Кіріспе

1628 – 1688 жылдары өмір сүрген ағылшын жазушысы және пуритан уағыздаушысы. Ол ең алдымен «Көшпенділердің саяхаты» атты христиандық аллегорияның авторы ретінде танымал, бұл шығарма сондай-ақ әдеби үлгінің ықпалды нұсқасына айналды. «Көшпенділердің саяхатынан» басқа, Буньян шамамен алпыс кітап жазды, олардың көпшілігі уағыздардың кеңейтілген нұсқалары болды. Буньян Бедфорд қаласының жанындағы Елстоу ауылында дүниеге келді. Ол біраз білім алды және он алты жасында Англия азамат соғысының бірінші кезеңінде Ньюпорт Пэгнеллдегі Парламент армиясына қосылды. Армияда үш жыл қызмет еткеннен кейін ол Елстоуға оралып, әкесінен үйренген темірші мамандығымен айналысты. Ол үйленгеннен кейін дінге қызығушылық танытып, алдымен приход шіркеуіне қатысты, содан кейін Бедфордтағы Сент-Джон шіркеуіндегі бейресми дін өкілдерінің тобына, Бедфорд жиналысына қосылды және кейін уағыздаушы болды. Монархия қайта орнатылғаннан кейін, бейресми дін өкілдерінің бостандығы шектелгенде, Буньян тұтқындалды және уағыздаудан бас тартқаны үшін он екі жыл түрмеде отырды. Осы уақыт ішінде ол «Күнәлілердің бастысына шамасы жеткен инабат» атты рухани автобиографиясын жазды және өзінің ең танымал кітабы «Көшпенділердің саяхаты» жөніндегі жұмысын бастады. 1676 жылы II Карл өзінің кешірім туралы заңын кері қайтарды, ал төрт жылдан кейін Буньян тағы да түрмеге қамалды, бұл жолы тек алты айға. Осы уақытта ол «Көшпенділердің саяхатын» аяқтады. Буньянның соңғы жылдары салыстырмалы жайлылықта өтті және ол танымал жазушы және уағыздаушы болып қала берді, сонымен қатар Бедфорд жиналысының пасторы болды. Ол Лондонға сапар кезінде ауырып, 59 жасында қайтыс болды және Бунхилл Филдс зиратында жерленді. «Көшпенділердің саяхаты» ағылшын тіліндегі ең көп жарияланған кітаптардың біріне айналды; автордың қайтысынан кейін 250 жыл өткен 1938 жылға дейін 1300 басылым жарық көрді. Буньян Англия шіркеуінде 30 тамыздағы Кіші мерекеде еске алынады. Англиялық қауымдастықтың басқа шіркеулері, мысалы, Австралияның Англикан шіркеуі, оны қайтыс болған күнінде (31 тамыз) құрметтейді.

Ерте өмір

Джон Буньян 1628 жылы Томас пен Маргарет Буньянның ұлы ретінде Буньянның соңында, Бедфордширдегі Элстоу ауылында дүниеге келді. Буньянның соңы Харроуден шағын ауылынан (Бедфордтан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен бір миль) және Элстоу Жоғары көшесінен ортасында орналасқан. Буньянның нақты туған күні белгісіз, бірақ ол 1628 жылдың 30 қарашасында крещениеден өтті. Ауылдық тізілімдегі крещение жазбасында: "Томас Баннионның ұлы Джон, 30 қараша" деп көрсетілген. Буньян деген есімнің көптеген жазылу түрлері бар (Бедфордшир мұрағат кеңсесінде 34 түрлі нұсқасы сақталған), және оның шығу тегі нормандық француз тіліндегі Буиньон есімінен бастау алған болуы мүмкін. Буньян әулеті Бедфордширде кем дегенде 1199 жылдан бері тамыр тартқан. Буньянның әкесі – қазан-құмыра жөндеуші немесе шебер, ол аймалды аралап, ыдыстарды жөндейтін, ал әкесінің әкесі Томас Элстоу манерінің сотында мүше болып қызмет еткен және саудагер (немесе ұсақ саудагер) болған. Бала кезінде Буньян әкесінің шеберлігін үйреніп, біраз білім алған, бірақ ол қай мектепке барғаны белгісіз. Бұл Хоутон Конкест немесе Бедфорд гимназиясы болуы мүмкін. "Күні бойы инабатта" атты еңбегінде Буньян өзінің балалық шағы туралы көп мәлімет бермеген, бірақ ол әкесінен қару айту әдетін қалай қабылдағанын, қорқынышты түстерге ұшырағанын және сол кездегі танымал әңгімелерді арзан кітаптардан оқығанын айтқан. 1644 жылдың жазында Буньян анасы мен әпкесі Маргареттен айырылды. Сол күзде, он алты жасқа толғанға дейін немесе одан кейін, Буньян Парламент армиясына қатарына қосылды, себебі Бедфорд қаласынан 225 сарбаз жинау туралы жарлық шығарылған. Оның әскери қызметі туралы көп мәлімет жоқ, ол Англия азамат соғысының бірінші кезеңінде өтті. Ньюпорт Пагнелл гарнизонының тізімінде ол "Джон Банниан" деген атпен тіркелген. "Күні бойы инабатта" еңбегінде ол осы кезден бері болған бір оқиғаны Құдайдың рақымының дәлелі ретінде айтқан: Мен солдат болғанда, мен басқалармен бірге оны қоршауға алу үшін осындай жерге баруға дайындалдым, бірақ мен бара жатқанда, компанияның бірі менің орнымда баруға рұқсат сұрады, мен келіскен соң ол менің орнымды алды, қоршауға келгенде, ол күзетші болып тұрғанда, оны мушкеттен атылған оқпен басына тигізіп өлтірді. Буньянның әскердегі қызметі оған әскери терминологияны білуге мүмкіндік берді, одан кейін ол оны "Қасиетті соғыс" кітабында қолданды, сонымен қатар Ньюпорт Пагнелде кездескен түрлі діни секталар мен радикалдық топтардың идеяларымен танысты. Гарнизондық қала оған кейінірек "Күні бойы инабатта" еңбегінде мойындаған мінез-құлқына баруға мүмкіндік берді: "Мен үйленгенге дейін менімен бірге жүрген жастардың барлығының көшбасшысы болдым, барлық жамандықтар мен дінсіздікте". Буньян үш жылға жуық әскерде болды, 1647 жылы Элстоуға оралып, шеберлікпен айналысты. Оның әкесі қайтадан үйленіп, тағы балалы болды, ал Буньян Буньянның соңынан Элстоу Жоғары көшесіндегі шағын үйге көшіп барды.

Неке және дінге айналу

Әскерден шыққаннан кейін екі жыл өткенде Буньян үйленді. Әйелінің аты және үйленуінің нақты күні белгісіз, бірақ Буньян әйелінің, ізгі жас әйелдің, әкесінен мұра еткен екі кітапты үйлену тойына әкелгенін еске алады: Артур Денттің «Жай адамның жұмаққа жолы» және Льюис Бейлидің «Пайаттылық жолы». Ол сондай-ақ, осы екі кітаптан басқа, жаңа үйленгендердің мүлкі шамалы болғанын еске алды: «Екеуміздің арамызда бір табақ немесе қасық та жоқ еді». 1650 жылы олардың тұңғыш қызы Мэри дүниеге келді, жақын арада ол соқыр екені анық болды. Олардың тағы үш баласы болды: Елизавета, Томас және Джон. Өзінің айтуынша, Буньян жас кезінде қоңырау шалуға, билеуге және ойындар ойнауға ұнайтын, тіпті жексенбі күні де, ал пуритандықтар мұны тыйым салған, олар жексенбіні ерекше қастерлі, Иеміздің күні деп санаған. Бір жексенбіде Элстоудың пасторы Кристофер Холл діни демалыс күнін бұзуға қарсы уағыз айтты, Буньян бұл уағызды жүрегіне сіңіріп алды. Сол күні ол Элстоу ауылының алаңында «мысық ұстау» (ағаш тікесін таяқпен ұру) ойыны ойнап жатқанда, жанынан «Күнәларыңнан бас тартып, жұмаққа барасың ба, әлде күнәларыңмен тозаққа түсесің бе?» деген дауыс естіді, сондай-ақ Иса Мәсіхтің көктен қарап, өзін жазғырғанын сезінді. Келесі бірнеше жыл Буньян үшін ауыр рухани күрес кезеңі болды, ол дінге қатысты күмәндерімен және қорқыныштарымен күресіп, өзін күнәкар санады. Ол қоңырау шалудан қорқып қалғанын былай дескрипциялады: «Қоңырау шалуға батылым бармаса да, шіркеу мұнарасына барып қарайтынмын. Бірақ кейін бір қоңырау құлап кетсе деген ойға келдім». Кейін ол «мұнара үстіме құлап кетпесін» деген қорқыныштан шіркеу мұнарасының есігіне жақындаса да алмады. Осы уақытта Буньян, саяхатында Бедфордқа келгенде, есіктің алдында рухани мәселелерді талқылап тұрған әйелдер тобын кездестірді. Бұл әйелдер Бедфорд еркін шіркеуінің (немесе Бедфорд жиналысының) негізін қалаушы мүшелері болды, ал Буньян, Элстоу шіркеуіне қатысқан, олардың сөздеріне қатты әсер еткендіктен, олардың шіркеуіне қосылды. Сол кезде бұл топ Бедфордтағы Сент-Джон шіркеуінде бұрынғы роялистік армия офицері Джон Гиффордтың басшылығымен жиналатын. Қауымның басқа мүшелерінің ықпалымен Буньян шіркеуде де, айналағы ауылдарда да уағыздай бастады. 1656 жылы ол отбасымен Бедфордтағы Сент-Кутберт көшесіне көшіп келді, содан кейін өзінің алғашқы кітабын – «Жанды жақсылық туралы ақиқаттар» жариялады, ол Рантерлер мен квакерлермен болған даудан туындаған. 1658 жылы Буньянның әйелі қайтыс болды, оған төрт кішкентай баласы қалды, олардың бірі соқыр еді. Бір жылдан кейін ол он сегіз жасар Елизабет есімді әйелге үйленді.

Түрмеге қамау

Буньянға уағыз айту еркіндігін берген діни төзімділік 1660 жылы монархияның қайта орнатылуымен шектелді. Бедфорд жиынының мүшелері енді англикан қауымымен бірге пайдаланған Сент-Джон шіркеуінде жинала алмады. Сол жылдың қараша айында Буньян Бедфордтан он үш шақырым қашықтықтағы Харлингтон ауылының жанындағы Лоуэр Самселл шаруашылығында уағыз айтып тұрғанда, оны тұтқындауға ордер бар екені туралы ескертілді. Қашуға тырыспай, ол тұтқындалды және Харлингтон үйінде жергілікті судья сэр Фрэнсис Уингейт алдына жеткізілді. Буньян 1592 жылғы Дін туралы заң бойынша тұтқындалды, ол отбасынан басқа бес адамнан астам адаммен шіркеуден басқа діни жиынға қатысуды қылмыс деп жариялады. Егер адам қайта қылмыс жасамауға уәде бермесе, ол үш ай түрмеге жабылып, содан кейін жер аударылуға немесе өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Заң көбінесе қолданылмаған, ал Буньянның тұтқындалуы, мүмкін, патшаға қарсы қастандық жасау үшін діни емес жиналыстар жасырындығы ретінде пайдаланылып жатыр деген алаңдаушылыққа байланысты болды (бірақ бұл Буньянның жиындарына қатысты емес еді). Уағыздаушылардың англикандық епископпен бекітілуін және шіркеу қызметтерінде қайта қарастырылған Ортақ дұға кітабының қолданылуын міндетті еткен Біркелкілік туралы заң әлі екі жылға созылды, ал Англия шіркеуінен тыс бес немесе одан көп адамның діни жиналыстарын өткізуді заңсыз деп жариялаған Конвенция туралы заң 1664 жылға дейін қабылданбады. Буньянның соты 1661 жылдың қаңтар айында Бедфордтағы төрт айлық сот отырысында Джон Келлинг басшылығымен судьялар тобының алдында өтті, ол кейін Біркелкілік туралы заңды жасауға көмектесетін еді. Тұтқындалғаннан бері түрмеде отырған Буньянға «шайтандықпен және зиянды түрде шіркеуге қатысып, құдай сөзін тыңдаудан бас тартқандығы» және «осы корольдіктің жақсы азаматтарын қатты алаңдатып, мазалаған бірнеше заңсыз жиналыстар мен конвенцияларды» өткізгендігі айыпталды. Ол үш ай түрмеге кесілді, егер осы мерзім аяқталғаннан кейін шіркеуге баруға және уағыздауды тоқтатуға келіспесе, оны жер аударуға міндеттелді. Буньян уағыздаудан бас тартқандықтан, оның түрмеде отыру мерзімі 12 жылға созылды және оның отбасына үлкен қиындықтар келтірді. Оны босатуға күш жіберген Элизабет күйеуі тұтқындалған кезде жүкті болған, содан кейін ол мерзімінен бұрын дүниеге келген бала тауып алды. Ол төрт кезең баласын тәрбиелеуге қалды, олардың бірі соқыр еді, ол Буньянның Бедфорд жиынының мүшелері мен басқа да қолдаушыларының қайырымдылығына және күйеуі түрмеде аяқ киім байлап аз ақша табуға сүйенуге мәжбүр болды. Бірақ Буньян өз шешімінен мойын алмады: «Ой, мен әйелім мен балаларымның басына үйімді бұрып жатқан адаммын, бірақ мен осылай істеуім керек, мен осылай істеуім керек деп ойладым». Буньян 12 жылдық түрме жазасын Бедфорд округінің түрмесінде өткізді, ол Хай-стрит пен Сильвер-стриттің бұрышында орналасқан. Алайда, түрме күзетшілері мен биліктің көңіл-күйіне байланысты түрмеден шығу мүмкіндіктері де болды, және ол Бедфорд жиынына қатысып, тіпті уағыз айтуға да үлкерді. Оның қызы Сара түрмеде болған кезде дүниеге келді (екінші некесінен туған екінші баласы Жозеф 1672 жылы босатылғаннан кейін дүниеге келді). Түрмеде Буньянның Киелі кітабы мен Джон Фокстің «Шейіттер кітабы», сондай-ақ жазу құралдары болды. Ол түрмеде отырған басқа да уағыздаушылармен де араласты. Ол Бедфорд түрмесінде «Абден мол инабат» кітабын жазып, «Саяхатшының жолы» еңбегін бастады, сондай-ақ оған аздап ақша әкелген бірнеше трактаттарды жазды. 1671 жылы ол әлі түрмеде болғанда Бедфорд жиынының пасторы болып сайланды. Сол кезде елде діни төзімділік артып, 1672 жылдың наурыз айында патша мойынсұнбаушыларға қатысты қылмыстық заңдарды тоқтата тұрған кешірім туралы жарлық шығарды. Мыңдаған мойынсұнбаушылар түрмеден босатылды, олардың ішінде Буньян мен Бедфорд түрмесіндегі бес тұтқыны болды; Буньян 1672 жылдың мамырында босатылды және дереу кешірім жарлығы бойынша уағыз айтуға лицензия алды.

Кейінгі өмірі

1672 жылы түрмеден босатылғаннан кейін Буньян, әдетте, бұрынғы жұмысы – шегеш жасауға қайта оралмаған. Оның орнына, ол уақытын жазу және уағыздауға арнады. Ол Бедфорд жиналысының пасторы ретінде қызметін жалғастырды және Бедфордшир мен көршілес округтерге атпен сапар шегіп уағыз айтты, соның салдарынан оны мейіріммен "Епископ Буньян" деп атады. Оның уағыздары оны Лондонға да жеткізді, онда Лорд-мэр сэр Джон Шортермен дос болып, күміс әшекейлі таяқ сыйлады. 1676-1677 жылдары ол екінші рет тұтқынға алынды, бұл алты айға созылды – бәлкім, ол шіркеуге қатылудан бас тартқаны үшін. 1688 жылы Лондонға, досы, бақшашы Джон Струдвикке бара жатқанда, Буньян әке мен бала арасындағы жанжалды реттеу үшін Беркширдегі Рединг қаласына жол тартты. Одан кейін Лондонға жолданғанда, ол дауылға ілігіп, қызбаға шалдықты. Ол 1688 жылдың 31 тамызында таңертең Струдвик үйінде қайтыс болды және Лондонның Сити-роудтағы ноконформистердің зиратындағы Бунхилл-Филдс ауылында Струдвикке тиесілі мазарға жерленді. Буньянның өліміндегі мүлкі 42 фунт 19 шиллинг 0 пенниге тең болды (2021 жылы шамамен 5200 фунт стерлинг). Оның әйелі Елизавета 1691 жылы қайтыс болды.

Шығармалары

1656 жылы өзінің алғашқы еңбегі "Кейбір Евангелия шындықтары ашылды" (сол кезде бір-бірінен айырмасыз болған Рантерлер мен квакерлерге қарсы жазылған трактат) жарияланғаннан бастап, 1688 жылы қайтыс болғанға дейін Буньян 42 еңбек шығарды. Келесі жылы Джордж Ларкин оның тағы екі еңбегін, соның ішінде соңғы уағыздауын жариялады. 1692 жылы Саутварк шүберек тігушісі Чарльз Доу, Буньянның өмірінің соңғы жылдарындағы досы, Буньянның жесірімен бірлесіп, автордың 12 бұрын жарияланбаған, көбінесе уағыздардан тұратын еңбектерінің жинағын шығарды. Алты жылдан кейін Доу "Аспан саяхатшысы" еңбегін жариялады, ал 1765 жылы "Тұтқындық туралы хабарламасы" жарық көрді, осылайша жарияланған еңбектердің саны 58-ге жетті. Буньянның "Көшпенділердің саяхаты" аллегориясы оның екінші рет тұтқынға алыну кезінде аяқталды, бірақ 1678 жылға дейін жарияланбады. Бұл кітап дереу сәттілікке ие болды, Буньянды автор ретінде таныстырды және Буньянды ең жақсы есте сақтайтын кітап ретінде қала береді. Көңілсіздік батпағы (Slough of Despond) – оның Хароудендегі шатырындағы ылғалды және лайлы Squitch Fen аймағының бейнесі, ал ләззатты таулар (Delectable Mountains) – Бедфордширді қоршаған Чилтерн төбелерінің суреті. Тіпті оның кейіпкерлері, мысалы, Джон Гиффордтың ықпалымен туған Евангелист, нақты адамдардың көрінісі. Одан кейін "Мырза Бадманның өмірі мен өлімі" (1680), "Қасиетті соғыс" (1682) және "Көшпенділердің саяхаты II бөлімі" (1684) сияқты аллегориялық шығармалар жарық көрді. Ол әлі түрмеде болғанда, 1666 жылы "Күнәлілердің бастысына шамадан тыс кеңшілік" (Grace Abounding to the Chief of Sinners) атты рухани өмірбаян жарияланды.

Ескерткіштер

Оның туған жерін белгілейтін кішкентай обелиск пен ақпараттық тақта Буньянның соңында, "Бампи Лейн" маңындағы далада орналасқан, ол Олд Харроуден жолынан солтүстікке қарай созылады. 1862 жылы Буньянның қабірін көркейту үшін көлденең мүсін жасалды, ол 1922 жылы қалпына келтірілді. 1874 жылы Бедфордта сэр Джозеф Эдгар Боем салған Джон Буньянның қола мүсіні орнатылды. Бұл мүсін Бедфордтың Бас көшесіне қарап, Сент-Питерс-Гриннің оңтүстік-батыс бұрышында тұр. Боем осы жерді маңызды торап ретінде таңдады. Мүсінде Буньян сол аяғында сынған тізбекпен бейнеленген, ол оның түрмеде отырғанын көрсетеді, ал ол көзге көрінбейтін жиынға Киелі кітапты түсіндіріп отыр. Тас тұғырдың үстінде "Саяшының жолы" повесінен үш көрініс бейнеленген: Кристиан қақпа алдында; оның Аполлионмен күресі; және Исаның айқыш бағанасының түбінде жүгін жоғалтуы. Мүсінді Вестминстер деканының әйелі, леди Огюста Стэнли 1874 жылғы 10 маусымда ашты. 1876 жылы Бедфорд герцогы Фредерик Трупптың "Саяшының жолы" повесінен көріністері бейнеленген қола есіктерін Джон Буньян жинына (бұрынғы Бедфорд жины, Буньянның құрметіне қайта аталған және қазір Джон Буньян мұражайына ие) сыйға берді. Оның тағы бір мүсіні Лондонның Кингсвейде орналасқан, ал Вестминстер аббаттығында, Саутворк соборында және басқа да шіркеулерде, соның ішінде Элстоу аббаттығында (Элстоудың приход шіркеуі) және Бедфордтағы Буньян жины еркін шіркеуінде ескерткіштер орнатылған. Буньян Англия шіркеуінде 30 тамыздағы Кіші мерекеде еске алынады. Англиялық қауымдастықтың басқа шіркеулері, мысалы Австралияның Англикан шіркеуі, оны қайтыс болған күні (31 тамыз) құрметтейді.

Мұра

Буньян ең әйгілі туындысы – «Көшпенділердің ізі» кітабымен танылды, ол бірден үлкен танымалдылыққа ие болды. 1692 жылы, автордың қайтыс болғаннан кейін төрт жыл өткен соң, баспагер Чарльз Доу Англияда 100 000 дана басылғанын, сондай-ақ «Францияда, Голландияда, Жаңа Англияда және Уэльсте» басылымдар шыққандығын есептеді. 1938 жылы, Буньянның дүниеден өткеніне 250 жыл толуына орай, кітаптың 1300-ден астам басылымы жарық көрді. 18 ғасырда Буньянның әсемдемеден мүлдем айырылған стилі сәннен шығып, бірақ романтизм дәуірінде оның танымалдылығы қайта жаңғырды. Көптеген сыншылар Буньян туралы зерттеулердегі маңызды бетбұрыс 1830 жылы ақын Роберт Саути «Көшпенділердің ізі» кітабының басылымына қоса, оның өмірі мен шығармаларына арналған ұзын, құрметті өмірбаян жазған кезде болды деп санайды. Буньянның беделі евангелистік жаңару арқасында одан да артты және ол викториялық дәуірдегі жазушылардың сүйіктісіне айналды. 1928 жылы Буньянның туғанына 300 жыл толуы тойланды, осы мерекелік шарада оның бұрынғы қарсыласы – Англия шіркеуі оны жоғары бағалады. Буньянға деген халықтың қызығушылығы 20 ғасырдың екінші жартысында азайып, бірақ оған ғылыми қызығушылық артып, Оксфорд университетінің баспасы 1976 жылдан бастап оның туындыларының жаңа басылымын шығарды. Буньянның шығармаларынан шабыт алған авторлар қатарында С.С. Льюис, Натаниел Хоторн, Герман Мелвилл, Чарльз Диккенс, Луиза Мэй Алкотт, Джордж Бернард Шоу, Уильям Теккерей, Шарлотта Бронте, Марк Твен, Джон Стейнбек және Энид Блайтон бар. Джон Буньянның алты баласы болды, олардың бесеуі үйленді, төртеуі балалы болды. Эльстоудағы Мут Холл мұражайында Буньянның ұрпақтарының 19 ғасырға дейінгі тізімі сақталған, бірақ 2013 жылға дейін одан кейінгі ұрпақтарының нақты іздері табылған жоқ.