Кахулаве: Гавайи аралдарының кішкентай аралы

Кіріспе

Гавайидің Мауи округіне жататын Кахолаве аралы (гавайи тілінде: , ағылшынша /k//ɑː/, /h//oʊ//oʊ/'/l//ɑː//w//eɪ//, // //v//eɪ/ kahHOHohLAHweh, veh) – Гавайи аралдарының сегіз негізгі жанартау аралдарының ең кішісі. Мауидің оңтүстік-батысында шамамен 11 шақырым қашықтықта орналасқан. Аралдың ұзындығы 18 шақырым, ені 10 шақырым, ал жалпы ауданы 116 шаршы шақырымды құрайды. Оның ең биік нүктесі – Пуу Моалуануи шыңындағы Lua Makika кратері, теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте жатыр. Кахолаве салыстырмалы түрде құрғақ аймақ, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері аз, себебі ол солтүстік-шығыс тұрақты желдерінен жеткілікті орографиялық жауын-шашын тудыру үшін тым төмен жатыр, сонымен қатар шығыс Мауидегі 3055 метрлік Халеакала жанартауының жаңбыр көлеңкесінде орналасқан. Кахолаве аймағының төрттен бірінен астамы сапролитті қатты топыраққа дейін эрозияға ұшыраған, көбінесе шыңға жақын ашық жерлерде. Тарихи тұрғыдан алғанда, Кахолаведе тұщы судың жетіспеуіне байланысты халық тығыз қоныстанбаған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейінгі жылдары АҚШ Қарулы Күштері оны оқу-жаттығу алаңы және бомбалау полигоны ретінде пайдаланған. Он жылдар бойы наразылықтардан кейін, АҚШ Әскери-теңіз күштері 1990 жылы Кахолаведе тікелей оқ ату жаттығуларын тоқтатты, ал 1994 жылы бүкіл арал Гавайи штатының қарауына берілді. Гавайи штатының заң шығару органы аралды және оның айналасындағы суларды қалпына келтіру және бақылау үшін Кахолаве аралдық қорығын құрды. Бүгінде Кахолаве тек гавайи мәдениетіне, рухани құндылықтарына және тіршілік көзіне байланысты мақсаттарда ғана пайдаланылуы мүмкін. Онда тұрақты тұрғындар жоқ.

Геология

Кахолаве – Плейстоцен дәуірінде қалыптасқан, сөнген қалқан тәрізді жанартау. Бұрын ол Мауи Нуи аралымен қосылған, бірақ шамамен 300 000 жыл бұрын одан бөлініп шыққан. Аралдың көп бөлігі базальт лавасымен жабылған. Аралдың шығыс бөлігінде кратер (кальдера) орналасқан. Аралдағы соңғы расталған жанартаулық әрекет шамамен бір миллион жыл бұрын болған, алайда шамамен 10 000 жыл бұрын да жарылыстар болған болуы мүмкін.

Климат

Кахоʻолаве жартылай шөлейтті климатқа тоң (Кёппен BSh).

Байланыстан кейінгі

1778 жылдан бастап 19 ғасырдың басына дейін кемемен өткен бақылаушылар Кахоʻолаведе адам тұрмағанын, су да, ағаш та жоқ екенін хабарлаған. Жаңа Англиядан миссионерлер келгеннен кейін, Хавай Корольдігі, король Камехамеха III билігімен, өлім жазасын жер аударумен алмастырды, және Кахоʻолаве шамамен 1830 жылы ерлерге арналған жаза орындау орнына айналды. Тамақ пен су жетіспеді, кейбір тұтқындар аштықтан қайтыс болды, ал кейбіреулері тамақ табу үшін Мауиге жүзіп өтті. Аралды жаза орындау орны еткен заң 1853 жылы жойылды. 1857 жылы Кахоʻолаведе жасалған зерттеуде шамамен 50 тұрғын, бұталармен жабылған жерлер және қант қамысы өсетін аймақтар тіркелді. Жағалау бойында темекі, ананас, лактар, пили шөбі және бұталы ағаштар өсті. 1858 жылдан бастап, Гавайи үкіметі Кахоʻолаведі бірнеше мал шаруашылығы кәсіпорнына жалға берді. Кейбіреулері басқаларынан сәттірек болды, бірақ тұщы судың жетіспеуі үнемі кедергі келтірді. Келесі 80 жыл ішінде ландшафт күрт өзгерді, құрғақшылық пен бақылаусыз мал жаю аралдың көп бөлігін құрды. Күшті пассат желдері жер бетінің көп бөлігін алып кетті, қызыл, қатты топырақ қалды.

20 ғасыр

1910 жылдан 1918 жылға дейін Гавайи территориясы Кахоолауэ аралын орман қоры ретінде белгіледі, аралды өсімдіктерді қайта өсіру және малдарды шығару арқылы қалпына келтіруді үміттене отырып. Бұл бағдарлама сәтсіз аяқталып, қайтадан жалға алу мүмкіндігі туды. 1918 жылы Вайомингтен келген мал шаруасы Ангус Макфи, Мауиден келген жер иесі Гарри Болдуиннің көмегімен, аралды 21 жылға жалға алып, онда мал фермасын құруды жоспарлады. 1932 жылға қарай мал шаруашылығы шамалы табысқа ие болды. Көп жаңбырдан кейін жергілікті шөптер мен гүлдейтін өсімдіктер өсіп шығатын, бірақ құрғақшылық үнемі қайта оралатын. 1941 жылы Макфи аралдың бір бөлігін АҚШ армиясына жалға берді. Сол жылы, құрғақшылықтың жалғасуына байланысты, Макфи малдарын аралдан шығарып алды.

Оқу орындары

1941 жылғы 7 желтоқсанда Жапон императорлық әскери-теңіз күштері Перл-Харбор мен Оахуға шабуыл жасағаннан кейін, АҚШ армиясы Гавайи аралдарының барлық территориясында әскери жағдай режимін жариялады. Кахоолаве аралы американдық сарбаздар мен теңіз жаяу әскерін, Тынық мұхитындағы соғысқа қатысу үшін батысқа аттанғандарды дайындау орталығы ретінде пайдаланды. Кахоолаведі бомбалау полигоны ретінде қолданудың маңыздылығы зор болды, себебі Америка Құрама Штаттары Тынық мұхиты аралдарында жаңа типтегі соғыс жүргізіп жатқан еді. Олардың сәттілігі, АҚШ теңіз жаяу әскері мен сарбаздары жағаға шығуға күш салып баққанда, жаудың позицияларын жоюға немесе басып тастауға қабілетті теңіз артиллериясының дәлдігіне тікелей байланысты болды. Мыңдаған сарбаз, теңізші, теңіз жаяу әскері, әуеші және жағалау күзетшілері Кахоолаведе Гилберт және Маршалл аралдары, Мариан аралдары, Пелилеу, сондай-ақ Батыс Тынық мұхитындағы Жаңа Гвинея сияқты аралдарға жасалатын қатыгез және қымбат шабуылдарға дайындалды. Кахоолаведегі әскери және теңіз жаттығулары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жалғасты. Корея соғысы кезінде, ұшақ тасымалдаушылардан ұшырылған әуе шабуылы жаудың әуежайларын, конвойларын және әскер жинақталатын жерлерін жоюда маңызды рөл атқарды. Кахоолаведе әуежайлардың, әскери лагерьлердің және техниканың макеттері салынды. Ұшқыштар Оахудағы Барберс-Пойнт әскери-әуе базасында соғысқа дайындалғанда, Кахоолаведегі макеттерді анықтап, оларды нысанаға алуды жаттықты. Осыған ұқсас жаттығулар Суық соғыс кезеңінде де, Вьетнам соғысы кезінде де жалғасты. Аралдың барлық бөлігіне ұшақтардың, радарлық қондырғылардың, артиллериялық орналымдардың және зениттік ракеталық кешендердің макеттері орналастырылды, оларды ұшқыштар мен бомбалаушылар жаттығуларында пайдаланды. 1965 жылдың басында АҚШ Әскери-теңіз күштері кемелердің жарылысқа төзімділігін анықтау мақсатында "Теңізшінің шляпасы" операциясын жүргізді. Кахоолаве аралының шығыс жағалауындағы контрабандистер шығанағының жанында жүргізілген үш құрлықтағы сынақ, аралды және нысана кемені күшті жарылыстарға ұшыратты. Нысана кемесі "Атлантаның" жанында аралда 500 тонна конвенциялық тротил жарылды. Соғыс кемесі зақымдалды, бірақ батып жоқ. Жарылыстар нәтижесінде аралда "Теңізшінің қалпағы" деп аталатын кратер пайда болды, сонымен қатар аралдың тақтасының жарылуына себеп болғандығы және жер асты суларының мұхитқа кеткендігі туралы болжамдар бар.

On December 7, 1941, after the Imperial Japanese Navy attacked Pearl Harbor and Oahu, the U. S. Army declared martial law throughout Hawaii, and it used Kahoʻolawe as a place to train American soldiers and Marines headed west to engage in the War in the Pacific. The use of Kahoʻolawe as a bombing range was believed to be critical, since the United States was executing a new type of war in the Pacific Islands. Their success depended on accurate naval gunfire support that suppressed or destroyed enemy positions as U. S. Marines and soldiers struggled to get ashore. Thousands of soldiers, sailors, Marines, airmen, and coastguardsmen prepared on Kahoʻolawe for the brutal and costly assaults on islands such as the Gilbert and Marshall Islands, the Marianas and Pelileu, New Guinea in the Western Pacific. Military and naval training on Kahoʻolawe continued following World War II. During the Korean War, warplanes from aircraft carriers played a critical role in attacking enemy airfields, convoys, and troop staging areas. Mock ups of airfields, military camps, and vehicles were constructed on Kahoʻolawe, and while pilots were preparing for war at Barbers Point Naval Air Station on Oʻahu, they practiced spotting and hitting the mock ups at Kahoʻolawe. Similar training took place throughout the Cold War and during the War in Vietnam, with mock ups of aircraft, radar installations, gun mounts, and surface to air missile sites being placed across this island for pilots and bombardiers to use in their training. In early 1965, the U. S. Navy conducted Operation Sailor Hat to determine the blast resistance of ships. Three onshore tests on the eastern shore of Kahoʻolawe near Smuggler Cove subjected the island and a target ship to massive explosions, with 500 tons of conventional TNT detonated on the island near the target ship Atlanta. This warship was damaged, but she was not sunk. The blasts created a crater on the island known as "Sailor Man's Cap" and are speculated to have cracked the island's caprock, causing some groundwater to be lost into the ocean.

"Қахоулаве-Охананы қорғау" операциясы (PKO)

1976 жылы өздерін "Кахолаве Охананы қорғау" (Protect Kahoʻolawe ʻOhana, PKO) деп атаған адамдар тобы АҚШ Федералды сотына Кахолаведі әскери-теңіз күштерінің бомбалау оқулары үшін пайдалануын тоқтату, бірқатар жаңа экологиялық заңдарға сәйкес келуді талап ету және аралдағы мәдени мұраларды қорғауды қамтамасыз ету үшін сотқа шағым түсірді. 1977 жылы Гавайи округінің АҚШ округтік соты әскери-теңіз күштерінің осы аралды пайдалануын жалғастыруға рұқсат берді, бірақ сот әскери-теңіз күштеріне қоршаған ортаға әсерін бағалау туралы есеп дайындауға және аралдағы тарихи орындардың тізімін жасауға бұйрық берді. Кахолаведі АҚШ әскери-теңіз күштерінен қайтаруға жасалған тырабыс, гавайилық қауымдастықтағы жаңа саяси ояну мен белсенділіктің толқыны ретінде басталды. Чарльз Максвелл және басқа да қоғамдық лидерлер әлі де әскери-теңіз күштерінің бақылауындағы аралға қонуды жоспарлай бастады. "Бірінші қону" операциясы 1976 жылдың 5 қаңтарында Вайкапуда (Мауи) басталды. 1976 жылдың 6 қаңтарында Гавайи аралдарынан келген 50-ден астам адам, оның ішінде көптеген мәдени лидерлер Мауиде жиналып, Кахолавеге "шабуыл жасау" мақсатын қойды. Күн АҚШ-тың екі жүз жылдығымен байланысты таңдалды. Үлкен топ аралға бет алғанда, оларды әскери кемелер тоқтатты. "Кахолаве тоғызы" аралға сәтті қонды. Олар – Уолтер Ритт, Эммет Алули, Джордж Хелм, Гейл Кавайпуна Преджин, Стивен К. Морс, Кимо Алули, Эллен Майлз, Иан Линд және Вашингтон штатының Пуялуп/Муклсшут тайпасынан шыққан Карла Виллальба. Кахолаведі қайтаруға жасалған тырабыс Джордж Хелм мен Кимо Митчеллдің өмірін қиды. Кахолавеге жету үшін Хелм мен Митчелл (оларға Білли Митчелл те ілесіп келді, туыс емес) қатты ауа райына тап болды және аралға жете алмады. Көптеген іздеу-құтқару жұмыстарына қарамастан, олардың денелері табылған жоқ. Ритт гавайилық қауымдастықтың лидері болды және су құқықтары, жерді дамытуға қарсылық, теңіз жануарларын және мұхит ресурстарын қорғау сияқты қоғамдық шараларды үйлестірді.

In 1976, a group of individuals calling themselves the Protect Kahoʻolawe ʻOhana (PKO) filed suit in U. S. Federal Court to stop the Navy's use of Kahoʻolawe for bombardment training, to require compliance with a number of new environmental laws and to ensure protection of cultural resources on the island. In 1977, the U. S. District Court for the District of Hawaii allowed the Navy's use of this island to continue, but the Court directed the Navy to prepare an environmental impact statement and to complete an inventory of historic sites on the island. The effort to regain Kaho‘olawe from the U. S. Navy began as a new wave of political awareness and activism was inspired within the Hawaiian community. Charles Maxwell and other community leaders began to plan a coordinated effort to land on the island, which was still under Navy control. The effort for the "first landing" began in Waikapu (Maui) on January 5, 1976. Over 50 people from across the Hawaiian islands, including a range of cultural leaders, gathered on Maui with the goal of "invading" Kahoʻolawe on January 6, 1976. The date was selected because of its association with the United States' bicentennial anniversary. As the larger group headed towards the island, they were intercepted by military craft. "The Kaho‘olawe Nine" continued and successfully landed on the island. They were Walter Ritte, Emmett Aluli, George Helm, Gail Kawaipuna Prejean, Stephen K. Morse, Kimo Aluli, Ellen Miles, Ian Lind, and Karla Villalba of the Puyallup/Muckleshoot tribe of Washington State. The effort to retake Kaho‘olawe would eventually claim the lives of George Helm and Kimo Mitchell. In an effort to reach Kaho‘olawe, Helm and Mitchell (who were also accompanied by Billy Mitchell, no relation) ran into severe weather and were unable to reach the island. Despite extensive rescue and recovery efforts, they were never recovered. Ritte became a leader in the Hawaiian community, coordinating community efforts including for water rights, opposition to land development, and the protection of marine animals and ocean resources.

Кахолаве аралы археологиялық ауданы

1981 жылғы 18 наурызда Кахоʻолаве аралының барлығы Ұлттық тарихи орындар тізіліміне қосылды. Сол кезде Кахоʻолаве археологиялық ауданында 544 тіркелген археологиялық немесе тарихи нысан және 2000-нан астам жеке ерекшеліктер бар екені белгіленді. Топырақты сақтау жұмыстарының аясында, Шолфилд Бэрраксынан уақытша келген Армия сарбазы Майк Рупп және басқа да әскери қызметкерлер жарылғыш заттардың қатарларын орнатып, оларды жарып, тұқымдық ағаштар отырғызу үшін қатты топырақты бұзды. Қолданылған автомобильдердің шиналары Кахоʻолавеге әкелініп, шақырымдармен созылған терең шатқалдарға орналастырылды, бұл құрғақ жоталардан айналағы жағалауға қызыл топырақтың шаюын баяулатты. Оқ-дәрілер мен металл сынықтары қолмен жиналып, содан кейін үлкен жүк көліктерімен жинау орынына тасымалданды. Бұл орын Гавайи тарихи орындарының тізілімінде де бар.

Шын ату жаттығуларының аяқталуы

1990 жылы президент Джордж Буш аралда тікелей оқ ату жаттығуларын тоқтатуға бұйрық берді. АҚШ Қорғаныс министрлігінің 1991 қаржы жылына арналған қаражат бөлу туралы заңы Кахоʻолаве аралын АҚШ үкіметінен Гавайи штатына беру шарттары мен талаптарын ұсыну үшін Кахоʻолаве аралын беру комиссиясын құрды.

Мүлік құқығын беру және UXO тазалау

1993 жылы Гавайи штатының сенаторы Дэниел Инуи Қорғаныс министрлігіне арналған 1994 қаржы жылының X тармағын ұсынды. Бұл тармақ АҚШ үкіметіне Кахоʻолаве аралын және оны қоршаған суларды Гавайи штатына беруді тапсырды. X тармағында сондай-ақ "жарылмаған оқ-дәрілерді (UXO) тазалау немесе жою" және аралды қоршаған ортаны қалпына келтіру мақсаты қойылды, Гавайи штаты анықтағандай, "аралды тиісті мәдени, тарихи, археологиялық және білім беру мақсаттары үшін мағыналы және қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету" көзделді. Әскери-теңіз күштерінің тазалау жоспары штат және қоғамдық сараптамадан өткеннен кейін, Parsons/UXB компаниясы 1998 жылдың қараша айында аралдағы жұмыстарын бастады. 1998 жылдан 2003 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштері Кахоʻолаве аралынан жарылмаған оқ-дәрілерді және басқа да экологиялық қауіптерді кең ауқымды, бірақ шектеулі түрде алып тастады. Аралдан барлық қауіпті және зиянды материалдар толыққанды түрде жойылмағандықтан, қауіптіліктің қалдық деңгейі сақталуда. Кахоʻолаве аралы резерві комиссиясы резервті пайдаланушылар үшін қалған тәуекелді басқару және қауіпсіздік бағдарламасын жүзеге асыру, сондай-ақ комиссиямен бірлесіп жұмыс істеу үшін басқару ұйымдарын құру жоспарын әзірледі.

Кахолаве аралы қорығы

1993 жылы Гавайи штатының заң шығарушы органы "жағадан екі миль (үш шақырым) радиустағы бүкіл арал және оны қоршаған мұхит суларынан" тұратын Кахоʻолаве аралы қорығын құрды. Мемлекеттік заң бойынша Кахоʻолаве және оның сулары тек Гавайидің жергілікті халқының мәдени, рухани және күнкөріс мақсаттары үшін; балық аулау; қоршаған ортаны қалпына келтіру; тарихи ескерткіштерді сақтау; және білім беру үшін ғана пайдаланылуы мүмкін. Кез келген коммерциялық пайдалануға тыйым салынады. Заң шығарушы орган сондай-ақ, болашақ Гавайи жергілікті халқының тәуелсіз мемлекеттік құрылымына сенімді түрде тапсырылған кезде қорықты басқару үшін Кахоʻолаве аралы қорық комиссиясын құрды. Кахоʻолаведі қалпына келтіру үшін эрозияны бақылау, өсімдіктерді қайта өсіру, жер асты суларын толықтыру және шетелдік өсімдіктерді жергілікті түрлермен біртіндеп алмастыру стратегиясы қажет. Жоспарларға шатқалдарды бөгеттеу және жаңбыр суының ағынын азайту әдістері кіреді. Кейбір аймақтарда, тұрақты жергілікті өсімдіктер отырғызылғанша, жергілікті емес өсімдіктер топырақты уақытша тұрақтандырады. Қайта өсіруге қолданылатын түрлерге ʻaʻaliʻi (Dodonaea viscosa), ʻāheahea (Chenopodium oahuense), kuluʻī (Nototrichium sandwicense), Achyranthes splendens, ʻūlei (Osteomeles anthyllidifolia), kāmanomano (Cenchrus agrimonioides var. agrimonioides), koaiʻa (Acacia koaia) және alaheʻe (Psydrax odorata) кіреді. 2015 жылдың шілдесінде KIRC, Island Conservation, DLNR, The Nature Conservancy, Protect Kahoʻolawe ʻOhana, HDOA, American Bird Conservancy және USFWS серіктестігімен Кахоʻолаведегі Гавайи құстары мен жергілікті экожүйелерді қалпына келтіру жөніндегі бизнес-жоспар ұсынылды. Жоспарда Кахоʻолаве аралын жабайы мысықтарды (Felis catus), егеуқұйрықтарды (Rattus exulans) және үй егеуқұйрықтарын (Mus musculus) жою арқылы қалпына келтіру көзделген. Құжатта жоюмен байланысты биологиялық, мәдени, қаржылық және нормативтік аспектілер зерттеледі және қарастырылады.

Дәстүрлі бөлімшелер

Дәстүр бойынша, Кахоʻолаве – Мауи аралының он екі моку (мокупуни) бірі, Хонуаʻуланың ахупуаʻасы. Ол бастапқыда он екі ʻилиге бөлінген, кейін олар сегізге біріктірілді. Сегіз ʻили төменде тізімделген, сағат тіліне қарсы ретімен, солтүстік-шығыстан бастап, гектар және шаршы километрмен аудандары көрсетілген:

№ ʻИли Гектар Шаршы км
1 Хакиоава 2283 9.24
2 Папакака 1443 5.84
3 Кухея Каулана 3429 13.88
4 Ахупу 4351 17.61
5 Хонокоʻа 1701 6.88
6 Кеалаикахи 3276 13.26
7 Куньяка Наʻалапа 9626 38.96
8 Канапу 2511 10.16
9 (Луа Макика) 156 0.63
Кахоʻолаве 28776 116.46

Барлық ʻилилердің, батыстағы екі ʻилиден басқасының, шекаралары Луа Макика кратерінің шетінде түйіседі, бірақ оның ішіне кірмейді. Луа Макика кратерінің ауданы ʻили деп есептелмейді және ол ешбір ʻилиге жатпайды. Басқа деректерге сәйкес, арал үш мокуға – Кона, Коʻолау және Молокиниге қарасты он алты ахупуаʻаға бөлінген.