Кіріспе

Америка балалар кітаптарының сериясы (1932–1971) және медиа франшизасы.

"Кішкентай үйдің шалғынында" кітаптары Лаура Ингаллс Уайлдер (туған Лора Элизабет Ингаллс) жазған американдық балалар романдарының сериясын құрайды. Оқиғалардың негізінде оның 1870-1894 жылдар аралығында Американың орталық батысында (Висконсин, Канзас, Миннесота, Оңтүстік Дакота және Миссури) өткен балалық және жасөспірім шағындағы оқиғалары жатыр. Уайлдердің сегіз романы оның өмірінде, 1930 және 1940 жылдары Harper & Brothers баспасында жарық көрді. "Кішкентай үй" атауы серияның бірінші және үшінші романдарының тақырыбында кездеседі, ал үшіншісінің атауы дәл "Кішкентай үйдің шалғынында" болып келеді. Екінші роман оның күйеуінің балалық шағы туралы айтады. Тоғызыншы романның алғашқы нұсқасы 1971 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді және көбінесе серияға қосылады. Оныншы кітап, "Үйге жол" (On the Way Home) – Лаура Ингаллс Уайлдердің 1894 жылдан кейінгі жылдардағы күнделігі. Онда ол күйеуі мен қызымен бірге Оңтүстік Дакота штатының Десмет қаласынан Миссури штатының Мэнсфилд қаласына көшіп, сонда тұрақты қоныстанды. Бұл кітап та 1962 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді және оның қызы Роза Уайлдер Лейннің түсіндірмелерін қамтиды. "Кішкентай үй" кітаптары бірнеше рет сахна мен экранға бейімделді, ең сәттісі – 1974 жылдан 1983 жылға дейін көрсетілген американдық телесериал "Прайриядағы кішкентай үй". Кітаптарды көрсететін аспаздық кітаптар мен басқа да лицензиялық өнімдермен қатар, "Лора, шалғынды қыз" анимесі және көптеген туынды кітаптар да бар.

Баспа ісі

Кішкентай үй сериясының алғашқы кітабы, «Үлкен ормандағы кішкентай үй», 1932 жылы жарық көрді. Бұл алғашқы кітап жарық көрген кезде жақсы қабылданып, сәтті болды. «Кішкентай үй» кітаптары Урсула Нордстромның қайта басып шығаруымен, Гарт Уильямстың суреттерімен жарық көрді. «Кішкентай үй» сериясын жазудан бұрын Лора Ингаллс Уайлдер шаруашылық журналында тілші болған. Роза Уайлдер Лейн кітаптарды редакциялауға зор ықпал етті, алайда Лора Ингаллс Уайлдердің жеке даусы әлі де анық естіледі. Олар американдық балалар әдебиетінің классикасы саналады және бүгінгі күнге дейін кеңінен оқылып жүр. 2012 жылы «School Library Journal» журналында жарияланған, негізінен АҚШ оқырмандарына арналған сауалнама бойынша, «Үлкен ормандағы кішкентай үй» барлық уақыттағы ең жақсы балалар романдарының тізімінде 19-орынды иеленді, ал оның екі жалғасы алдыңғы жүздікке кірді. «Кішкентай үй» кітаптарының бесеуі Ньюбери жүлдесінің «Құрмет кітабы» атағына ие болды. 1938 жылы «Плам-Крик жағалауында» құрмет кітабы болды, 1940 жылы «Күмiс көл жағалауында» да осы атақ берілді. 1941 жылы «Ұзақ қыс» құрмет кітабы атанды, ал одан кейін 1942 жылы «Прейриядағы кішкентай қалашық» және 1944 жылы «Осы бақытты алтын жылдар» кітаптары да осы құрметке ие болды. Бұдан өзге, Америка кітапханалар қауымдастығы «Ұзақ қыс» кітабын, серияның жетінші кітабын, «пионерлер тарихын оқытуға арналған маңызды материал» деп атады.

Азшылықтарды бейнелеу

Кішкентай үй кітаптарында этникалық азшылықтардың бейнелері бар, соның ішінде басты кейіпкердің отбасын құтқаратын батыр қара дәрігер де бар. Дегенмен, Кішкентай үй кітаптарына қатысты сыншылар оның Американың жергілікті халқының бейнесін көрсетуін атап өтті. Бұл сын кітаптардағы жергілікті американдықтардың теріс бейнелерін, сондай-ақ кітап кейіпкерлерінің жергілікті американдықтардың жерін иеленуіне немқұрайлылығын көрсетеді. Уайлдердің жергілікті американдықтарды бейнелеуіне қатысты оқиға 1998 жылы болды, сол кезде сегіз жасар қызға бастауыш сыныпта "Даладагы кішкентай үй" кітабы оқылды. Кітаптағы бір шағын кейіпкер: «Жақсы үндіс – өлген үндіс», – дейді. Ал әкесі: «Ол мұны білмеді. Ол үндістерді де басқалар сияқты бейбіт болса, тыныш қалдыру керек деп ойлады». Қыз жылап үйге келді; оның анасы, Вахпетунуан Дакота тайпасының мүшесі және Американың жергілікті тарихының ғалымы Анжела Кавендер Уилсон мектептің кітапты сабақта пайдалануына қарсылық білдірді. Бұл оқиға, тағы басқаларымен бірге, Америка кітапханалар қауымдастығын зерттеуге және нәтижесінде Уайлдер сыйлығының атын Балалар әдебиеті мұрасы сыйлығына өзгертуге түрткі болды. Бұл сыйлық Америкадағы балалар әдебиетіне үлкен әсер еткен кітаптарға табыс етіледі.

Саясаттану

Лора Ингаллс Уайлдер «Кішкентай үй» кітаптарын жазса, оларды өңдеген және Уайлдер қайтыс болғаннан кейін авторлық құқықтарға ие болған Роза Уайлдер Лейн болды. «Нью-Йорк Таймс» газетінің мәліметінше, Роза – «үкіметке қарсы пікірін ашық білдіретін жазушы және либертариандық қозғалыстың арғы атасы саналады».

Үлкен ормандағы кішкентай үй

"Үлкен ормандағы кішкентай үй" 1932 жылы жарық көрді. Лаура Ингаллс Уайлдер жазған кітап автобиографиялық, бірақ оқырманға, мысалы, Лаураның жасына сәйкес болу үшін әңгіменің кейбір бөліктері безендірілді немесе өзгертілді. Кітапта Лаура бес жасқа толады, ал автордың өзі кітаптағы оқиғалар кезінде үш жаста болған. Оның қызы Розаның биограф Уильям Андерсонға жазған хатына сәйкес, баспагер Лаураның жасын өзгертуді ұсынған, себебі үш жасар баланың мұндай ерекше естеліктері болуы қиын көрінген. "Үлкен ормандағы кішкентай үй" әңгімесі Ингаллс отбасының өміріне арналған. Отбасы құрамында анасы Каролина Ингаллс, әкесі Чарльз Ингаллс, үлкен қызы Мэри Амелия Ингаллс және кіші қызы (басты кейіпкер) Лаура Ингаллс Уайлдер бар. Сондай-ақ, тарихи тұрғыдан әлі дүниеге келмегенімен, Лаураның кіші қарындасы Кэрри де оқиғада бар. Бұл кітаптың оқиғасы серияның қалған бөліктерінен өзгеше, өйткені оқиға Висконсин штатындағы Ингаллс отбасының шағын үйінде, Пепин деген қаланың жанында өтеді. "Үлкен ормандағы кішкентай үй" Лаураның бесінші жылында байқаған және үйренген шаруашылық дағдыларын сипаттайды. Сол жылы Рождествоға туған-туыстары келеді, Лаураға қуыршақ сыйлайды, оны Шарлотта деп атайды. Қыс соңында отбасы Ингал әжесіне барып, "клен шырынын қайнату" рәсімін өткізеді, олар шырын жинап, клен сиропы жасайды. Олар үйлеріне бір жылға жететін сироп алып оралады. Лаура осы рәсімді және одан кейін өткен биді өмірінің соңына дейін есінде сақтайды. Кітапта басқа да шаруа жұмыстары мен оқиғалар, мысалы, бұзаудың тууы, сүт, май және ірімшіктің болуы, бақша шаруашылығы, егістік жұмыстары, аң аулау, жинау және тағы басқалары сипатталған. Күнделікті үй шаруасы да егжей-тегжейлі көрсетілген. Әкесі орманға аң аулауға кеткенде, әдетте үйге елен алып келіп, қысқа дайындау үшін етін ыстап қоятын. Бір күні ол арық ағашын көріп, аң аулаудан ерте оралып, бал жинауға жуу алаяғы мен сүт шелегін алып келді. Қысқы кештерде әкесі үйге келгенде Лаура мен Мэри оны әрдайым скрипкада ойнауға шақыратын, бірақ ол жазда шаруа жұмысынан шаршағандықтан ойнай алмады.

Даладағы кішкентай үй

1935 жылы жарық көрген «Шаңырақтағы кішкентай үй» кішкентай үй сериясының үшінші кітабы, бірақ Ингаллс отбасы туралы баяндайтын екінші кітап; ол бастапқы роман, «Үлкен ормандағы кішкентай үй» тарихын тікелей жалғастырады. Кітап Ингаллс отбасының Канзас штатының Индипенденс қаласы маңындағы Канзас даласында өткізген айлары туралы айтады. Оқиғаның басында Па Ингаллс Висконсин штатындағы Үлкен Ормандағы үйді сатуға және отбасын жабық вагонмен Канзастағы Тәуелсіздікке жақын Үндістан аумағына көшіруге шешім қабылдайды, себебі жер (Осадж иелігінде) қоныс аударушыларға ашылатындығы туралы кеңінен тараған әңгімелер болған. Осылайша Лора, Па мен Ма, Мэри және кішкентай Кэрри Канзасқа көшеді. Жолда Па екі атын екі батыс мустанга айырбастайды, оларды Лора мен Мэри Пет және Пэтти деп атайды. Отбасы Үндістан аумағына жеткенде, олар Эдвардс мырзамен танысады, ол Маға өте әдепті, бірақ Лора мен Мэриге «Теннессиден келген жабайы мысық» екенін айтады. Эдвардс мырза – керемет көрші, ол Паға үй салмаққа көмектесе бастап, Ингаллс отбасына барлық жағынан көмектеседі. Па үйіне шатыр мен еден жасайды, құдық қазып, отбасын орналастырады. Па Пет және Пэтти аттарын жер мен егін иесіне (Хенсон есімді адамға) сатады, бірақ кейін Сэм және Дэвид аттарын, «Шырша аттары» деп аталатын екі жаңа ат алады. Содан кейін Па отбасы үшін егіп алған бидайға қарыз алып, жаңа, жер үсті ағаш үй салады. Оқиға барысында Лора мен Мэри алғаш рет қалалық мектепке барады және мұғалімі Ева Бидлмен танысады. Олар сондай-ақ Лора мен Мэриді «ауылдық қыздар» деп қысым көрсететін Нелли Олесонмен танысады. Лора үйде болғанда бульдогы Джекпен ойнайды, ал ол және Мэри Олесонның үйінде өткен кешке шақырылады. Лора мен Мэри Неллиді қоса, барлық қыздарды өз үйлеріне тойға шақырып, жауап қайтарады. Қалада Алден пастор басқаратын шіркеу құрылады, ал отбасы балалардың алғашқы Рождестволық шыршасын көретін Рождестволық қызметке қатысады. Бірақ көп ұзамай отбасы қиын жағдайға түседі, себебі тау саранчасы егіндерін жояды. Па шығысқа қарай егін жинауға жұмыс істеуге кетеді. Кітап Па төрт күндік қатты қарлы боран кезінде жоғалып кеткеннен кейін үйге аман-есен оралуымен аяқталады.

Күмiз көлiнiң жағалауында

Күмiз көлiнiң жағалауында 1939 жылы жарық көрді және серияның бесінші кітабы болып табылады. Оқиға отбасы Плам-Криктен кетіп бара жатқанда басталады, ал Мэри қызыл қызбадан айыққаннан кейін соқыр болып қалған еді. Отбасы Досия әпкесінің келуіне қуанады, оны бірнеше жылдан бері көрмеген еді. Ол әке мен анасын Дакота аймағына көшуге кеңес береді, онда әке Генри ағасының теміржол лагерінде сол заманға сай жақсы жалақымен жұмыс істей алады. Әке мен анасы келіседі, себебі бұл әкеге жұмыс істегенде үй іздеуге мүмкіндік береді. Отбасы Плам-Крикте көп қиындықтарға тап болды, әсіресе әке жаңа өмір бастауға асығады. Жерін және шаруашылығын көршілерге сатқаннан кейін, әке арбамен және жылқысымен алға басқарады. Мэри әлі де саяхаттауға әлсіз, сондықтан отбасының қалғаны кейінірек пойызбен келеді. Бірақ әке кеткен күні олардың сүйікті бульдогы Джек өлген күйде табылады, бұл Лораны қатты қайғыландырады. Шындығында, Джекке негіз болған ит сол кезде отбасымен болмаған, бірақ автор оның өлімін балалық шағы мен жасөспірімдікке өту үшін пайдаланды. Мэридің соқыр болуынан кейін Лора отбасында маңызды рөл атқара бастайды. Әкесі Лораға «Мэридің көзі бол» деп, оның мүгедектігімен күресуіне көмектесуді тапсырады. Мэри күшті және үйренуге дайын. Оқиға 1880 жылдың қыркүйек айындағы ыстық күнінде Оңтүстік Дакотадағы Ингаллдердің үйінен басталады, Лора мен оның әкесі («Па») шөп шабумен айналысады. Әкесі Лораға қыстың ауыр болатынын біледі, себебі мускат құрттары қысқа дейін қалың қабырғалы үй салады, ал биыл олар ең қалың қабырғаларды салған. Қазан айының ортасында Ингаллдер нашар жылу оқшауланған шатырларының маңында ерекше ерте қарлы дауылдың айқайын естиді. Содан кейін әке күтпеген жерден тағы бір ескерту алады: қадірлі қарт үнді ер адам қалалық дүкенге ақ қоныс аударушыларды жеті ай бойы қарлы дауылдар болатыны туралы ескерту үшін келеді. Әке таңғалып, қыста отбасын қалаға көшіруге шешім қабылдайды. Лаура мектепке кіші қарындасы Кэрримен бірге барады, бірақ ауа райы нашарлағандықтан мектепке бара алмайды. Бірнеше ай бойы қаладан қарлы дауылдар өтеді. Азық-түлік пен отынның жетіспеушілігі және қымбаттауы, себебі қала пойыздарға тәуелді, бірақ жиі қарлы дауылдар пойыздардың келуіне кедергі келтіреді. Ақырында теміржол компаниясы пойызды қазып алуға тырысуды тоқтатады, қала мұздай болып қалады. Ингаллдер бірнеше апта бойы картоп пен қара нанмен күн көреді, отын ретінде бұралған шөпті пайдаланады. Тіпті осы аз ғана азық-түлік таусылып бара жатқанда, Лаураның болашақ күйеуі Алманзо Уайлдер мен оның досы Кап Гарланд аштықтан өліп жатқан қала тұрғындарына қыстың қалған бөлігіне жететін бидай әкелу үшін өмірін қауіпке тігеді. Күнделікті болжамдарға сәйкес, қарлы дауылдар жеті ай бойы жалғасады. Соңында пойыздар қайтадан жүре бастайды, Ингаллдерге Рождествоға арналған жақсы заттарға толы баррель әкеледі, оның ішінде түйе де бар. Соңғы тарауда олар мамыр айында мерекелік кешкі асын жеп отырады. Күзде Ингаллдер қыста қалаға көшіп кетуге дайындалады. Лаура мен Кэрри қаладағы мектепке барады, Лаура өзінің достары Минни Джонсон мен Мэри Пауэрмен қайта қосылады және жаңа қыз Ида Браунмен танысады. Қысқы семестр үшін жаңа мұғалім бар: Алманзоның әпкесі Элиза Джейн Уайлдер. Нелли Олесон, Лораның Плам-Криктегі жауы, Де-Сметке көшіп келіп, мектепке барады. Нелли мұғалімді Лораға қарсы қояды, ал мисс Уайлдер мектепті уақытша басқара алмайды. Мектеп кеңесінің келуі тәртіпті қалпына келтіреді; алайда, мисс Уайлдер күзгі семестрдің соңында кетеді, оны ақырында Мистер Клевт, содан кейін Мистер Оуэн алмастырады, соңғысы Лорамен достық қарым-қатынас жасайды. Қыс бойы Лаура оқумен айналысады, себебі оған мұғалімдік сертификатқа өтініш беруіне бір жыл ғана қалды. Бұл оқиға 1882 және 1885 жылдар аралығында орын алады. Оқиға басталғанда, әкесі Лораны үйінен 19 шақырым қашықтықтағы Брюстер қонысына алғашқы оқытушылыққа алып барады. Лора үйден алғаш рет шығып, алғаш рет сабақ беретін мектепте оқып жүр. Ол өз тапсырмасын орындап, Айова штатындағы көзі жоқтар колледжінде оқитын Мэриге көмектесу үшін 40 доллар табуға бел буған. Бұл алғашқы тапсырма оған қиынға соғады. Лора Брюстерлермен бірге екі бөлмелі шатырда, диванда ұйықтауы керек. Брюстерлер бақытсыз отбасы, ал Лораға күйеу мен әйелдің дау-жанжалдарын көру ұнамайды. Бір қорқынышты жағдайда, ол түнде оянғанда әйелі күйеуінің үстінде пышақпен тұрғанын көреді. Қыс суық, шатыр да, мектеп те жеткілікті жылытылмайды. Оқытатын балаларының кейбіреулері одан үлкен, сондықтан олар оның мұғалімдік шеберлігін сынап көреді. Лаура өзіне сенімді болады және екі айлық мерзімін сәтті аяқтайды. Бұл кітаптың стилі басқа кітаптарға қарағанда нашар, себебі ол Лаураның қағаздарынан табылған және өңделмеген күйінде жарияланған. «Бірінші төрт жыл» Лаураның Алманзоға никелескен кезде берген уәдесінен атын алған. Лаура шаруашылықпен айналысқысы келмеген, бірақ үш жылға шаруашылықпен айналысып көруге келісім берген. Олардың қызы Роза дүниеге келеді, содан кейін бірнеше аптадан кейін қайтыс болатын ұлдары дүниеге келеді. Бидай егіні сәтсіз аяқталады, ал Алманзо дифтериядан жартылай паралич болады. Осы уақыттан кейін Лаура мен Алманзо тағы бір жылға келіседі, Лаураның сөзімен айтқанда, «әрекет ету жылы». Сол жазда өрт олардың үйін жойды. Кітап осы төртінші жылдың соңында, үмітпен аяқталады. Лаура фермердің жылдан жылға табысқа жету үмітін әкесінің батысқа қарай жақсы өмірді іздеуге арналған өмір бойғы үмітімен салыстырады. Шындығында, Дакотаның үздіксіз ыстық, құрғақ жаздары мен үлкен қарыздар оларды жерлерінен қуды, бірақ кейін олар Миссуриде өте табысты жеміс-жидек шаруашылығын құрды, онда өмірінің соңына дейін жайлы өмір сүрді.

Лаура, далалық қыз (анимациялық серия, 1975)

Жапондық аниме телесериалы 26 эпизодтан (әрқайсысы шамамен 24 минуттық), бастапқыда «Sōgen no Shōjo Laura» деп аталды.

Даладан тыс (2000, 2001)

Маркус Коулдың теледидар үшін түсірген екі фильмі, онда Мередит Монро Лора рөлінде ойнаған. Бірінші бөлімде ДеСметтегі жасөспірім Лораның өмірі туралы айтылады, ал екінші бөлім Лора мен Алманзоның (Уолтон Гоггинс) үйленуі мен Миссури штатының Мэнсфилд қаласындағы өмірлеріне арналған. Сондай-ақ, фильм Уайлдердің кішкентай қызы Розаның (Ски МакКоул Бартусиак) тағдырына да назар аударады.

Little House on the Prairie (2005 жылы түсірілген)

2005 жылы ABC телеарнасында бес сағаттық (алты сериядан тұратын) "Прейриядағы кішкентай үй" атты шағын сериал "Үлкен ормандардағы кішкентай үй" және "Прейриядағы кішкентай үй" кітаптарының мазмұнына жақын болуға тырысты. Басты рөлдерде Камерон Банкрофт Чарльз Ингаллс, Эрин Коттрелл Кэролайн Ингаллс, Кайл Чаваррия Лора Ингаллс, Даниэль Чукран Мэри Ингаллс және Грегори Спорлерд мистер Эдвардс рөлін сомдады. Сериалды Дэвид Л. Каннингем түсірді. 2006 жылы шағын сериал DVD форматында жарық көрді, ал 2 дискілік жинақтың ұзақтығы шамамен 255 минутты құрайды.

Кезеңнен кезеңге бейімдеу

Кішкентай үй кітаптарының музыкалық нұсқасы 2008 жылдың 26 шілдесінде Миннесота штатындағы Гатри театрында тұңғыш рет көрсетілді. Музыкалықтың музыкасын Рейчел Портман, ал ән сөздерін Донна ДиНовелли жазған. Режиссерлік жұмысын Франческа Замбелло, хореографияны Мишель Линч жасаған. "Ма" рөлін Мелисса Гилберт сомдады. Музыкалық 2009 жылдың қазан айында АҚШ бойынша гастрольдік сапарында болды.

Деректі фильм

Little House on the Prairie: The Legacy of Laura Ingalls Wilder – Лора Ингаллс Уайлдердің өміріне арналған бір сағаттық деректі фильм. Фильмде Уайлдердің жазушы, әйел және ана ретіндегі өмірі ғалымдар мен тарихшылармен сұхбаттасулар, архивтік фотосуреттер, шекара суретшілерінің картиналары және сахналық қойылымдар арқылы зерттеледі.