткіші Оңтүстік Остроботнияда, онда 81,9% шіркеуге жатады. Ал ең төменгі көрсеткіш Уусимаада, онда бұл көрсеткіш 53,8% құрайды. Әкімшілік деңгейде, шіркеуге 90% -дан астам тиесілілігі бар үш муниципалитет бар: Перхо, Киннула және Рейсярви. Хельсинки (47,6%) және Вантаа (49,1%) - халықтың аз бөлігі шіркеуге тиесілі муниципалитеттер.

Ұйым

Финляндия Евангелистік лютеран шіркеуінің құрылымы негізінен географиялық бөлінуге негізделген. Әрбір мүше тұрғылықты жері бойынша приходқа жатады, приход шекаралары муниципалитет шекараларымен сәйкес келеді. Ірі қалалар, әдетте, бірнеше приходқа бөлінеді, мүшелердің үйлерінің географиялық орналасуы приходқа қатысуын анықтайды. Приход мүшелерінің саны кішкентай муниципалитеттерде бірнеше жүзден бастап, Хельсинкидегі Малми приходында 60 000-ға дейін жетеді. Шіркеу заңына сәйкес, шіркеудің барлық практикалық жұмысын приход жүзеге асырады. Приходты пастор және приход кеңесі басқарады. Екеуі де мүшелермен тең, жабық дауыс беру арқылы сайланады. Приход кеңесінің өкілеттігі төрт жылды құрайды, ал пастор өмір бойына немесе 68 жасқа толғанға дейін сайланады. Приход – өз мүшелерінен салық алуға құқығы бар, мемлекеттік сипаттағы заңды тұлға. Салық мөлшері приход кеңесімен шешіледі және жеке табыстың 1-ден 2,25 пайызы аралығында болады. Іс жүзінде, салықты мемлекет белгілі бір төлем үшін жинайды. Приходтар қаржылық жағынан өздерін-өздері қамтамасыз етеді. Дегенмен, мұқтаж приходтарға орталық басқарма көмек көрсете алады. Екінші жағынан, барлық приходтар өз табыстарының 10 пайызын шіркеудің және епархияның орталық басқармасына аударуға міндетті. Приход әкімшілігінің күнделікті істерін пастор және приход кеңесімен сайланған приход тақтасы жүзеге асырады. Қалаларда, қалалық приходтардың ортақ приход кеңесі бар, бірақ жеке приход тақталары сақталады.

Пасторалды оқыту

Діни қызметке орналасу үшін теология магистрі болуы міндетті. Шіркеудің өз кәсіби біліктілікті арттыру жоғары оқу жүйесі де бар. Жаңадан тағайындалған пастор, бұрынғы көмекші дін қызметкері (adjunkt) қызметін атқарған шіркеу пасторы (församlingspastor) лауазымына лайықты болады. Каплан немесе Киркогерд (kyrkoherde) лауазымына үміткер болу үшін Шіркеудің Пасторлық дәрежесі (pastoralexamen) талап етіледі. Викарий (vicar) лауазымына өтініш беру үшін, сонымен қатар, қауымдық жұмысты басқару біліміне арналған емтиханнан өту міндетті. Финляндиялық евангелистік-лютерандық дұғалар бірлестігі – қатысуға ерікті дін қызметкерлерінің бірлестігі. Бас викарий (domprost) немесе Епархиялық декан (stiftsdekan) лауазымына үміткер болу үшін Шіркеудің Жоғары Пасторлық дәрежесі (högre pastoralexamen) қажет. Діни құлшылықтан басқа, жергілікті лютеран қауымдары көптеген діни емес шараларды да ұйымдастырады. Финляндияда, сондай-ақ басқа скандинавия елдерінде де, көпшілік адамдар шіркеуге көбінесе тек мерекелерде, мысалы, Рождество мен үйлену тойында барады.