Оңтүстік жұлдыздар шоқшасы Пиксис

Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарсындағы шоқжұлдыз

Пиксис – оңтүстік аспандағы кішкентай әрі әлсіз шоқжұлдыз. Pyxis Nautica сөзінің қысқартылған атауы – теңізшінің компасы (латынша), Circinus суретшінің циркулімен салыстырғанда. Пиксисті 18 ғасырда Николя Луи де Лакаилль ашқан, ол қазіргі 88 шоқжұлдыздың бірі. Құс жолы Пиксис арқылы өтеді. Бұл әлсіз шоқжұлдыздың ең жарқын үш жұлдызы – Альфа, Бета және Гамма Пиксиді – тікелей сызықта орналасқан. Альфа – бұл шоқжұлдыздың ең жарқын жұлдызы, оның шамасы 3,68-ге тең. Бұл көк-ақ жұлдыз шамамен алыс және Күннен 22 000 есе артық жарық береді. Пиксис Ясон мен Аргонавттардың кемесі – Ежелгі Арго-Навис шоқжұлдызын құраған жұлдыздарға жақын орналасқан. Арго-Навистің бөліктері – Карина (кеменің қаңқасы), Пуппис (кеменің кормасы) және Вела (жағалар) болды. Кейін бұл бөліктер жеке шоқжұлдыздарға айналды. 19 ғасырда Джон Гершель Пиксисті Малус (мачта) деп атауды ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Альфа Пиксидістен солтүстік-шығысқа қарай 4 градусқа орналасқан T Пиксиді – бірнеше онжылдықтарда 7 шамаға дейін жарқырап тұратын қайталамалы жаңа жұлдыз. Сонымен қатар, Пиксистегі үш жұлдыздық жүйеде экзопланеталар табылды. Пиксис шарлы шоғыры галактикалық галода шамамен 130 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл аймақта шар тәрізді шоғырлар кездеспейді деп есептелген. Бұл нысанның Ұлы Магеллан бұлтынан қашып кеткен болуы мүмкін деген гипотеза бар. Француз астрономы Николя Луи де Лакаилль 1752 жылы Оңтүстік жұлдызды екі жыл бойы зерттеп, 10 000-ға жуық оңтүстік жұлдызды каталогқа енгізгеннен кейін, бұл шоқжұлдызды француз тілінде la Boussole (теңіз компасы) деп сипаттады. Ол Еуропадан көрінбейтін Оңтүстік аспан жарты шарының картаға түсірілмеген аймақтарында 14 жаңа шоқжұлдыз ойлап тапты. Олардың барлығы, біреуін қоспағанда, Ағарту дәуірін бейнелейтін құралдарды құрметтеді. Бір ғана Менса Таблица тауының атымен аталды. Қалған он үш шоқжұлдыз (Пиксиспен бірге) – Антлия, Каэлум, Цирцин, Форнакс, Горологиум, Микроскопиум, Норма, Октан, Пиктор, Ретикулум, Скульптор және Телескопиум. Ежелгі гректер Пиксистің төрт басты жұлдызын мифологиялық Ясонның кемесі Арго-Навистің мачтасы деп санады. Неміс астрономы Иоганн Боде 1801 жылғы жұлдыз атласында Пиксистің маңында Лохиум Фунис шоқжұлдызын – теңізде жылдамдық пен қашықтықты өлшеуге пайдаланылған лог және сызықты анықтады, бірақ бұл сурет сақталмады. 1844 жылы Джон Гершель Арго-Навистің классикалық бейнесін қайта жандандыруға тырысып, оны Малус Мачтасы деп атады, бұл ұсынысты Фрэнсис Бейли қолдады, бірақ Бенджамин Гулд Лакаиллдің номенклатурасын қалпына келтірді. Шоқжұлдыздың кейбір бөліктері техникалық тұрғыдан 52°С және 72°С ендіктер арасындағы бақылаушылар үшін көкжиектің үстіне көтеріледі, бірақ көкжиектен жақын орналасқан жұлдыздарды байқау мүмкін емес. Пиксис – кішкентай шоқжұлдыз, солтүстікте Гидра, батыста Пуппис, оңтүстікте Вела және шығыста Антлиямен шектеседі. 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған үш әріпті қысқарту – "Pyx". Бельгиялық астроном Эжен Дельпорт 1930 жылы анықтаған шоқжұлдыздың ресми шекаралары сегіз жақты көпбұрышпен белгіленген (инфографикада көрсетілген). Экваторлық координаттар жүйесінде осы шекаралардың оң жақ көтерілу координаттары –17,41° және –37,29° аралығында, ал еңіс координаттары –17° және –37° аралығында орналасқан.

Pyxis is a small and faint constellation in the southern sky. Abbreviated from Pyxis Nautica, its name is Latin for a mariner's compass (contrasting with Circinus, which represents a draftsman's compasses). Pyxis was introduced by Nicolas Louis de Lacaille in the 18th century, and is counted among the 88 modern constellations. The plane of the Milky Way passes through Pyxis. A faint constellation, its three brightest stars—Alpha, Beta and Gamma Pyxidis—are in a rough line. At magnitude 3.68, Alpha is the constellation's brightest star. It is a blue white star approximately distant and around 22,000 times as luminous as the Sun. Pyxis is located close to the stars that formed the old constellation Argo Navis, the ship of Jason and the Argonauts. Parts of Argo Navis were the Carina (the keel or hull), the Puppis (the stern), and the Vela (the sails). These eventually became their own constellations. In the 19th century, John Herschel suggested renaming Pyxis to Malus (meaning the mast) but the suggestion was not followed. T Pyxidis, located about 4 degrees northeast of Alpha Pyxidis, is a recurrent nova that has flared up to magnitude 7 every few decades. Also, three star systems in Pyxis have confirmed exoplanets. The Pyxis globular cluster is situated about 130,000 light years away in the galactic halo. This region was not thought to contain globular clusters. The possibility has been raised that this object might have escaped from the Large Magellanic Cloud. The French astronomer Nicolas Louis de Lacaille first described the constellation in French as la Boussole (the Marine Compass) in 1752, after he had observed and catalogued almost 10,000 southern stars during a two year stay at the Cape of Good Hope. He devised fourteen new constellations in uncharted regions of the Southern Celestial Hemisphere not visible from Europe. All but one honoured instruments that symbolised the Age of Enlightenment. efn|1=The exception is Mensa, named for the Table Mountain. The other thirteen (alongside Pyxis) are Antlia, Caelum, Circinus, Fornax, Horologium, Microscopium, Norma, Octans, Pictor, Reticulum, Sculptor, and Telescopium. The Ancient Greeks identified the four main stars of Pyxis as the mast of the mythological Jason's ship, Argo Navis. German astronomer Johann Bode defined the constellation Lochium Funis, the Log and Line—a nautical device once used for measuring speed and distance travelled at sea—around Pyxis in his 1801 star atlas, but the depiction did not survive. In 1844 John Herschel attempted to resurrect the classical configuration of Argo Navis by renaming it Malus the Mast, a suggestion followed by Francis Baily, but Benjamin Gould restored Lacaille's nomenclature. efn|1=While parts of the constellation technically rise above the horizon to observers between the latitudes of 52°N and 72°N, stars within a few degrees of the horizon are to all intents and purposes unobservable. A small constellation, it is bordered by Hydra to the north, Puppis to the west, Vela to the south, and Antlia to the east. The three letter abbreviation for the constellation, as adopted by the International Astronomical Union in 1922, is "Pyx". The official constellation boundaries, as set by Belgian astronomer Eugène Delporte in 1930, are defined by a polygon of eight sides (illustrated in infobox). In the equatorial coordinate system, the right ascension coordinates of these borders lie between and , while the declination coordinates are between −17.41° and −37.29°.

Жұлдыздар

Лакайл қазір Альфа мен Ламбда Пиксидис деп аталатын он жұлдызға Байер белгілерін берді, йота мен каппа әріптерін өткізіп кетті. Шоқжұлдыз теңіздік элемент болғанымен, ол ежелгі Арго Навистің ажырамас бөлігі емес еді, сондықтан оның бастапқы Байер белгілері Карина, Вела және Купис арасында бөлініп кетті. Барлығында шоқжұлдыз шекараларында 6,5 немесе одан да жарық шамасы бар 41 жұлдыз бар. Жерден 880 ± 30 жарық жылы қашықтықта орналасқан, ол B1.5III спектрлік типі бар көк ақ алып жұлдыз, Күннен 22000 есе жарық және диаметрі 9,4 ± 0,7 есе. Ол Күннен 12,1 ± 0,6 есе массамен, шамамен 15 миллион жыл бұрын өмірін бастады. Жұлдызаралық шаңның әсерінен жарығы 30% -ға әлсірейді, сондықтан оның шамасы осы себепті болмаса 3,31 болар еді. Жерден 420 ± 10 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Гамма Пиксидис – 207 ± 2 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 4,02 жұлдыз. Каппа Пиксидис Лакайлдың тізіміне енгенімен, Байер белгісін алмады, бірақ Гулд бұл жұлдыздың әріпке лайық екенін ойлады. Каппаның жарықтығы Күннен шамамен 965 есе артық. Тета Пиксидис – M1III спектрлік типі бар және 13 және 98,3 күндік екі өлшенген периоды бар жартылай тұрақты қызыл алып жұлдыз, орташа шамасы 4,71, Жерден 500 ± 30 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бұл Күн массасының 0,8 есесіне ие ақ жұлдыз және 1,8 сағат сайын айналатын қызыл жұлдыздан тұратын екі жұлдыздық жүйе. Бұл жүйе Жерден 15500 жарық жыл қашықтықта орналасқан. Қайталанатын нова, ол 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 және 2011 жылдары шамамен 14-ші шамадан 7-ші шамаға дейін жарқырады. Бұл жарылыстардың ақ жұлдыздың серігінен материал жинап, оны мерзімді түрде шығарып тастауынан туындайды деп есептеледі. TY Pyxidis – 3,2 күн ішінде 6,85-тен 7,5-ке дейін шамасы өзгеріп отыратын тұтылушы екі жұлдыздық жүйе. Екі компоненті де G5IV спектрлік типіне ие, диаметрі 2,2 есе, массасы 1,2 есе Күн массасы, және бір-бірін 3,2 күнде айналып тұрады. Жүйе RS Canum Venaticorum айнымалысы ретінде жіктеледі, бұл жұлдыздық дақтардың белсенділігі бар екі жұлдыздық жүйе. RZ Pyxidis – 200 000 жылдан кіші екі жас жұлдыздан тұратын тағы бір тұтылушы екі жұлдыздық жүйе. Екеуі де B7V спектрлік типі бар қызу көк ақ жұлдыздар және Күннен шамамен 2,5 есе үлкен. Біреуі Күннен бес есе жарық, ал екіншісі төрт есе жарық. Жүйе Beta Lyrae айнымалысы ретінде жіктеледі, оның шамасы 0,66 күн ішінде 8,83-тен 9,72-ге дейін өзгереді. XX Pyxidis – қысқа мерзімді (көбінесе алты сағатқа дейін) пульсациялық жұлдыздар класының ең көп зерттелген мүшелерінің бірі. Астрономдар оның пульсацияларын оның екі жұлдыздық жүйе екендігі анықталғанда жақсырақ түсінді. Негізгі жұлдыз – A4V спектрлік типі бар ақ негізгі тізбек жұлдызы, оның массасы Күн массасынан 1,85 ± 0,05 есеге жуық. Оның серігі, әдетте, Күннен 0,3 есе кішкентай M3V спектрлік типі бар қызыл карлик. Екеуі де өте жақын – араларында Күн диаметрінің 3 есесі ғана болуы мүмкін – және 1,15 күнде бір-бірін айналып тұрады. Жарқыраған жұлдыз жұмыртқа тәрізді деформацияланған. Оның пульсациялары бір мезгілде 55,5, 57,9, 86,7, 162,9 және 232,6 күндік бірнеше кезеңде жүреді. VY Pyxidis – BL Herculis айнымалысы (II типті цефеид), 1,24 күн ішінде 7,13 және 7,40 шамалары арасында өзгереді. 650 жарық жыл қашықтықта орналасқан, ол Күннен шамамен 45 есе жарық. Оның қашықтығы 26 жарық жылы немесе Жерден 28,7 ± 0,5 жарық жылы қашықтықта деп есептелген. Оның массасы Күн массасының 45%-ын құрайды, бірақ оның жарықтығының 0,15% ғана. WISEPC J083641.12 185947.2 – Жерден 72 жарық жыл қашықтықта орналасқан T8p спектрлік типі бар қоңыр жұлдыз. 2011 жылы инфрақызыл астрономия арқылы ашылған, оның шамасы 18,79-ға тең.

Lacaille gave Bayer designations to ten stars now named Alpha to Lambda Pyxidis, skipping the Greek letters iota and kappa. Although a nautical element, the constellation was not an integral part of the old Argo Navis and hence did not share in the original Bayer designations of that constellation, which were split between Carina, Vela and Puppis. Overall, there are 41 stars within the constellation's borders with apparent magnitudes brighter than or equal to 6.5. Located 880 ± 30 light years distant from Earth, it is a blue white giant star of spectral type B1.5III that is around 22,000 times as luminous as the Sun and has 9.4 ± 0.7 times its diameter. It began life with a mass 12.1 ± 0.6 times that of the Sun, almost 15 million years ago. Its light is dimmed by 30% due to interstellar dust, so would have a brighter magnitude of 3.31 if not for this. lying 420 ± 10 light years distant away from Earth. Gamma Pyxidis is a star of magnitude 4.02 that lies 207 ± 2 light years distant. Kappa Pyxidis was catalogued but not given a Bayer designation by Lacaille, but Gould felt the star was bright enough to warrant a letter. Kappa has a luminosity approximately 965 times that of the Sun. Theta Pyxidis is a red giant of spectral type M1III and semi regular variable with two measured periods of 13 and 98.3 days, and an average magnitude of 4.71, and is 500 ± 30 light years distant from Earth. a binary star system composed of a white dwarf with around 0.8 times the Sun's mass and a red dwarf that orbit each other every 1.8 hours. This system is located around 15,500 light years away from Earth. A recurrent nova, it has brightened to the 7th magnitude in the years 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 and 2011 from a baseline of around 14th magnitude. These outbursts are thought to be due to the white dwarf accreting material from its companion and ejecting periodically. TY Pyxidis is an eclipsing binary star whose apparent magnitude ranges from 6.85 to 7.5 over 3.2 days. The two components are both of spectral type G5IV with a diameter 2.2 times, and mass 1.2 times that of the Sun, and revolve around each other every 3.2 days. The system is classified as a RS Canum Venaticorum variable, a binary system with prominent starspot activity, RZ Pyxidis is another eclipsing binary system, made up of two young stars less than 200,000 years old. Both are hot blue white stars of spectral type B7V and are around 2.5 times the size of the Sun. One is around five times as luminous as the Sun and the other around four times as luminous. The system is classified as a Beta Lyrae variable, the apparent magnitude varying from 8.83 to 9.72 over 0.66 days. XX Pyxidis is one of the more studied members of a class of stars known as Delta Scuti variables—short period (six hours at most) pulsating stars that have been used as standard candles and as subjects to study astroseismology. Astronomers made more sense of its pulsations when it became clear that it is also a binary star system. The main star is a white main sequence star of spectral type A4V that is around 1.85 ± 0.05 times as massive as the Sun. Its companion is most likely a red dwarf of spectral type M3V, around 0.3 times as massive as the Sun. The two are very close—possibly only 3 times the diameter of the Sun between them—and orbit each other every 1.15 days. The brighter star is deformed into an egg shape. Its pulsations take place over multiple periods simultaneously of 55.5, 57.9, 86.7, 162.9 and 232.6 days. VY Pyxidis is a BL Herculis variable (type II Cepheid), ranging between apparent magnitudes 7.13 and 7.40 over a period of 1.24 days. Located around 650 light years distant, it shines with a luminosity approximately 45 times that of the Sun. Its distance has been calculated to be 26 light years, or 28.7 ± 0.5 light years distant from Earth. It has around 45% of the Sun's mass, yet only 0.15% of its luminosity. WISEPC J083641.12 185947.2 is a brown dwarf of spectral type T8p located around 72 light years from Earth. Discovered by infrared astronomy in 2011, it has a magnitude of 18.79.

Планеталық жүйелер

Пиксис - Доплер спектроскопиясы арқылы анықталған планеталық жүйелері бар үш жұлдыздың үйі. 2003 жылы CORALIE спектрографымен HD 73256 жұлдызының айналасында 2,55 күнде айналатын HD 73256 b атты ыстық Юпитер табылды. Бұл жұлдыз – G9V спектральды типіндегі сары жұлдыз, оның жарқырауы Күннің 69%-ын, диаметрі 89%-ын және массасы 105%-ын құрайды. Ол 119 жарық жылы қашықтықта орналасқан, көрінетін шамасы 8,08 және шамамен миллиард жылдық тарихқа ие. HD 73267 b планетасы 2008 жылы Жоғары дәлдікті радиалды жылдамдық планета іздеу құралы (HARPS) арқылы табылды. Ол HD 73267 жұлдызының айналасында 1260 күнде айналады, бұл G5V спектральды типіндегі 7 миллиард жылдық жұлдыз, оның массасы Күннің массасының 89%-ына жуық. Глизе 317 – M2.5V спектральды типіндегі қызыл карлик, оның массасы Күннің массасының шамамен 42%-ын құрайды, және оның айналасында екі газды алып планета орналасқан. Жерден 50 жарық жылы қашықтықта орналасқандықтан, ол болашақта тасты, Жерге ұқсас планеталарды іздеу үшін үміткер болып табылады.

Терең аспан нысандары

Пиксис Құс жолының жазықтығында орналасқан, бірақ шығыс шетінің бір бөлігі қараңғы, онда біздің галактикамыздың спираль қолдарын жасыратын материал бар. NGC 2818 – 8,2 жұлдыздық шамалы ашық шоғырдың ішінде орналасқан планеталық тұмандық. NGC 2818A – осы тұмандықпен бір бағытта орналасқан ашық шоғыр. NGC 2627 – бинокльмен көрінетін 8,4 жұлдыздық шамалы ашық шоғыр. 1995 жылы ашылған Пиксис шарлық шоғыры – Жерден шамамен 130 000 жарық жылы, ал Құс жолының орталығынан шамамен 133 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан, жасы 13,3 ± 1,3 миллиард жылды шарлық шоқ. Бұл аймақта бұрын шарлық шоғырлар кездесетіні ойланбаған еді. Галактикалық галода орналасқандықтан, ол Үлкен Магеллан Бұлтымен бір жазықтықта жатыр және бұл галактикадан шығып кеткен нысан болуы мүмкін деген гипотеза бар. Henize 2 10 – 30 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан кішкентай галактика. Оның ортасында шамамен бір миллион күн массасына тең қара тесік бар. Жұлдыздардың өте жоғары қарқынмен пайда болуына байланысты, ол жұлдыздардың жарқырауы галактикасы деп аталады, ал оның ішіндегі көптеген жас жұлдыздардың арқасында көгілдір түспен ерекшеленеді.