Кіріспе
Кузумель (косумель; Козумель) – Кариб теңізінде, Мексиканың Юкатан түбегінің шығыс жағалауында, Плайя-дель-Кармен қаласының қарсы жағында орналасқан арал және муниципалитет. Ол Козумель каналы арқылы материктен бөлінген және Юкатан каналына жақын орналасқан. Бұл муниципалитет Мексиканың Кинтана-Ру штатының құрамына кіреді.
Cozumel (kosuˈmel; ) is an island and municipality in the Caribbean Sea off the eastern coast of Mexico's Yucatán Peninsula, opposite Playa del Carmen. It is separated from the mainland by the Cozumel Channel and is close to the Yucatán Channel. The municipality is part of the state of Quintana Roo, Mexico.
Этимология
Козумель атауы майя тіліндегі "Cuzamil" (немесе "Cutzmil") немесе толық атауы "Ah Cuzamil Peten" сөзінен шыққан, ол "құстар аралы" дегенді білдіреді (lang es).
География
Бұл арал Кариб теңізінде, Юкатан түбегінің шығыс жағында, Канкунның оңтүстігінде және материктен алыс орналасқан. Аралдың ұзындығы шамамен және ені шамамен, ал жалпы ауданы құрайды. Бұл Мексиканың Кариб теңізіндегі ең үлкен аралы, тұрақты түрде қоныстанған ең үлкен арал және Тибурон аралы мен Исла Анхель де ла Гуарда аралынан кейін Мексиканың үшінші ірі аралы. Козумельдің халқы 88 626 адамды құрайды (2020 жылғы санақ). Арал тұрғындарының көп бөлігі Сан-Мигель қаласында тұрады, оның халқы 84 915 адамды құрайды (2020 жылғы санақ). Козумель – материктегі екі кіші аймақты қамтитын муниципалитет, оларға Ксел Ха экотуризм паркі және Калика әктас карьері кіреді. Барлығы қосылғанда, Козумельдің жалпы жер ауданы құрайды. Козумельде 5 негізгі айлақ бар. Пунта Лангоста, Халықаралық айлақ (SSA) және Пуэрта Майя – круиздік кемелерге арналған айлақтар. Сан-Мигельдегі паромдық айлақ Плайя-дель-Карменге және кері бағыттағы жолаушылар паромдарына, сондай-ақ круиздік кемелерге арналған тендерлерге қолданылады. Қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан бесінші айлақ тек автокөлік паромдары үшін пайдаланылады. Аралдың үлкен бөлігі мангр ормандарымен жабылған, онда көптеген эндемикалық жануарлар түрлері мекендейді. Козумель – әктасқа негізделген, карсттық топографияға әкелетін жазық арал. Аралдың ең биік табиғи нүктесі теңіз деңгейінен төмен. Кеноттар – мыңдаған жылдар бойы жұмсақ әктас топырағына сіңген судың әсерінен пайда болған суға толы шұңқырлар. Аралда 18 терең кенот және 250-ден астам шалшық шұңқыр бар. Олардың көптегені тығыз өсімдіктермен жабылған. Эль-Седраль маңында орналасқан Нефрит үңгірі (Cenote Chempita) туристер арасында танымал.
Ту
Козумель туы көк және ақ түстегі фонға қарлығашты бейнелейді. Көк түс теңізді, ал ақ түс майя халқының тазалығын көрсетеді. Күн аралдың елдің шығыс бөлігіндегі орнын білдіреді, ал қарлығаш – майя тіліндегі «Козумель» сөзінің мағынасын аңғартады. Суреттегі қылыш – испандық, ол 1521 жылы испандықтардың аралды басып алуын символдайды. Рифтер көбінесе су астындағы жартастарда орналасқан, ал кейбіреулерін жағалаудағы лагуналарда және аралдың солтүстік ұшындағы құм сілкіністерінде кездестіруге болады. Бұл рифтер әлемдегі екінші ең үлкен риф жүйесі – Мезоамерикандық кедергі рифтерінің бір бөлігі болып табылады, оның ұзындығы 1000 километрден (620 миль) аспайды. Козумельдің терең рифтері бұрын қара кораллдарымен танымал болған, бірақ 1960 жылдардан 1990 жылдардың ортасына дейін шамадан тыс аулау салдарынан қара кораллдың саны азайды. Аралдың оңтүстік жағындағы рифтің үлкен бөлігі Арресифес-де-Козумель ұлттық паркіне бөлінген. Бұл парк Рамсар конвенциясы бойынша Козумель аралының солтүстігіндегі Маңгровтар мен Солтүстік Батпақтармен бірге қорғалады; екеуі де Мексикадағы Козумель аралының биосфералық қорығы деп аталатын ЮНЕСКО қорғалатын аймағына кіреді. Козумельдегі рифтер қатты және жұмсақ кораллдан тұрады. Рифтерде тіршілік ететін теңіз жануарларына зоантидтер, полихеттер, актиниялар, гидроидтар, губкалар, қабықшалылар, моллюскалар, теңіз жұлдыздары және Кариб теңізінің түрлі балықтары жатады. Парк сонымен қатар құртмұрын теңіз тасбақасы, қазқайың теңіз тасбақасы, патша балығы және эндемикалық сұлу балық сияқты бірнеше жойылу қаупі бар теңіз түрлерінің мекені болып табылады. Теңіздегі мол тіршілік және коралл рифтері, сондай-ақ Кариб теңізінің таза және жылы суының арқасында Козумель әлемдегі ең жақсы суға батып жүзу орындарының бірі саналады. Суға батып жүзу – Козумельдің басты тартымды орындарының бірі, негізінен Козумельдің батыс жағалауындағы коралл рифтеріне байланысты. Бұл коралл рифтері аралдың табиғи географиялық ерекшеліктері арқасында ашық мұхиттан қорғалған. 1996 жылы Мексика үкіметі Козумель рифтері ұлттық теңіз паркін құрды, ол парктің шекарасында теңіз жануарларына қол тигізуге немесе оларды алып кетуге тыйым салады. Козумельдің туристік саудасы үшін сау рифтердің маңыздылығына қарамастан, 1990 жылдары круиздік кемелерді тоқтату үшін терең су айлағы салынды, бұл рифтерге зиян келтірді және қазір Кариб теңізіндегі круиздер үшін үнемі тоқтау орны болып табылады. Соңғы онжылдықтарда Козумельдегі коралл рифтерінің денсаулығы айтарлықтай нашарлады, қазіргі кезде тарихи жазбалармен салыстырғанда кораллдың жабынуы әлдеқайда төмендеген. 2019 жылдың қыркүйегінде Козумель теңіз паркі рифтерді қалпына келтіру үшін мерзімік жабуды бастады. Олар қазір әр екі ай сайын бір рифті жабады және рифтер жақсы жауап береді.
Тарих
Майялар Козумельді бірінші мыңжылдықтың басында қоныстанған деп саналады, сонымен қатар аралда ежелгі классикалық ольмек артефакттары да табылды. Бұл арал Майяның ай құдайы Икшельге қасиетті болған. Майя мәдениетінде барлық әйелдер Икшельге табыну үшін аралға кем дегенде бір рет баруға міндетті болған. Ол түн мен күндің аспан иесі Ицмананың әйелі еді. Әйелдер Икшельден балалы болу және қуанышты ана болуды тіледі. Археологтар бұрынғы құнарлылық ритуалдарында құрбандыққа шалынған кішкентай қуыршақтарды тауып жатыр. Аралда көптеген қираған орындар бар, олардың көпшілігі классикалық кезеңнен кейінгі кезеңге жатады. Аралдағы ең үлкен Майя қираған орындары қала орталығына жақын жерде орналасқан, бірақ қазір олар жойылған. Бүгінде аралдың орталығында орналасқан Сан-Жервасиодағы ең үлкен қираған орындар сақталған. Козумельді алғаш рет 1518 жылы Хуан де Грихалва басқарған испан экспедициясы зерттеді. Келесі жылы Эрнан Кортес Веракрусқа жолда аралда тоқтады. 1848 жылы Юкатан Касталық соғысының салдарынан қашқан босқындар аралға қоныстанды, ал 1849 жылы Сан-Мигель-де-Козумель қалашығы Мексика үкіметімен ресми түрде мойындалды. 1861 жылы АҚШ президенті Авраам Линкольн Мемлекеттік хатшысы Уильям Генри Сьюардқа Мексиканың уәкілдігіндегі Матиас Ромеромен кездесіп, босатылған американдық құлдарды теңізге орналастыру мақсатында Козумель аралын сатып алу мүмкіндігін зерттеуді тапсырды. Мексика президенті Бенито Хуарес бұл идеяны бірден қабылдамады, және осы әрекеті үшін Козумель халқы Хуареске әлі де құрметпен қарады. 1862 жылы Линкольн Гаити жағалауындағы Ваше аралында құлдардың қысқа мерзімді колониясын құрды. Козумель әуежайының құрылысы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың ұшақтарына аялдама қажет болған кезде басталды. Ол реактивтік ұшақтар мен халықаралық рейстерді қабылдаса да, ешқашан АҚШ әскери базасы болған емес. 1944 жылға қарай ол тек төтенше жағдайларда және Мексика әскері тарапынан қолданылды. Соңында, Transportes Aeros Mexicanos әуежайды ішкі рейстер үшін пайдалана бастады. Козумель халықаралық әуежайы 1970 жылдардың соңында салынды және 1999 жылы кеңейтілді. 2000 жылдың 18 желтоқсанында 41 жастағы британдық әнші-күйші Кирсти Макколл ұлдарымен және оның жігіті, музыкант Джеймс Найтпен демалып жүргенде моторлы қайық соқтығысынан қаза тапты. 2005 жылғы Атлантикадағы дауыл маусымында аралға тікелей 4 санатты екі дауыл келді. Шілдеде Эмили дауылы Козумельдің оңтүстігінен өтіп, аралды дауылдың күшті орталық бөлігіне ұшыратты. Бірақ аралға қазан айында келген үлкен, күшті және баяу жылдамдықпен қозғалған Вильма дауылы ең көп зиян келтірді. Сағатына 150 мильден астам желмен соққан 5 санаттағы дауылдың ортасы тікелей Козумельдің үстінен өтті. Дауыл су астындағы теңіз мекендеу ортасына зақым келтірді, әсіресе жақын жердегі коралды рифтерге және оларда тұратын балықтарға әсер етті. Ағаштар, электр сымдары мен ұялы телефон мұнаралары құлап, көліктер аударылып, кеме тоқтаулары суға кетіп, терезелер сынып, жолдар қирады және жаңа өзендер пайда болды. Мейрамханалар, қонақ үйлер мен су спорты дүкендерінен басқа, порттарға жақын жерде саудагерлер түрлі сувенирлер мен әшекейлер сатады. Бұлардың барлығы Козумель экономикасына үлкен үлес қосады. Басқа да су спорты түрлеріне парашютпен секіру, кайтсерфинг және туристік су асты қайығы жатады. Сонымен қатар, екі дельфинарий бар. Кариб теңізіндегі жалғыз инжу жемісі фермасы аралдың солтүстік жағында орналасқан. Сан-Мигель-де-Козумель, аралдағы басты қала, түрлі тағамдар ұсынатын көптеген мейрамханаларға, сондай-ақ бірнеше дискотекаларға, барларға, кинотеатрларға және ашық сахналарға ие. Басты алаң дүкендермен қоршалған; алаңның ортасында Козумель тұрғындары мен туристер әр жексенбі күні кешке музыка мен бимен тойлайтын тұрақты сахна орналасқан. Барлық азық-түлік пен өндірілген тауарлар аралға тасымалданады. Су аралда орналасқан үш тұзсыздандыру қондырғысымен қамтамасыз етіледі.
Білім
Аралда үш университет бар: Кинтана-Ру мемлекеттік университеті (UQROO) және екі жеке университет, Партенон институты мен Даму үшін Америкааралық университеті (UNID). Ағылшын тілі мамандығынан басқа, олар табиғи ресурстарды зерттеу, туризм және коммерциялық жүйелер сияқты басқа да карьералық бағыттарды ұсынады. Козумель өнер университеті суретшілерді бакалавр деңгейінде оқытады.
Санта-Крус фестивалі мен Эль-Седрал жәрмеңкесі
Санта-Крус фестивалі мен Эль-Седраль жәрмеңкесі – Козумель аралының оңтүстігіндегі Эль-Седраль қаласында сәуір айының соңында өткізілетін тарихи дәстүр. Бұл жыл сайынғы шараны 150 жылдан астам бұрын Казимиро Карденас бастаған деседі. Карденас 1848 жылы Юкатан касталық соғысы кезіндегі шабуылдан кейін құрлықтағы Сабан ауылынан аралға қашқан топтың мүшесі болды. Шабуылшылар басқа ауыл тұрғындарын өлтірді, ал Карденас кішкентай ағаш кресті қысып ұстап аман қалды. Аңыз бойынша, Карденас қай жерге қоныстанса да, осы крестің діни күшіне құрмет көрсету үшін жыл сайын фестиваль өткізуге уәде берген. Бүгінде бастапқы Киелі Крест (Санта-Крус) фестивалі – Эль-Седраль фестивалінің бір бөлігі болып табылады, оған жәрмеңкелер, дәстүрлі тойлар, родео, бұқа күресі, музыка және жарыстар кіреді. Мереке шамамен бес күнге созылады және жыл сайын сәуір айының соңында немесе мамыр айының басында өткізіледі.
Козумель карнавалдары
Козумель карнавалы немесе Карнавал де Козумель – Мексикадағы ең маңызды карнавалдық тойлардың бірі. Бұл мереке 19 ғасырдың соңынан бері дәстүрлі түрде тойланып келеді және Козумель көшелерін шерулермен толыстырады. Ол ақпан айындағы Масленица мерекесінен бір апта бұрын басталады. Козумель карнавалы – көптеген ұрпақтар бойы сақталған дәстүр, ол Козумельдің жылы құшағына қашқан мәдениеттердің қосылысын тойлайды. 1800 жылдардың ортасынан бастау алған Козумель карнавалын жас адамдар "Estudiantinas" немесе "Comparsas" деп аталатын жарқын түсті костюмдер киіп, би, ән және қиял арқылы Козумель көшелерінде өздерін көрсете бастады.
Үкімет
Козумель муниципалитеті – Кинтана-Ру штатының он бір муниципалитетінің бірі. Муниципалитеттің орталығы Сан-Мигель-де-Козумель қаласында орналасқан, ол муниципалитеттегі ең ірі қала.
Танымал мәдениетте
Козумель 2006 жылы шыққан Tom Clancy's Splinter Cell: Double Agent видеоойынындағы орындардың бірі. Козумель және оның майя руиндары I Shouldn't Be Alive бағдарламасының 6-шы маусымы, 5-ші бөлімінде ("Жуңғалда жоғалған" деген атаумен) көрсетілген. Козумель 2018 жылғы Shadow of the Tomb Raider видеоойынында да қолданылған орындардың бірі. Козумель 1984 жылы түсірілген "Барлық қиындықтарға қарсы" фильмінің маңызды түсірілім орындарының бірі болып табылады.