Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Еуропалықтармен байланысқа дейін Гавайи халқы Тынық мұхитының түпкілікті халықтары арасында ең жетілген балық шаруашылығы саналатын балық көлдерін дамыту арқылы аквакультурамен айналысқан. Мысыр және Қытай сияқты басқа мәдениеттер де осы тәжірибені қолданғанмен, Гавайи аквакультурасы, Гавайидің аумағы басқа аквакультуралық қоғамдармен салыстырғанда әлдеқайда кішкентай екенін ескере отырып, өте дамыған. Гавайи балық көлдері негізінен балық өсірушілердің балдыр өсірген жайылымдық аймақтары болды, дәл сияқты мал шаруалары малдары үшін шөп өсіреді. Лавадан жасалған тесікті қабырғалар теңіз суын (немесе кейде тұщы немесе кермек суды, мысалы, Кауаи аралының Лихуе қаласының жанындағы «Менехуне» балық көліндегідей) кіргізеді, бірақ балықтардың қашуына жол бермейді. Балық көлдері өзеннің сағасына жақын орналасқан, сондықтан балық өсіруші саға қақпасын ашып, өзен арқылы келген, ішкі, террасаланған егістіктерден өткен, қоректік заттарға толы суды балықтарға жеткізеді. Соңғы жылдары бірнеше балық көлі қайта жаңартылды. Балық көлдері көбінесе барлық аралдарда салынған, бірақ ең көп саны Кихи лагунасында, Перл-Харборда, Мауналуа шығанағында (тұрғын үйлер салу үшін толтырылғанға дейін Оахудағы ең үлкені саналған) және Оахудағы Канеохе шығанағында, сондай-ақ Молокай аралының оңтүстік жағалауының көп бөлігінде кездеседі. Бүгінде олардың қалғандары аз, бірақ Молокайда гавайи локосын көруге ең жақсы мүмкіндік бар. Гавайидің Ұлы аралындағы Калоко-Хонокохау ұлттық тарихи паркінде балық көлдерінің үш әртүрлі стилі қайта құрылуда. Үйірмелік ұйым Калеполепо балық көлін, сондай-ақ Мауидегі Кихеиде еріктілер мен білікті тас қалаушыларды пайдалана отырып қайта жаңартуда. Оахудағы жеке үйірмелік ұйым («Хеяның табалдырығы») шамамен 600-800 жыл бұрын салынған Хея балық көлін қалпына келтіруде, ол Хеядағы құмды-сазды сулы (куапа стиліндегі) қоршау болып табылады. Канеиолума кешені, Кауаи аралының оңтүстік жағалауындағы ежелгі ауыл, ішінде таро егістіктері, хейау және макахики спорттық аренасы бар балық көліне ие.
Before contact with Europeans, the Hawaiian people practiced aquaculture through development of fish ponds , the most advanced fish husbandry among the original peoples of the Pacific. While other cultures in places like Egypt and China also used the practice, Hawaii's aquaculture was very advanced considering the much smaller size of the area of Hawaii compared to other aquacultural societies. The Hawaiian fishpond was primarily a grazing area in which the fishpond keeper cultivated algae; much in the way cattle ranchers cultivate grass for their cattle. The porous lava walls let in seawater (or sometimes fresh or brackish water, as in the case of the "Menehune" fishpond near Līhue, Kauai), but prevent the fish from escaping. Fishponds were located next to the mouth of a stream, so by opening a sluice gate the pondkeeper provided the fish with water rich in nutrients that had passed through inland, terraced pondfields and returned to the stream. Several fishponds have been restored in recent years. Although fishponds were developed on most islands, the largest number were found in Keehi Lagoon, Pearl Harbor, Maunalua Bay (known as the largest on Oahu prior to it being filled for housing development), and Kāneohe Bay on Oahu, and along nearly the entire south shore of Molokai. Few remain today, although Molokai offers the best opportunities to view a Hawaiian loko. Three different styles of fish ponds are being reconstructed at the Kaloko Honokōhau National Historical Park on the Big Island of Hawaii. The non profit is restoring Kalepolepo Fishpond also known as Koie i. e. in Kīhei on Maui using a mixture of volunteers and skilled stonemasons. On Oahu, the private non profit organization ("Threshold of Heʻeia") is rehabilitating the roughly 600 to–800 year old Heeia Fishpond, which is a walled (kuapa style) enclosure in Heʻeia covering of brackish water. The Kāneiolouma Complex, an ancient village on the south shore of the island of Kauai, has a fishpond within the that includes taro patches, heiau, and a makahiki sporting arena.
Балық қоймаларының түрлері
Ежелгі Гавайиде белгілі болған Ахупуа'а ішінде дамыған балық шаруашылықтарының төрт негізгі түрі болды. Балық шаруашылықтарының төрт түрі – тұщы сулы таро балық шаруашылықтары (локо и'а кало), басқа тұщы сулы тоғандар (локо ваи), аралас сулы тоғандар (локо пу'уноне) және теңіз сулы тоғандар (локо куапа). Таро балық шаруашылықтары (локо и'а кало) көбінесе құрлық ішінде орналасқан және таро өсірумен қатар, мулет, күміс шабақ, гавайи гобиі, тұщы су шаяны және жасыл балдырлар сияқты балықтар өсіруге пайдаланылды. Сулы-сазды жерлерге егіс отырғызу көк тыңайтқыш, дәрі-дәрмек және басқа да өнімдер алуға көмектесті. Локо ваи – құрлық ішінде орналасқан басқа тұщы сулы тоғандар, олар көбінесе көлдер немесе тоғандар сияқты табиғи ойыстардан қолмен қазылып, өзендер, бұлақтар сияқты табиғи су көздерімен толықтырылды. Бұл тоғандарда тұщы су шаяны және теңізден тұщы суға көшіп келетін балықтар (мысалы, шұбар, сүт балығы және т.б.) мекендеді. Бұл тоғандардағы балықтар көбінесе балықтардың шағылысу кезінде, әдетте көктемде толық айда теңізге қарай жылжуымен жиналды. Аралас сулы тоғандар (локо пу'уноне) теңізге өте жақын орналасқан және теңіз деңгейінің өзгеруінен немесе саз, құм және кораллдан жасалған жасанды қоршаулармен құрылған табиғи су тораптарынан қолмен қазылған. Бұл тоғанды теңізден бөлетін қабырғаны құрады. Дегенмен, бұл тоғандар әлі де кішкентай каналдар арқылы теңізге байланысты болды, бұл жосық судың және балықтардың тоғанға үлкен толқын кезінде кіруіне мүмкіндік берді. Бұл аралас сулы тоғандар өте өнімді болды және көптеген түрлерге толы болды. Б. А. Коста Пирс айтуынша, теңіз сулы тоғандар – «жергілікті гавайиліктердің су шаруашылығындағы ең үлкен жетістігі және жергілікті инженерия мен азық-түлік өндірісіне құнды үлес». Бұл тоғандар әдетте коралл немесе лава тастарынан жасалған теңіз қабырғасымен салынды, мұндай қабырғалардың ұзындығы әртүрлі болды. Коралл балдырлары жиналып, қабырғаларды ұстап тұру және нығайту үшін табиғи цемент ретінде пайдаланылды. Бұл тоғандарда әдетте теңіз жануарларының 22 түрі кездеседі. Бұл тоғандардың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – теңізге тікелей қосылған арналар болды, олардың ортасында ағаштан және папоротниктерден жасалған торлар орнатылған. Бұл жаңашыл торлар кішкентай балықтардың тоғанға кіруіне мүмкіндік берді, ал үлкен және ересек балықтардың кетуіне жол бермеді. Балықтарды жинау уақыты мен әдістері көбінесе балықтардың мінез-құлқына байланысты анықталды. Мысалы, сүт балығы және мулет сияқты шағылысу үшін теңізге көшіп бара жатқан балықтардың көшіп-қону маусымында балық шаруашылығының қызметкерлері торларды торлардың тоған жағына орнатып, балықтар теңізге жетуге тырысқанда тұтқындалғанын бақылап отыратын.
There were four basic types of fishponds developed within the Ahupua'a known in ancient Hawaii. The four types of fishponds were freshwater taro fishponds (loko i'a kalo), other freshwater ponds (loko wai), brackish water ponds (loko pu'unone), and seawater ponds (loko kuapa). Taro fishponds (loko i'a kalo) were usually seen inland and were used to cultivated Taro as well as grow fish, such as mullet, silver perch, Hawaiian gobies, Freshwater prawn, and green algae. Planting between the wetland areas would also help provide green manure, medicines and other products. Loko wai are other freshwater ponds that are seen inland and usually were excavated by hand from natural depressions like lakes or ponds and were supplied from naturally created water supplies (i. e., streams, rivers, springs, etc.). These ponds contained native species of freshwater prawn and fishes that migrate from the sea and into freshwater (i. e., mullet, milkfish. etc.). Fishes in these ponds were often harvested when spawning fish moved seaward, usually during full moons in the spring. Brackish water ponds (loko pu'unone) were seen very close to the ocean and excavated by hand from natural bodies of water that have been stranded by sea level change, or by creating an earth embankment with mud, sand, and coral. This made a wall that separated the pond from the ocean. However, these ponds were still connected to the ocean via small canals which would allow seawater fished to enter the fishpond during the rising tide. These brackish water ponds were very productive and was filled with many different types of species. According to B. A. Costa Pierce, seawater ponds were the "ultimate aquaculture achievement of native Hawaiians and a valuable contribution to native engineering and subsistence food production." These ponds were constructed by a seawall, usually made of coral or lava rocks, with lengths of these walls ranging from Coralline algae was gathered and used as a natural cement to hold and strengthen the walls. These ponds were very diverse, usually containing about 22 species of marine life. One of the most important features of these ponds were canals that was connected directly to the sea and had a grate made of wood and ferns that sat in the middle of these canals. These innovative grates allowed for very small fish to enter the pond and prevented bigger and mature fish from leaving. Harvesting timing and methods were usually determined by the behavior of the fish. For example, during migration seasons for fishes such as milkfish and mullet that migrate to the ocean to spawn, keepers of the fishpond would set out nets on the pond side of the grates and watch as the fishes trapped themselves as they tried to reach the sea.