Кіріспе

Кеңес экипажымен ғарышқа ұшу; әлемдегі алғашқы ғарышқа шығу. "Восход-2" (Восход 2) – 1965 жылғы наурыз айындағы кеңестік экипажды ғарышқа ұшу миссиясы. "Восток" негізіндегі "Восход-3КД" ғарыш кемесінде Павел Беляев және Алексей Леонов екі экипаж мүшесі болды, ол кеме үрлейтін шлюзбен жабдықталған. Алексей Леонов арнайы ғарыш костюмімен 12 минуттық ғарышқа шығуды жүзеге асырып, ғарыш зерттеулеріндегі тағы бір маңызды жетістікке қол жеткізді. Ол ғарыш кемесінен алғашқы болып шыққан адам болды.

Миссияның басты оқиғалары

Ұшу 1965 жылғы 18 наурызда сағат 07:00 GMT-де болды. "Восход-1" сияқты, алғашқы бірнеше минут ішінде ұшыруды тоқтату мүмкін болмады, себебі 2 жарым минуттан кейін жүк жамылғысы ұшырылды. "Восход-3КД" ғарыш кемесінде орбитада кеңейтілетін ауа шлюзі болды. Космонавт Алексей Леонов "Беркут" ғарыш костюмін киіп, ғарыш кемесінен шықты, ал екі адамнан тұратын экипаждың екінші мүшесі Павел Беляев іште қалды. Леонов миссияның 90-шы минутында, бірінші орбитаның соңында ғарышқа шығу сапарын бастады. Космонавт Леоновтың ғарышқа шығу сапары 12 минут 9 секундқа созылды (08:34:51–08:47:00 GMT), ол Солтүстік-Орталық Африкадан (Солтүстік Судан/Оңтүстік Египет) басталып, Шығыс Сібірде аяқталды. "Восход-2" ғарыш кемесі "Восток" ғарыш кемесінің түсіру модуліне бекітілген қосалқы, қатты отынмен жұмыс істейтін ретроракетасымен жабдықталған еді. Алып тастау орындығы алынып тасталды және екі орындық қосылды ( "Восток" экипажының орындық орналасуына қатысты 90° бұрышта). Кіру люгіне қарама-қарсы түсіру модуліне ауадан тұратын сыртқы ауа шлюзі де қосылды. Пайдаланғаннан кейін ауа шлюзі тасталды. Ұшып көтерілу немесе қону кезінде экипажқа қашуға мүмкіндік болмады. Парашют сызықтарына қатты отынмен жұмыс істейтін тежегіш ракетасы қосылды, ол қону кезінде жұмсақ қонуды қамтамасыз етуге арналған. Бұл қажет болды, өйткені "Востоктан" айырмашылығы, экипаж "Восход" түсіру модулімен қонды. 12 минут 9 секундтан кейін Леонов костюмінің ісінуден қаттырып, ауа шлюзіне қайта кіре алмайтынын байқады. Ол буындарды бүгіп, қауіпсіздік шегінен төмендеу үшін костюмінің қысымын төмендетуге мәжбүр болды. Леонов басқаларды алаңдатудан сақтау үшін радиода өз әрекеті туралы хабарламады, бірақ миссия қиындыққа тап болған кезде кеңес мемлекеттік радиосы мен теледидары ғарыш кемесінен тікелей эфирді тоқтатты. Екі экипаж мүшесі Леоновтың кемеге оралуындағы ұзақ қиындықтардан туындаған термиялық бұрмалану салдарынан люкті дұрыс жабуда қиындықтарға тап болды, содан кейін автоматты қону жүйесінің істен шығуы оларды қолмен басқаруды пайдалануға мәжбүр етті. Ғарыш кемесі соншалықты тығыз болғандықтан, екі ғарышкер де ғарыш костюмін киіп, кемеге қайта кіру үшін және кемеге қону бағытын бергеннен кейін 46 секунд бойы кеме массасының орталығын қалпына келтіру үшін өз орындарына орала алмады. Орбиталық модуль "Восток-1" сияқты, түсіру модулінен дұрыс ажыратылмады, бұл модульдер 100 км биіктікте ажыратылмайынша, шар тәрізді оралу аппаратының айналуына себеп болды. 46 секундтық кешігу ғарыш кемесінің жоспарланған қону аймағынан, Соликамсктің батысында орналасқан Жоғарғы Кама таулы аймағының орманды жеріне қонуына әкелді. Ұшуды бақылайтын мамандар ғарыш кемесінің қайда қонғанын немесе Леонов пен Беляев аман қалған-жоғын білмегенімен, ғарышкерлердің отбасыларына олар қалпына келтірілгеннен кейін демалып жатқаны туралы хабарланды. Екі адам да қатал климатпен таныс болды және жұптасу маусымынан агрессивті болған аюлар мен қасқырлардың тайгада өмір сүргенін білетін; ғарыш кемесі пистолет пен "жеткілікті оқ-дәрі" алып жүретін, бірақ бұл оқиға кейіннен арнайы TP 82 космонавттарға арналған тіршілік ету пистолетін жасауға себеп болды. Ұшақтар космонавттарды тез арада тауып алғанмен, аумақ тым көп орманды болғандықтан тікұшақтар қонуға мүмкіндік бермеді. Түн түскен кезде ауа температурасы төмендеді, ал ғарыш кемесінің люгі жарылғыш болттармен ашылды. Жылы киімдер мен жабдықтар тасталды, ал космонавттар капсулада немесе орыс тілінде "Шарик" деп аталатын жерде суық түнді өткізді. Одан да жаманы, электр жүйесі толығымен істен шықты, сондықтан жылытқыш жұмыс істемеді, бірақ желдеткіштер толық қуатпен жұмыс істеді. Құтқару тобы келесі күні шаңғымен келді, өйткені осы жерден әуе көлігімен эвакуация жасау тым қауіпті болды. Алдыңғы топ ағаш кесіп, кішкентай жабық үйді және үлкен отты жасады. Орманның ішінде екінші түнде тыныш болған соң, космонавттар бірнеше шақырым қашықтықта күтіп тұрған тікұшаққа шаңғымен жүріп, алдымен Пермге, содан кейін Байқоңырға өздерінің миссиясы туралы есеп беруге ұшты. Генерал Николай Каманиннің күнделігі кейіннен "Восход-2" қонған жердің орналасқан жерін көрсетті, ол 1965 жылғы 19 наурызда сағат 09:02 GMT-де Орал тауларында Пермнен шамамен шақырым қашықтықтағы ауыр орманды жерде болды. Бастапқыда қандай да бір түсініспеушіліктер болды және "Восход-2" Шчучиннен алыс емес жерге (Березниковтен оңтүстік-батысқа, Пермнен солтүстікке қарай) қонды деп есептелді, бірақ ғарыш кемесінен ешқандай сигнал алынбады. Іздеу тікұшақтарының бірінің командирі "Восход-2" табылғанын хабарлады: "Сороковая мен Щучино ауылдары арасындағы орман жолында, Березники қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде, мен қызыл парашютті және екі космонавтты көріп тұрмын. Айналасы қатты қармен жабылған".

Беляев "Волга" ауа шлюзін жайды және қысыммен толтырды. Ауа шлюзі екі себепке байланысты қажет болды: біріншіден, капсуланың электроникасы вакуумдық түтіктерді пайдаланды, олар ауаны салқындату үшін тұрақты атмосфераны қажет етті. Екіншіден, ғарыштан тыс қызметтен кейін атмосфераны толықтыруға жеткілікті азот пен оттегінің қоры ғарыш кемесінің салмағының шегіне байланысты тасымалдана алмады. Керісінше, американдық "Gemini" капсуласы қатты күйдегі электрониканы және қысымы болған тек оттегі атмосферасын пайдаланды, оны ғарыштан тыс қызметтен кейін оңай толықтыруға болады. "Волга" ауа шлюзі 1964 жылдың ортасында тоғыз айдың ішінде жобаланып, салынды және сынақтан өтті. Ұшырылған кезде "Волга" "Восход-2" люгінің үстіне орналастырылды және ғарыш кемесінің корпусынан асып кетті. Ауа шлюзі "Восход-2" люгіне орнатылған см енді металл сақинадан, жұмыссалмақтық ауа шлюзінен және см енді люкке ашылатын металл жоғарғы сақинадан тұрды. "Волганың" жайылған ішкі көлемі болды.

Ауа шлюбінің маталық бөлігі шамамен 40 ауалық қанаттармен қамтамасыз етілді, олар үш тәуелсіз топқа біріктірілді. Жайылу үшін екі топ жеткілікті болды. Ауалық қанаттарды толыққанды ісінуіне жеті минут қажет болды. Төрт сфералық резервуар ауалық қанаттарды толтыруға және ауа шлюзін қысыммен толтыруға жеткілікті оттегіні сақтады. Екі шам ауа шлюбінің ішкі жағын жарықтандырды және үш 16 мм камера — екеуі ауа шлюбінде, біреуі жоғарғы сақинаға орнатылған бумда — тарихи алғашқы ғарышқа шығуды жазды. Беляев "Восход-2" ішінде ауа шлюзін басқарды, бірақ Леоновқа арналған қосалқы басқару элементтері ауа шлюбінің ішінде серіппелі бауларға ілінді. Леонов "Волгаға" кірді, содан кейін Беляев "Восход-2" люгін жапты және ауа шлюбін қысымсыздандырды. Леонов "Волганың" сыртқы люгін ашты және метрлік бауына дейін шықты. Кейіннен ол бауы оның қозғалысын қатаң бақылауға мүмкіндік берді деді — бұл кейінірек американдық ғарышкерлердің тәжірибесімен дәлелденбеген пікір. Леонов Гибралтар бұғазынан Каспий теңізіне дейін көрініс тамаша болғанын айтты. Леонов орындығына оралғаннан кейін Беляев "Волганы" тастау үшін пиротехникалық болттарды атты. ОКБ-1 конструкторлық бюросының бас конструкторы Сергей Королев ғарыштан тыс қызметтен кейін Леонов одан да ұзақ уақыт сыртта қалуға болатынын мәлімдеді, ал кеңес ғарыш бағдарламасының "бас теоретик" және КСР ОА ғылым академиясының президенті Мстислав Келдыш ғарыштан тыс қызмет болашақта космонавттарға ғарышта жұмыс істеуді жеңілдететінін көрсетті. Үкіметтік ақпарат агенттігі ТАСС "Леонов кемеден тыс және қайтып келгеннен кейін жақсы сезінеді" деп хабарлады; алайда, соғыс аяқталғаннан кейінгі ресейлік құжаттар Леоновтың "Беркут" ғарыш костюмінің ісінуінен қаттырып, иілуді қиындатқанын көрсетті. Осы себепті Леонов кеудесіне орнатылған камерасының тікелей батыру қосқышына жете алмады. Ол "Волгаға" орнатылған камераны түсіре алмады, бірақ оның ғарыштан тыс қызметін мәңгілікке сақтаған камераны қалпына келтіре алды, бірақ ол істемегендіктен, оны өзіне қарай итеруге көп күш жұмсады. 12 минуттық ғарышқа шығудан кейін Леонов "Волгаға" қайтып келді. Кейінірек есептер космонавт Леонов процедураны бұзып, басымен алдымен ауа шлюбіне кіргенін, содан кейін бұрылып, ішке сығып қалғанын көрсетеді.

Танымал мәдениетте

2015 жылы бұл миссия Дерек Уотерс жасаған Comedy Central арнасының "Drunk History" бағдарламасының "Space" эпизодында көрсетілген. Блейк Андерсон мен Адам ДеВайн Леонов пен Беляевтің рөлдерін ойнады. Миссия 2017 жылы түсірілген "Пионерлер дәуірі" ("Время первых") атты ресейлік фильмде де бейнеленген, онда Евгений Миронов Алексей Леоновтың, ал Константин Хабенский Павел Беляевтың рөлінде ойнады. "Барлық адамзат үшін" атты тарихқа қатысты баламалы серияның пилоттық эпизодында "Восход 2" – алғашқы адамдардың Айға қонған миссиясы деп аталды, Леонов Аполлон 11 келгенге дейін бірнеше апта бұрын Айға бас салды. Бұл миссия британдық Public Service Broadcasting тобының 2015 жылғы "The Race for Space" альбомындағы "EVA" әніне арналған. Ылғалды ауа шлюзі Kerbal Space Program ғарыш симуляциясы ойынында ұқсас ауа шлюзін жасауға ықпал етті.