Кіріспе
Алексей Архипович Леонов (30 мамыр 1934 - 11 қазан 2019) – совет және ресейлік ғарышкер, Әскери әуе күштері генерал-майоры, жазушы және суретші. 18 наурыз 1965 жылы ол ғарышқа шығуды жүзеге асырған алғашқы адам болды, «Восход-2» миссиясы барысында 12 минут 9 секундқа ғарыш кеңістігіне шықты. Ол сондай-ақ Айға қонған алғашқы совет адамы болуға таңдалған, алайда жоба тоқтатылды. 1975 жылдың шілдесінде Леонов «Аполлон-Союз» миссиясында «Союз» ғарыш кемесінің командирі болды, ол екі күн бойы американдық «Аполлон» ғарыш кемесімен орбитада кездесті. Леонов екі рет Кеңес Одағының Батыры (1965, 1975) атанды, авиация генерал-майоры (1975) шеніне ие болды, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1981) және Біртұтас Ресей партиясының Жоғарғы Кеңесінің мүшесі (2002–2019) болды.
Alexei Arkhipovich Leonov (30 May 1934 – 11 October 2019) was a Soviet and Russian cosmonaut, Air Force major general, writer, and artist. On 18 March 1965, he became the first person to conduct a spacewalk, exiting the capsule during the Voskhod 2 mission for 12 minutes and 9 seconds. He was also selected to be the first Soviet person to land on the Moon although the project was cancelled. In July 1975, Leonov commanded the Soyuz capsule in the Apollo Soyuz mission, which docked in space for two days with an American Apollo capsule. Leonov was twice Hero of the Soviet Union (1965, 1975), a Major General of Aviation (1975), laureate of the USSR State Prize (1981), and a member of the Supreme Council of the United Russia party (2002–2019).
Ерте өмір және әскери қызмет
Леонов 1934 жылғы 30 мамырда Ресей Федеративтік Социалистік Кеңестік Республикасының Батыс Сібір аймағындағы Листвянкада орыс отбасында дүниеге келді. Оның әкесі 1905 жылғы Революциядағы рөлі үшін Сібірге көшірілуге мәжбүр болған. Алексей Евдокия мен Архиптің тірі қалған тоғыз баласының сегізіншісі болды. Әкесі электрик және шахтер болған. 1936 жылы әкесі тұтқындалып, «халық жауы» деп жарияланды. Леонов өзінің өмірбаяндығында былай деп жазды: «Ол жалғыз емес еді: көптеген адамдар тұтқындалды. Бұл биліктің тым тәуелсіздік көрсеткендерді немесе мінез-құлқымен ерекшеленгендерді жоюға бағытталған әрекетінің бір бөлігі болды. Бұл Сталиннің тазарту жылдары еді. Көптеген адамдар алыс лагерьлерге жіберілді және қайтадан көрінбеді». Отбасы Кемероводағы үйленген әпкесінің үйіне көшті. Әкесі босатылғаннан кейін Кемероводағы отбасына қайта қосылды. Оған заңсыз түрде ұстаудың орнына өтемақы төленді. Леонов отбасына азық-түлікпен көмектесу үшін сурет салуды пайдаланды. Ол пештерге гүлдер салып, кейін кенептерге пейзаждар суреттеді. Кеңес үкіметі азаматтарын кеңестік оккупацияланған Пруссияға көшуге ынталандырды, сондықтан 1948 жылы оның отбасы Калининградқа көшті. Леонов 1953 жылы №21 мектепті бітірді. Ол Ригадағы Өнер академиясына түсуге өтініш берді, бірақ оқу ақысының жоғары болуына байланысты оқуға бармауға шешім қабылдады. Леонов Кремчугтағы украиналық даярлық ұшқыштар мектебіне түсті. Ол 1955 жылдың мамырында алғашқы жеке рейсін жасады. Ригада жартылай оқып, өнерге деген құштарлығын қанағаттандыра отырып, Леонов украин КСР-індегі Чугуев жоғары әуе күштерінің ұшқыштар мектебінде жоғары деңгейдегі екі жылдық курсқа қатысты. 1957 жылдың 30 қазанында Леонов дипломмен бітіріп, Киевтегі 69-шы әуе армиясының 10-шы инженерлік әуе дивизиясының 113-ші парашюттік авиациялық полкінің лейтенанты болып тағайындалды. 1959 жылдың 13 желтоқсанында Светлана Павловна Дозенкоға үйленді. Басқа ғарышкерлер сияқты Леонов та Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі болды. Оның ғарышқа ұшуы бастапқыда «Восход-1» миссиясында жоспарланған, бірақ ол тоқтатылды, ал тарихи оқиға «Восход-2» ұшуында болды. Ол 1965 жылдың 18 наурызында ғарыш кемесінен 12 минут 9 секундқа сыртқа шықты. Миссия кезінде Леонов орбиталық күннің шығуын бейнелеген эскиз жасады, бұл ғарышта жасалған алғашқы өнер туындысы болды. Леонов миссияға дайындық үшін 18 ай бойы салмақсыздық жаттығуларынан өтті. 1968 жылы Леонов Айды айналып ұшуға арналған «Союз-7К L1» ұшуының командирі болып таңдалды. Бұл жоба сенімді Айды айналып ұшу технологиясын жетілдірудегі кешігулерге байланысты тоқтатылды (программаның кейінгі «Зонд-7» және «Зонд-8» ғарыш кемелері ғана сәтті болды) және «Аполлон-8» миссиясы ғарыш жарысында бұл қадамға қол жеткізген еді. Ол сондай-ақ «ЛОК/Н1» ғарыш кемесімен Айға қонған алғашқы кеңес адамы болып таңдалды. Бұл жоба да тоқтатылды. (Дизайнға Айдың бетіндегі көліктер арасында ғарышқа шығу қажет болды, бұл оның таңдалуына әсер етті.) Леонов 1971 жылы «Салют-1» ғарыш станциясына «Союз-11» миссиясының командирі болуы тиіс еді, бірақ экипаж мүшелерінің бірі, ғарышкер Валерий Кубасов туберкулезге шалдыққан деген күдік туғаннан кейін, экипаж резервтік экипажбен ауыстырылды (басқа мүшесі Петр Колодин). Леонов «Салют-1» ғарыш станциясына келесі миссияны басқаруға дайын болды, бірақ «Союз-11» экипажының мүшелері қаза болғаннан кейін бұл жоспар тоқтатылды, ал ғарыш станциясы жоғалды. Келесі екі «Салют» (іс жүзінде әскери «Алмаз» станциясы) ұшырылу кезінде жоғалып кетті немесе ұшырылғаннан кейін көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады, ал Леоновтың экипажы дайын күйде болды. «Салют-4» орбитаға шыққан кезде Леонов көбірек беделді жобаға ауыстырылды. Леоновтың ғарышқа екінші сапары 1975 жылы «Аполлон-Союз» миссиясының кеңестік бөлігі – «Союз-19» командирі ретінде болды. Бұл Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы алғашқы бірлескен ғарыш миссиясы болды. Жоба барысында Леонов АҚШ командирі Томас П. Стаффордпен жақын достық қарым-қатынас орнатты, Леонов Стаффордтың кіші балаларының тәрбиешісі болды. Стаффорд 2019 жылдың қазан айында Леоновтың жерлеу рәсімінде орыс тілінде ақтық сөз сөйледі. 1976 жылдан 1982 жылға дейін Леонов космонавттар тобының командирі («Бас космонавт») және Юрий Гагарин атындағы космонавттар оқу орталығының директорының орынбасары болды, онда ол экипаждардың дайындығын бақылады. Сондай-ақ ол космонавттардың «Нептун» бюллетенін редакциялады. 1992 жылы зейнетке шықты.
Кейінгі өмір және өлім
Леонов – өнерге жеткен суретші, оның жарияланған кітаптарында оның көркем туындылары мен досы Андрей Соколовпен бірлесіп жасаған жұмыстары бар. Леонов түсті қарындаштар мен қағазды ғарышқа алып, Жерді суреттеді, осылайша ғарышта сурет салған алғашқы адам болды және 1975 жылғы «Аполлон-Союз» сынақ жобасы барысында онымен бірге ұшқан «Аполлон» ғарышкерлерінің портреттерін салды. Артур Кларк 1982 жылғы «2010: Odyssey Two» романына қосымша жазған жазбаларында, 1968 жылы «2001: A Space Odyssey» фильмінің көрсетілімінен кейін Леонов оған Ай, Жер және Күннің орналасуы 1967 жылғы Леоновтың «Айға жақын» картинасындағыдай екенін көрсеткенін, бірақ картинадағы көріністің диагональдық бейнесі фильмде дәлме-дәл қайталанбағанын айтты. Кларк Леоновтың кинотеатрдан кейін салған суретінің автографы бар эскизін кеңсесінің қабырғасына іліп қойды. Кларк «2010: Odyssey Two» романын Леонов пен кеңестік физик Андрей Сахаровқа арнады. Кітаптағы ойдан туған ғарыш кемесінің аты – космонавт Алексей Леонов. Леонов Валентин Селивановпен бірлесіп 1980 жылы шыққан «Орионның ілмегі» ғылыми-фантастикалық фильмінің сценарийін жазды. Леонов 1990 жылдан қайтыс болғанға дейін «Ғарыштағы бейбітшілік туы» жобасын басқарды. Леонов 1991 жылы зейнетке шығып, Мәскеуде тұрды. 1992 жылдың наурыз айынан бастап ол резервте болды. 1992–1993 жылдары «Четек» ғарыш бағдарламасының директоры қызметін атқарды. Леонов Мәскеудегі «Альфа Банк» директорлар кеңесі төрағасының бірінші орынбасарының кеңесшісі, ал 2001 жылы «Альфа Банк» вице-президенті болды. 2002 жылдың 18 желтоқсанынан бері «Бірыңғай Ресей» партиясының мүшесі және партияның Жоғарғы кеңесінің мүшесі болды. Ол суретші ретінде танылды (Андрей Соколовпен бірлесіп жұмыс істеді), оның туындылары жиі көрмелерге қойылып, жарияланды. 2004 жылы Леонов пен бұрынғы американдық астронавт Дэвид Скотт АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы ғарыш жарысының тарихын қамтитын екі томдық естеліктер жинағын жазуға кірісті. «Айдың екі жағы: Суық соғыс ғарыш жарысының тарихы» деп аталған бұл кітап 2006 жылы жарық көрді. Нил Армстронг пен Том Хэнкс екеуі де кітапқа алғы сөз жазды. Леонов 2007 жылы Колин Берджесс пен Фрэнсис Френчтің «Into That Silent Sea» кітабы үшін Фрэнсис Френчпен сұхбаттасты. Леонов 2019 жылдың 11 қазанында ұзақ аурудан кейін Мәскеуде қайтыс болды. Оның қосылу рәсімі 15 қазанда өтті. Ол 85 жаста болды және «Восход» бағдарламасындағы бес космонавттың соңғы тірі мүшесі еді. Оның артында әйелі Светлана Дозенко, қызы Оксана және екі немересі қалды. Оның тағы бір қызы Виктория 1996 жылы қайтыс болды.
Мұра
Сибирь жануарлары, әсіресе аюлар мен қасқырлар туралы алаңдап, қонудан кейін күтіп отырғанда Алексей Леонов 1986 жылдан 2007 жылға дейін космонавттар экспедицияларымен бірге тасымалданған TP 82 космонавттардың тірі қалу тапаншасын жасады. Айдың алыс жағындағы Маре Московенсе (Мәскеу теңізі) маңындағы Леонов кратері 1970 жылы Леоновтың құрметіне аталды. 1981 жылы алғаш байқалған 9533 Алексейлеонов астероиді оның атымен аталады. 1982 жылғы Артур Кларк жазған «2010: Odyssey Two» кітабында кеңестік ғарыш кемесі Алексей Леонов космонавттың есімімен аталған. Кітап Леонов пен Андрей Сахаровқа арналған. Леонов пен Расти Швайкарт 1985 жылы Ғарыш саяхатшылары қауымдастығын құрды. Қауымдастыққа Жерді айналып ұшқан барлық адам қатыса алады. Леонов «Starmus» фестивалі үшін Стивен Хокингтің суретін жасады. 2015 жылдан бері ол музыка, өнер, кино сияқты салалардағы ғылыми білімді дамытуға үлес қосатын еңбектер үшін табыс етіледі. Астронавт салған Хокингтің портреті «ғылыми Оскар» сыйлығының бет жағында бейнеленген. Артында Леоновтың алғашқы ғарышқа шығуы және Брайан Мэйдің гитарасы бейнеленген, бұл фестивальдің екі маңызды бөлігін көрсетеді. Леонов Мэймен тығыз байланыста кері жағының дизайнын жасады. 2017 жылғы «Пионерлер дәуірі» фильмі Леоновтың «Восход-2» миссиясы туралы әңгімесіне негізделген. Леоновтың рөлін Евгений Миронов ойнады. Ол фильмнің техникалық кеңесшісі болды; режиссер Гагариннің барлық көріністерін – шамамен 40 минуттық материалды – алып тастады, осылайша Леоновқа назар аударуға болатын болды. Public Service Broadcasting тобының 2015 жылғы «The Race for Space» альбомындағы «E. V. A.» әні Леоновтың ғарыста алғашқы рет сыртқы кеңістікке шыққан адамы болғанын айтады. 2019 жылғы «Барлық адамзат үшін» телехикаясында Леонов Айға алғаш аяқ басқан адам ретінде бейнеленген. BlackWeald тобының 2020 жылғы «Леонов» альбомы «Восход-2» миссиясының қараңғы интерпретациясы. Джон Гриннің «Орбитальдық күн шығуы» эссесі Леоновтың 1965 жылғы миссиясы кезінде салған эскизіне тоқталады. Ол 2021 жылдың 26 тамызында Гриннің «The Anthropocene Reviewed» подкастының бөлігі ретінде жарияланды. Кейін ол YouTube-тағы vlogbrothers арнасына жеке жарияланды және «Anthropocene Reviewed» кітабына енгізілді. 2022 жылғы «Starmus» фестивалінде, посткеңестік кеңістікте алғаш рет Арменияда өткен, Алексей Леонов туралы «Space Inside» деректі фильмінің тұсаукесері өтті. Оны космонавттың қызы Оксана Леонова таныстырды. Фильм пионердің соңғы сұхбатына негізделген.