Кіріспе

Пегас (Πήγασος (Pḗgasos); Пегас, Пегас) – грек мифологиясындағы қанатты жылқы, көбінесе ақ айғыр ретінде бейнеленеді. Ол ат құдайы Посейдонның ұрпағы және Горгона Медузадан туған. Пегас – Хризаордың ағасы, екеуі де анасы Персейдің қолынан басы кесілген кезде дүниеге келді. Грек-рим ақындары оның туғаннан кейін көкке самғағанын және Зевске бағынып, Олимптан найзағай мен нөсерді әкелуге бұйрық алғанын жазды. Пегас – Гиппокренаның, Геликон тауындағы қасиетті бұлақтың жаратушысы. Оны грек батыры Беллерофонт, Афина мен Посейдонның көмегімен Пейрена бұлағының жанынан қолға түсірді. Пегас Беллерофонтқа Химера деген құбыжыққа қарсы күресу үшін мінуге рұқсат берді, соның арқасында көптеген батырлық ерліктер жасалды. Беллерофонт кейін Олимп тауына жетуге тырысқанда Пегас арқасынан құлап, екеуі де Олимпқа жеткені үшін Зевстің жазасымен қаза тапты делінеді. Басқа аңыз бойынша, Зевс Пегасты Олимпқа алып, найзағайларын тасымалдау үшін пайдаланды. Ұзақ жылдардан бері жұлдыздық шоқ ретінде құрметке ие болған Пегас – өте бай иконографияның нысаны, әсіресе ежелгі грек керамикасы, сондай-ақ Ренессанс кезеңінің суреттері мен мүсіндерінде кеңінен бейнеленген.

Этимология

Ақын Гесиод Пегас есімінің халықтық этимологиясын πηγή – "көктем, құдық" деген сөзден туындағандығын ұсынады, бұл "Океанның пегайы, оның туған жері" деген сілтемеге негізделген. Атаудың тағы бір ұсынылған этимологиясы – лувий тіліндегі "найзағай" және Оңтүстік Киликиядағы жергілікті лувий-хетиттік атау, күңкіреу мен найзағаймен байланысты ауа райы құдайына арналған. Бұл этимологияны қолдайтындар Пегас Зевске найзағай әкелген рөлін, бұл туралы Гесиодтан бастап айтылғанын келтіреді. Бұл түсінік алғаш рет 1952 жылы ұсынылып, кеңінен қабылданды, бірақ Робин Лэйн Фокс (2009) оны күмәнді деп сынады. Грек және Солтүстік Еуропа диалогы контекстінде ежелгі және ортағасырлық грек поэзиясын зерткен Майкл Браун өз зерттеулерінен Пегас сөзі кельт тілдеріне дейінгі прото-үнді-еуропалық сөз екенін, грек және батыс тілдеріндегі көптеген жалпы атаулардың біріне айналмағанын қорытты. Бұл тұжырым Уильям С. Р. Миллердің "Тіл білімі және классикалық теология" еңбегінде талқыланады, ол Чарльз Ф. Г. Остерхауспен бірлескен сөздік талдауы мен грек және итальян тілдерімен байланысына негізделген. "Пегас" пен "Кириллица" арасындағы байланыс оның "Фригиялық есімдері және грек тіліндегі айтылу атаулары "Кириллица немесе Pene Orthogyrin" және "Пегас" ертедегі семит құрылымы ретінде" еңбегінде одан әрі талқыланады.

Жазғыштар

Ертедегі мифтерге сәйкес, қанатты жылқының қадамы тиген жердің барлық жерінде шабыттандыратын су бұлағы атар еді. Осы бұлақтардың бірі – Музалардың Геликон тауындағы Гиппокрена ("ат бұлағы"). Антонин Либералис болжағандай, бұл бұлақ Посейдонның бұйрығымен ашылған, Музалардың әнінен таудың көтеріліп кетуіне жол бермеу үшін. Пегасқа байланысты тағы бір бұлақ Троэзенде болған. Гесиод батыр Беллерофонт оны тұтқындаған кезде Пегас бір бұлақтан тыныш су ішіп отырғанын айтады.

Жарық-жарық

Гесиод Пегас Зевстің найзағайларын тасығанын жазған.

Беллерофонт

Пегас батыр Белерофонға Химерамен күресінде көмектесті. Белерофон Пегасқа қалай қол жеткізгені туралы әр түрлі әңгімелер бар; ең көп таралғаны – батырға Полиид Афина храмында ұйықтауға айтқан, онда құдайша түнде оған келіп, алтын жетек сыйлаған. Ертесі күні таңертең, жетегін берік ұстап, Белерофон Пегасты Пиерия бұлағынан су ішіп тұрған жерде тауып, оны қолға түсіріп, соңында үйретті.

Персей

Мишоның "Жаратылыс туралы дүниежүзілік" кітабында Пегас туған кезде, ол найзағай мен молния шығатын жерге ұшып кеткені айтылады. Содан кейін, мифтің кейбір нұсқаларында Афина оны бағындырып, Персейге берді, ол Андромедаға көмектесу үшін Эфиопияға ұшты.

Олимп

Беллерофонт Олимпке жетуге тырысқанда Пегастан құлап кеткеннен кейін, Пегас пен Афина оны тастап кетіп, Олимпке бет алды, онда ол Зевске тиесілі басқа да аттармен бірге тұраққа орналастырылды және Зевстің найзағайларын тасымалдау міндеті берілді, сондай-ақ оның серіктері – Астрапе мен Бронте сияқты қызметшілерімен бірге. Зевске жылдар бойы адал қызмет еткені үшін Пегас кейіннен шоқжұлдызға айналдырылды. Оның шоқжұлдызға айналған күні, Зевс оны шоқжұлдызға түрлендірген кезде, бір қанаты Тарс қаласының жанына жерге түсті.

Геральдикада

Пегас британдық геральдикада жиі кездесетін элементке айналды, көбінесе қолдаушы немесе төбе белгісі ретінде қолданылды. Пегастар кейде эскюшондарда да бейнеленеді, бірақ мұндай жағдай сирек. Ішкі ғибадатхананың гербінде шапшаң пегас бейнеленген, ал Ричардсон отбасының гербінде пегас сейжантының сирек суреті кездеседі.

Екінші дүниежүзілік соғыс эмблемасы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қанатты Пегасқа мінген Белерофонт жауынгерінің силуетті бейнесі 1941 жылы Ұлыбританияның жаңадан құрылған парашют әскерлерінің жоғарғы жеңіндегі таңбасы ретінде қабылданды. Бұл бейне соғысқа әуеден жеткен жауынгерді көрсетеді, бұл парашютшілер қолданған тактикаға ұқсас. Төртбұрышты таңбаның жоғарғы бөлігінде ақ көк түсті Белерофонт/Пегас суреті, қоңыр фонда бейнеленген. Бір дерек бойынша, бұл таңбаны 1-ші әуе десанттық дивизиясының (кейін кеңейтілген британдық әуе десанттық күштерінің) қолбасшысы генерал Фредерик "Бой" Браунингтің әйелі, әйгілі ағылшын романышы Дафне дю Мориер жасаған деседі. Британ армиясының сайтындағы мәліметке сәйкес, таңбаны 1942 жылдың мамыр айында Шығыс Англияның белгілі суретшісі, майор Эдвард Сиго салған. Кейіннен, 1942 жылдың жазында әуе десанттық күштері атақты қоңыр беретті қабылдағанда, таңбадағы қоңыр фон қайта қолданылды. Осы берет британдық әскерлерге немістердің "Қызыл Шайтан" деген лақап атын сыйлады. Бүгінгі Парашют полкі қоңыр береттің дәстүрін сақтап келеді. Элиталық Парашют полкіне іріктеу процесі "Пегас компаниясы" (жиі "P компаниясы" деп қысқартылады) деп аталады. 2015 жылы 16 әуе шабуыл бригадасының бөлімшелері 15 жылдық үзілістен кейін Пегас таңбасын қайта қолданатыны жарияланды. 1944 жылдың 5-6 маусым күндері Нормандияға жасалған әуе десанттық операциясы кезінде британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясы теңіз десантынан бұрын барлық маңызды мақсаттарын орындады, оның ішінде Уистремге жақын жердегі Каен каналы арқылы өтетін маңызды көпірді басып алып, оны кез келген құнмен ұстап тұрды. Олардың батылдығының құрметіне, көпір содан бері Пегас көпірі деп аталады. Италияны неміс әскерлері басып алған кезде Тоскана Ұлттық Азаттық Комитеті де өзінің эмблемасы ретінде Пегасты пайдаланды. Қанатты жылқы әлі де Тоскананың туы мен гербінде бейнеленген.

Танымал мәдениетте

Қанатты жылқы бірден танылатын корпоративтік логотип немесе шабыландыратын белгі ретінде пайдаланылды. Эквадор 2013 жылдың 26 сәуірінде «Пегасо» (испан тілінде «Пегас») деп аталған ауа-райы спутнигін ұшырды, бірақ ол ресейлік ғарыш қалдықтарынан зақымданып қалды. Pegasus Airlines (түрік тілінде: Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş.) – штаб-пәтері Түркияның Стамбул қаласының Курткёй ауданында орналасқан бюджеттік авиакомпания. Mobil Oil компаниясы 1930 жылдары Magnolia Petroleum Company компаниясымен байланыс орнатқаннан бері «Пегас» атты логотипті пайдаланып келеді.