Кіріспе
XVII ғасырдағы ағылшын пуритан шіркеуінің жетекшісі және теологы Ричард Бакстер (12 қараша 1615 – 8 желтоқсан 1691) – Шропшир графтығының Роутон ауылынан шыққан ағылшын нонконформист шіркеуінің жетекшісі және теологы, ол "ағылшын протестанттық ғалымдарының басшысы" деп сипатталған. Ол 1630-шы жылдардың соңында Вустерширдегі Киддерминстердегі рухани қызметі арқылы танымал болды және осымен қатар теологиялық жазушы ретінде ұзақ және жемісті мансабын бастады. 1662 жылғы Бірыңғайлық заңынан кейін Бакстер Херефорд епископы лауазымына тағайындалудан бас тартып, Англия шіркеуінен қуылды. Ол түрмеде жазасын өтегеннен кейін нонконформист қозғалысының ең беделді басшыларының біріне айналды. Оның көзқарастары кальвиндік тағдырлау дәстүрінде әлі де даулы болып табылады, себебі ол христиандардың сенім заңына бағыну керектігін үйреткен.
Richard Baxter (12 November 1615 – 8 December 1691) was an English Nonconformist church leader and theologian from Rowton, Shropshire, who has been described as "the chief of English Protestant Schoolmen". He made his reputation in the late 1630s by his ministry at Kidderminster in Worcestershire, when he also began a long and prolific career as theological writer. Following the Act of Uniformity 1662, Baxter refused an appointment as Bishop of Hereford and was expelled from the Church of England. He became one of the most influential leaders of the Nonconformist movement, spending time in prison. His views remain controversial within the Calvinist tradition of Predestination because he taught that Christians are placed under a type of faith law.
Жеке мәліметтер
Бакстер 1615 жылғы 12 қарашада Шропшир графтығының Роутон қаласында анасының әкесінің үйінде дүниеге келді және сол кездегі High Ercall қалалық шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. 1626 жылғы ақпанда ол ата-анасының Итон Константиндегі үйіне көшті. 1662 жылғы 10 қыркүйекте Бакстер Маргарет Чарлтонға үйленді, ол 1681 жылы қайтыс болды.
Ерте өмір
Ричардтың ерте білім алуы нашар болды, көбінесе жергілікті дін қызметкерлерінің қолында болды, ал олардың өздері жартылай сауатты еді. Оған Джон Оуэн көмектесті, ол Wroxeter-дегі тегін мектептің директоры болды, онда Ричард шамамен 1629-1632 жылдар аралығында оқыды және латын тілінде жақсы үлгерді. Оуэннің кеңесімен ол Оксфордқа бармады (кейін өкінген қадамы), бірақ Уэльс және Маркалар Кеңесінің капелланы Ричард Викстедпен оқу үшін Ладлоу қамалына барды. Ол сотқа баруға көнбеді, бірақ сер Генри Герберттің қамқорлығымен Лондонға келді, бірақ көп ұзамай үйіне қайтып, дінтануды оқуға бекінді. Анасының қайтысы оның осы шешімін нығайтты. Өліп бара жатқан Оуэнге үш ай бойы мұғалім болып қызмет еткеннен кейін, Бакстер жергілікті дін қызметкері Фрэнсис Гарбетпен теологияны оқыды, алғашқыда Ричард Сиббс, Уильям Перкинс және Езекиел Калвервеллдің, сондай-ақ 14 жасында кальвинист Эдмунд Баннидің, кейіннен схоластикалық философтардың еңбектерін оқыды, осыған қоса Ричард Хукер мен Джордж Даунхэмдегі Англия шіркеуінің ортодоксалды теологиясын, ал Джон Спринт пен Джон Бурджестегі келісімді пуритандықтардың аргументтерін зерттеді. Шамамен 1634 жылы ол Томас Гаткердің көмекшісі Джозеф Саймондс және Уолтер Крэдокпен танысты, олар екеуі де бейімделмегендер еді.
Қызметінің алғашқы жылдары, 16381660
Джеймс Берридің көмегімен, кейін Жаңа үлгідегі армияда полковник болған, 1638 жылы Бакстер Дадлидегі тегін грамматикалық мектептің директоры болды. Ол Ворстер епискобы Джон Торнбороудан ізгілік алғаннан кейін діни қызметін бастады және көп ұзамай Шропширдегі Бриджнортқа ауыстырылды. Бакстер Бриджнортта шамамен екі жыл бойы қызмет етті, осы кезеңде Англия шіркеуі мен наразылықшылдыққа қатысты дауларға ерекше назар аударды. Ол көп ұзамай бірнеше мәселе бойынша шіркеуден алшақтады; ал "et cetera oath" талабынан кейін ол ағылшын үлгісіндегі епископтықтан бас тартты. Пресвитериан ретінде танылса да, ол өзгертілген епископализмді қабылдауға дайын болды, бірақ шіркеу басқаруының барлық формаларын діни амалдардан екінші деңгейде деп санады.
Киддерминстер
Ұзақ парламенттің алғашқы шараларының бірі дін қызметкерлерін реформалау болды; осы мақсатта, оларға қарсы шағымдарды қабылдау үшін комитет тағайындалды. Шағымданушылардың арасында Киддерминстер тұрғындары да болды. Викарий Джордж Дэнс өзінің 200 фунт стерлинг табысынан, белгілі бір сенімді тұлғалар таңдаған уағызшыға жылына 60 фунт стерлинг беруге келісті. Бакстерді халық алдында уағыз айтуға шақырды және ол бірауыздан Киддерминстердегі Әулие Мария және Барлық Киелілер шіркеуінің пасторы болып сайланды. Бұл оның жиырма алты жасында, 1641 жылдың сәуір айында болды. Оның қызметі көптеген үзілістермен шамамен 19 жылға созылды; және осы кезеңде ол Киддерминстерде және айналасында көптеген реформаларды жүзеге асырды. Ол елдегі дін қызметкерлерін, олардың пресвитериандық, епископалдық және тәуелсіздік көзқарастарындағы айырмашылықтарына қарамастан, бірлестікке біріктірді. «Реформацияланған пастор» – Бакстердің осы жалпы діни жұмысты қолдау мақсатымен жариялаған кітабы.
Англияның азаматтық соғысы және Британдық одақ
1642 жылы тамызда Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда, көптеген Бакстерлер сияқты, ол да тарап алудан аулақ болуға тырысты. Бірақ Вустершир роялистердің бекінісі болғандықтан, ол уақытша Глостер қаласына, парламентшілер бақылауындағы қалаға зейнетке шықты. 1642 жылдың соңында Вустерширге қайтып келгенімен, қайтадан қуылды және тағы бір парламенттік бекініс болған Ковентриге көшті. Ол 30-дан астам қашқан дін қызметкерлерімен бірге болды, олардың ішінде Ричард Вайнс, Энтони Берджес, Джон Брайан және Обадия Грю есімділер де бар еді. Ол әр жексенбіде гарнизонның капелланы қызметін атқарып, әскерилерге, қала тұрғындарына және жат жұрттықтарға үн қосты. Оның тыңдаушыларының арасында сэр Ричард Скеффингтон, полковник Годфри Босвилл, ғалым-әуесқой Джордж Аббот және басқа да адамдар болды. Насеби шайқасынан кейін ол полковник Эдвард Уэлли полкінің капелланы болып тағайындалды және 1647 жылдың ақпанына дейін осы қызметін атқарды. Осы аласапыран жылдары ол «Афоризмдер» атты еңбегін жазды, ол 1649 жылы жарық көргеннен кейін үлкен дау-дамай тудырды. Бакстердің парламенттік армиямен байланысы ерекше болды. Ол оған қосылуының себебі, мүмкіндігі болса, осы салада сектанттардың өсуін тежеу және конституциялық үкіметті сол кездегі республикалық тенденцияларға қарсы қорғау еді. Оливер Кромвельдің «Темір әскерлерге» капеллан болып кірісу ұсынысын қабылдамағаны үшін өкінді. Кромвель одан қашып жүрді, бірақ Бакстер, ол Протекторлық лауазымын алғаннан кейін оның алдында уағыз айтуға мүмкіндік алғанда, тақырып ретінде шіркеудің бөлінісі туралы ежелгі мәселені таңдады және кейінгі әңгімелерде онымен ар-ождан бостандығы туралы пікір таластырды, тіпті оның құлатқан монархиясын қорғады. Кромвельмен осы кездесу Бакстерді «діннің негіздерін» анықтауға көмектесу үшін Лондонға шақырған кезде болды. Осы кезеңде ол Уэльске қызмет ету үшін Шрусбериде жаңа университет ашуға тырысты, ол үшін Шрусбери мектебінің ғимаратын пайдалануды жоспарлады. Қаржының жетіспеуі осы жобаның сәтті аяқталуына кедері келтірді, ал бұл ғимарат ақырында Шрусбери қалалық кітапханасына айналды.
Қайта қалпына келтіруден кейінгі қызмет, 16601691
1660 жылы Стюарттардың қайта орналасуынан кейін Бакстер Лондонға көшіп, 1662 жылғы Бірыңғайлық заңы күшіне енгенге дейін уағыздады. Оның өзі сияқты жай ғана қарсыластар Англия шіркеуінде қала алады деген үміті расталмады, себебі екі тараптан келгендер бұл мақсатқа кедергі келтірді. Савой конференциясы Бакстердің реформаланған литургиясын тудырды, бірақ ол ешқандай қарастырусыз жаңылды. Бакстер өмірінің соңына дейін "жалпыұлттық шіркеу" құруды үнемі жақтады. Ол елде қандай беделге ие болса, Лондоннан да сол беделді алды. Оның уағыздауының күші баршаға сезілді, ал оның іскерлігі оны партияның алдына шығарды. Ол корольдік капеллан қызметіне тағайындалды және Херефорд епископтығы ұсынылды, бірақ ол талаптарға сәйкес келусіз ұсынысты қабылдай алмады. Бас тартқаннан кейін, тіпті Бірыңғайлық заңы қабылданбас бұрын, оған Киддерминстерде дін қызметкері болуға рұқсат берілмеді, ал епископ Джордж Морли оған Вустер епархиясында уағыз айтуға тыйым салды.
Құқықтық қиындықтар
1662 жылдан бастап 1687 жылға дейін Бакстердің өмірі түрлі қудалаулармен үнемі мазаланды. Ол тыныш оқу үшін Миддлсекстегі Актонға зейнетке шықты, бірақ конвентикл өткізгені үшін түрмеге қамалды. Бакстер жалпы сотта habeas corpus талап етті. 1672 жылы берілген рұқсаттарды патша қайтарып алғаннан кейін, ол Лондонға уағыз айтуға жіберілді. Ол Oxendon көшесінде өзі үшін салған үйінде бір рет уағыз айтқаннан кейін, ол үй жабылды. 1680 жылы ол үйінен алынып кетті, үйінде қайтыс болуға рұқсат берілсе де, кітаптары мен мүлігі тәркіленді. 1684 жылы ол үш рет сот отырысына жеткізілді, тік тұруға шамасы келмей, ешқандай себепсіз жақсы мінез-құлқы үшін 400 фунт стерлинг кепілдік беруге мәжбүр болды. Бірақ оның ең ауыр кездесуі 1685 жылдың мамырында бас судья сэр Джордж Джеффриспен болды. Ол Жаңа Өсиеттің түсіндірмесінде шіркеуді қаралағаны үшін Корольдік сотқа жіберілді және осы айып бойынша Джеффрис алдында сотталды. Соттың ресми баяндамасы жоқ; егер дәстүрге негізделген тараптық есеп қабылданса, Джеффрис ашуға іштенген. Бакстер 500 марка төлеуге, ақша төленгенге дейін түрмеде отыруға және жеті жыл бойы жақсы мінез-құлқымен болуға сотталды. Джеффрис тіпті оны арбаның артынан қамшымен ұруды ұсынды делінеді. Бакстердің жасы 70-ке жуықтап, 18 ай түрмеде отырды, содан кейін үкімет оның ықпалын жеңіп алу ниетімен айыппұлды кешіріп, босатты.
Кейінгі жазбалары мен соңғы жылдары
Бакстердің денсаулығы одан да нашарлағанмен, осы кезең оның жазушы ретінде ең жоғары белсенділікке толы шағы болды. Ол шамамен 168 жеке туынды жазды, оның ішінде "Христиандық нұсқаулық", "Христиан теологиясының әдістемесі" және "Католик теологиясы" сияқты маңызды еңбектер бар. Оның "Мәргарет Бакстердің өмірбаянының қысқашасы" атты еңбегі әйелінің қасиеттері мен мейірімділігін көрсетеді, бұл туралы әйтпесе білу мүмкін болмас еді. 1658 жылы "Өзгермегендерге қайылып, тірілуге шақыру" деген атпен жарық көрген шағын діни туынды, кемінде 19 ғасырдың ортасына дейін евангелизмнің негізгі емес кітаптарының бірі болды. 1687 жылдан бастап өмірінің қалған бөлігін тыныш өткізді. Ол Лондонда қайтыс болды, ал оның қоштасу рәсіміне шіркеу өкілдері де, наразылық білдірушілер де қатысты.
Теология
Ричард Бакстер шектеулі құтқару идеясын қабылдамай, жалпыға бірдей құтқаруға ұмтылды, бұл оны кальвинист теолог Джон Оуэнмен ұзақ пікірталасқа салды. Құдайдың патшалығын Мәсіхтің барлық адамдардың жеңімпазы және басшысы ретінде түсіндіре отырып, Бакстер Мәсіхтің өлімін жалпы құтқару актісі ретінде түсіндірді (жазалық және орнына қоюшылық, бірақ түсіндірмеде алмастырушылық), соның арқасында Құдай өкінгендерге кешірім мен рақымшылық сыйлайтын жаңа келісім жасады. Өкініш пен сенім осы келісімге бағыну арқылы құтқарылудың шарттары болып табылады. Бакстер өз замандастарының кальвинистері Құдайдың жаңа келісімінің шарттарын елемеу қаупіне тап болды деп мәлімдеді. Бакстердің пікірінше, ақталу үшін Құдайдың махаббатына жауап ретінде кем дегенде біршама сенім қажет. Бакстердің теологиясы латын тіліндегі Methodus Theologiæ Christianæ (Лондон, 1681) еңбегінде ең толыққанды баяндалған; «Христиандық нұсқаулық» (1673) оның жүйесінің практикалық бөлігін қамтиды; ал «Католик теологиясы» (1675) – ағылшын тіліндегі түсіндірме. Оның теологиясы Бакстерді замандастарының арасында беделсіз етіп, тіпті келесі ғасырда да Диссиденттер арасында жарылысқа себеп болды. Томас В. Дженкиннің қорытындылауынша, ол кальвинизмнен төрт тұрғыдан ерекшеленді:
Мәсіхтің құтқару жұмысы оның нақты, бірақ адамзаттың заң бұзуы салдарынан туған жазаға тең келетін жазаны (яғни, моральдық үкіметте бірдей нәтиже беретін жазаны) қабылдауынан тұрмады. Мәсіх адамдар үшін емес, күнәлер үшін өлді. Орнына қоюшылық құтқарудың пайдалары барлық адамдарға олардың құтқарылуы үшін қолжетімді және мүмкін. Құтқару жұмысы тек таңдалғандар үшін ғана емес, Мәсіхке сенетін барлық адамдар үшін қолжетімді. Ақталу процесінде сенушіге есептелген туралық Мәсіхтің туралығы емес, сенушінің өзінің Мәсіхке деген сенімі арқасында туындайды. Әрбір күнәкар өзінің өзгеру процесінде өзіндік белсенділікке ие, ол – Мәсіхке сену.
The atonement of Christ did not consist in his suffering the identical but the equivalent punishment (i. e., one which would have the same effect in moral government) as that deserved by mankind because of offended law. Christ died for sins, not persons. The benefits of substitutionary atonement are accessible and available to all men for their salvation. The atonement is not limited to a select few, but is available to all who will believe in Christ. The righteousness that is imputed to the believer in the work of justification is not the righteousness of Christ, but is by virtue of the faith of the believer himself in Christ. Every sinner has a distinct agency of his own to exert in the process of his conversion, which is to believe in Christ.
Мұра
Ричард Бакстер Англия шіркеуінде 14 маусымда еске алынады.
Әдеби мұрасы және атаулары
А.Г. Мэтьюс «Ричард Бакстердің еңбектері: түсіндірмелі тізім» (Congregational Historical Society Transactions, XI (1932)) мақаласында Бакстердің 141 кітабын тізімдейді. Джеффри Натталл 1965 жылы жарық көрген Бакстердің өмірбаянында осы тізімді қайта жариялап, тізімдегі еңбектердің бірі – Fasciculus literarum (1680) шығармасын Джон Хинкли жазғанын атап өтеді. 1665 жылы оның еңбектері лютерандық теолог Иоганн Фишер тарапынан неміс тіліне аударылды. 1674 жылы Бакстер Артур Денттің «Жай адамның жұмаққа жолы» кітабының мазмұнын «Кедей отбасының кітабы» деген атпен жаңа форматта жариялады. Осылайша, Оңтүстік Шубериден шыққан Артур Дент Бакстер мен тағы бір көрнекті пуритан – Джон Буньянды байланыстырды. 1679 жылы Бакстер сэр Томас Браунның «Кир бағы» атты еңбегіне сирек сілтеме жасап, жаңадан тағайындалған дін қызметкерлеріне: «Сіздерде олардың білімді трактаттарындағыдан гөрі нақты шындық болады», – деді. Бакстердің Жаңа Англиядағы ықпалы миссис Тутиллдің 19 ғасырдағы рухани еңбегі «Мен леди боламын – қыздарға арналған кітаптың» бірінші тарауында көрсетілген. Джордж Элиоттың «Флосдағы диірмен» романында Ричард Бакстердің «Мүміннің мәңгілік тынығысы» кітабы Глегг тәтесінің кітаптарының бірі ретінде тізімделген. Ол көптеген әндердің авторы, соның ішінде «Сенің махаббатың бар болғанда, достарға мұқтаждық жоқ» әні де бар. Немец социологы Макс Вебер (1864–1920) «Протестанттық этика және капитализм рухы» (1904, 1920) диссертациясын дамыту үшін Бакстердің еңбектерін кеңінен пайдаланды. Вебер Бакстердің байлық өндірудің өзі Құдайға даңқ әкеледі деген ойын қолданып, ол тек жалқаулыққа және «қайғысыз өмір сүруге» әкелген жағдайда ғана жаман екенін айтты. Вебер Бакстердің «сен Құдай үшін бай болуға тырыса аласың, бірақ ет пен күнә үшін емес» деген сөзін келтіреді. Ғлым социологиясының негізін қалаушы және «Мертон тезисімен» танымал Роберт К. Мертон (1910–2003) Веберді ұстанды және Бакстердің «Христиандық нұсқаулық» еңбегін «пуритандық этиканың негізгі элементтерінің типік бейнесі» ретінде пайдаланды. 2015 жылы Ричард Бакстердің туғанына 400 жыл толуына орай Бакстер мен Кэтрин Геллдің хат алмасуының көрмесі ұйымдастырылды. Хаттар Бакстердің хаттар жинағының негізі болды деп хабарланды.
Ескерткіштер
Бриджнорттағы Бакстер үйі әлі де Хай-стрит маңында тұр, ал алдыңғы жағында аты жазылған тақта бар. Вольверли мен Кукли азаматтық округінде (Киддерминстердің іргелес ауданы) Ричард Бакстер ескерткіші 1850 жылдар шамасында Бакстерді еске алу үшін салынған. Бұл II санаттағы ескерткіш және Блейкхолл орталығындағы төбеде орналасқан. Ричард Бакстер ескерткіші – Шропширдегі Роутон (оның туған ауылы) – аласа тас обелиск, оның бетіне қола тақта орнатылған. Онда: «Ричард Бакстер – 17 ғасырдың ұлы дін ғалымы, жазушы және көрнекті азаматы. Ричард Бакстер мен Беатрис Аднидің ұлы, Роутон ауылында 1615 жылы туған. 1691 жылы Лондонда қайтыс болды» деп жазылған. Бакстердің портреті доктор Уильямс кітапханасында, Лондон қаласындағы Гордон скверінде сақтаулы. Стаурбридждегі Олд Суинфорд аурухана мектебіндегі Бакстер үйі – пансионат, оның құрметіне аталған. Киддерминстерде Бакстер колледжі (бұрынғы Гарри Чешир орта мектебі) және Бакстер бағы де оның есімімен аталады.