Кіріспе

Еуразия мен Солтүстік Африкада кездесетін қарға тұқымдасының құсы

Қызыл мүңкідұмбы (Pyrrhocorax pyrrhocorax) – қарға тұқымдасының екі түрінің бірі. Оның сегіз түрі Ирландия мен Ұлыбританияның батыс жағалауларынан шығысқа қарай, Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік Африка арқылы Орталық Азия, Үндістан және Қытайға дейін тауларда және жағалау жартастарында көбейеді. Бұл құстың жылтыр қара қауырсыны, ұзын қисық қызыл мүңкісі, қызыл аяқтары және дауысы қатты, әуенімен ерекшеленеді. Оның қанаттары кең жайылған акробатикалық ұшуы бар. Қызыл мүңкідұмбы өмір бойы жұптасып, көбінесе жартастағы үңгір немесе жарық болатын көбейетін жеріне адал болады. Ол жүнмен қапталған бұтақтардан ұя салып, үш жұмыртқа туады. Көбінесе үйір-үйір болып, қысқа жайылымдарда омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Бұл құс жыртқыштар мен паразиттік шабуылға ұшыраса да, оның негізгі қауіп-қатері – ауыл шаруашылығының өзгеруі, бұл халық санының азаюына, кейбір жергілікті түрлердің жоғалуына және Еуропадағы ареалдың фрагментациясына әкелді. Дегенмен, құстың жағдайы жаһандық деңгейде қауіпті емес. Қызыл мүңкідұмбының атауы жақтадан шыққан, бұрын от жағумен байланысты болған және Сент-Томас Беккет пен Корнуоллмен байланысы бар. Қызыл мүңкідұмбы бірнеше елдің пошта маркаларында бейнеленген, соның ішінде Мэн аралы (төрт түрлі маркамен) және Гамбия (құстың кездеспейтін жері).

Таксономия

Қызыл тұмсықты шоқты алғаш рет Карл Линней 1758 жылы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында Upupa pyrrhocorax деп сипаттаған. Ол 1771 жылы Мармадук Тунсталдың "Британдық орнитологиясында" қазіргі туысы, Пиррокораксқа (Pyrrhocorax) көшірілді. Туыс атауы грек тіліндегі πυρρός (pyrrhos) – "қызыл түсті" және κόραξ (korax) – "қарақас" сөздерінен шыққан. Бұл туыстың тағы бір ғана мүшесі – Альпілік шоқ, Pyrrhocorax graculus. Шоқтардың ең жақын туыстары – қарапайым қарғалар (Corvus), әсіресе Coloeus тұқымдасына жататын тоқылдақтар. "Chough" атауы бастапқыда оның дыбысына еліктеу арқылы пайда болған, Corvus monedula, яғни тоқылдақ үшін қолданылған балама атау болған. Бұрын Корнуоллда кең таралған қызыл тұмсықты түр бастапқыда "Корнуолл шоқы" деп аталды, кейіннен жай ғана "шоқ" деп атала бастады, атау бір түрден екіншісіне ауысты. Австралиялық ақ қанатты шоқ, Corcorax melanorhamphos, пішіні мен мінез-құлқы ұқсас болғанымен, нағыз шоқтармен тек қана алыс туыс және конвергентті эволюцияның мысалы болып табылады.

Кіші түрлер

Қазіргі кезде сегіз түрі кездеседі, бірақ олардың арасындағы айырмашылықтар шамалы. P. p. pyrrhocorax, номинативті түрі және ең кіші нысаны, Ұлыбритания аралдарына эндемик, Ирландия, Мэн аралы және Уэльс пен Шотландияның батыс бөлігімен шектелген. P. p. erythropthalmus, Луи Пьер Веййо 1817 жылы Coracia erythrorhamphos деп сипаттаған, Грекияны қоспағанда, қызыл ұсқынды шоқтардың Еуропа құрлығындағы ареалында кездеседі. Ол номинативті нысанынан ірілеу және сәл жасыл. P. p. baileyi, 1955 жылы Остин Ломер Рэнд және Чарльз Ворри бұл атаумен сипаттаған, Эфиопияға тән, екі жекелеген аймақта кездесетін, құрғақ қауырсынды түрі. Екі популяция әртүрлі түршелерді білдіруі мүмкін. Грекиядан Ауғанстанға дейін көбейеді. Африкалық түрінен ірі, бірақ оның ұсы кішірек, ал қауырсыны өте жасыл түсті, жылтырлығы аз. Гималайдан Батыс Қытайға дейін таралған, бірақ ареалының батысында P. p. docilis-пен араласады. Бұл ең ірі түрі, ұзын құйрықты, көк немесе күлгін-көк түсті жылтыр қауырсындары бар. Орталық Азияда көбейеді. P. p. himalayanus-тан кіші және көгілдірі аз, Қытайдың орталық және солтүстік бөліктерінде, Моңғолияда және Оңтүстік Сібірде көбейеді. P. p. centralis-ке ұқсас, бірақ ұсы нашаррақ. Шақырудың егжей-тегжейлі талдауы Азиялық және Эфиопиялық түрлердің эволюциялық тарихтың басында батыс түршелерден бөлініп шыққанын, ал итальяндық қызыл ұсқынды шоқтардың Солтүстік Африкалық түршелерге Еуропаның қалған бөлігіне қарағанда жақын екенін көрсетеді.

Сипаттама

Қызыл мүңкілдің "номинативті" түрінің ересегі, P. p. pyrrhocorax, ұзындығы, қанаттарының ені бар, бірақ жас құстың мүңкісі қызғылт түсті, аяқтары алқызыл, бірінші күзге дейін, сондай-ақ қауырсыны аз жылтыр.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызылқұйрық шоу Ирландияда, Ұлыбританияның батысында, Мэн аралында, Оңтүстік Еуропада және Жерорта теңізі бассейнінде, Альп тауларында, сондай-ақ Орталық Азия, Үндістан және Қытайдағы таулы аймақтарда көбейеді. Эфиопияның жоталарында екі бөлек популяциясы бар. Бұл түр өзінің ареалында көшпес түрғын болып табылады. Ол Альпілік шоуға қарағанда төменгі биіктікте көбейеді. Көне ғимараттар пайдаланылуы мүмкін, ал Тибеттегі жұмыс істейтін монастырлар, кейде Моңғолия қалаларындағы, оның ішінде Улан-Батордағы қазіргі заманғы ғимараттар да орынды жерлерді ұсынады. Аналық 17–18 күндей жұмыртқаларын жатып шығарады, содан кейін жетілмеген, ұядағы қоңыр қозықшалар шығады, оларды аталық тамақтандырады. Аналық жаңадан туған қозықшаларды шамамен он күн бағып-қағуда, содан кейін ата-анасы тамақтандыру және ұяны тазалау міндеттерін бөліседі. Қозықшалар жұмыртқадан шыққаннан кейін 31–41 күн өткен соң ұшып кетеді. Көбею алдындағы айлардағы температура мен жауын-шашын мөлшері жыл сайын ұядан шығатын жас қозықшалардың санымен және олардың тірі қалу деңгейімен байланысты. Жақсы жағдайларда өскен қозықшалар көбею жасына дейін тірі қалуы мүмкін және нашар жағдайларда өскендерге қарағанда ұзақ өмір сүреді. Артық тамақтануға арналған қолайлы орта – мал жаю арқылы өндірілген қысқа шөптер, мысалы, қойлар мен қояндар, олардың саны шоудың көбеюіне байланысты. Өсімдіктердің өсуіне кедергі келтіретін жағалаудағы тұзды шашырату немесе нашар топырақтар да қолайлы тамақтану аймақтары болуы мүмкін. Ол ұзын, иілген мүсігімен құмырсқаларды, қоқыс қоңыздарын және пайда болатын шыбықтарды жинап алады, немесе шөпшектер мен басқа да жұмырқасыз жануарларды қазып алады. Қазу тереңдігі оның тамақтанатын жұқа топырағын және көптеген жұмырқасыз жануарлар кездесетін тереңдікті көрсетеді, бірақ қолайлы жағдайда тереңірек қазуы мүмкін. Екі шоу түрі бірге кездескенде, тамақ үшін бәсекелестік шектеулі болады. Италиялық зерттеу көрсеткендей, қыста қызылқұйрық шоудың өсімдік бөлігі негізінен Гагея түйнектерінен тұрады, ал Альпілік шоу жидектер мен жамбастарды жейді. Маусым айында қызылқұйрық шоулар Lepidoptera дернәсілдерімен қоректенсе, Альпілік шоулар жұлдызша құрттарын жейді. Жаздың соңында Альпілік шоу негізінен шегірткелерді жеді, ал қызылқұйрық шоу өзінің рационына кранфлай дернәсілдерін, шыбық дернәсілдерін және қоңыздарды қосты. Екі шоу да тамақтарын жарықтар мен тіреулерде жасырып, бірнеше таспен жабады.

Табиғи қауіптер

Қызылқұйрық шоудың жыртқыштарына саяхатшы соқыр, алтын бүркіт және еуразиялық бүркітқұйрық жатады, ал қарапайым қарға ұядан балапандарды жейді. Бұл түрді кейде үлкен дақтанған көкек паразиттік етеді, ол еуразиялық қарғаның негізгі қожайыны болатын ұрықтық паразит. Қызылқұйрық шоулар плазмодий сияқты қан паразиттерін жұқтыруы мүмкін, бірақ Испанияда жүргізілген зерттеуде осы паразиттердің таралуының бір пайызға жуық екені және бұл түрдің тіршілік ету тарихы мен сақталуына әсер етпейтіні көрсетілді. Паразиттік деңгейдің төмендігі, басқа кейбір құстар тобындағы одан да жоғары деңгеймен салыстырылады; мысалы, Ресейдегі құрттарды зерттеуде, барлық далалық құрттар, қызылқұйрықтар және әнші құрттар гематозоидтарды, әсіресе Haemoproteus және Trypanosoma түрлерін тасыған. Қызылқұйрық шоулар кенелерді де тасымалдайды, бірақ жас құстар ұшқаннан кейін бірнеше ай өткен соң, олар ортақ ұяларға қосылған кезде, қауырсын кенесі Gabucinia delibata-ны зерттеу, бұл паразит иесінің дене күйін жақсартатынын көрсетті. Қауырсын кенелері қауырсынды тазартуға және патогендерді жоюға көмектеседі, сондай-ақ күнге шағылысу және құмырсқамен сүрту сияқты басқа қауырсын күтімі шараларын толықтыруы мүмкін (құмырсқадан алынған құмырсқа қышқылы паразиттерді жоюға көмектеседі). Еуропадағы көбейтілетін популяция 12 265-17 370 жұпты құрайды, бірақ бұл түр әлі де кең таралған жер тек Испания ғана. Еуропаның қалған бөлігінде көбейтілетін жерлер фрагменттелген және оқшауланған болғандықтан, қызылқұйрық шоу Еуропада "қауіпті" деп саналады. Испанияда қызылқұйрық шоу эскі ғимараттарды пайдалану арқылы ареалын кеңейтті, зерттелген ауданда 1175 көбейтілетін жұп тіркелді. Бұл жаңа көбейтілетін жерлер әдетте бастапқы таулық аймақтарды қоршап тұрады. Дегенмен, ғимараттарда ұя салған популяциялар адамдардың бұзуына, қуғын-сүргінге және эскі ғимараттардың жойылуына ұшырайды. Канар аралдарының тауларында екі шоу түрінің қазба қалдықтары табылды. Альпілік шоудың жергілікті жойылуы және аралдардағы қызылқұйрық шоудың ареалының тарылуы климаттың өзгеруіне немесе адамның әрекетіне байланысты болуы мүмкін. 2001 жылы Корнуоллға табиғи түрде келген қызылқұйрық шоулардың шағын тобы келесі жылы ұя салды. Бұл 1947 жылдан бергі Англиядағы көбею туралы алғашқы жазба болды, және содан бері халық саны баяу өсіп келеді. 2013 жылы жас құстар Дюреллде жасалған жұмсақ босату әдістерін қолдана отырып, Джерсидің солтүстік жағалауына босатылды. Келесі бес жыл ішінде тұтқында өсірілген шоулардың шағын топтары босатылды, бақыланды және қосымша тамақпен қамтамасыз етілді.

Қиындық туғызатын түрлер

Сегізінші ғасырға дейін қызыл өрілген мүңкірт (red billed chough) отпен байланысты болды, ал Уильям Камден оны «жиі жасырын түрде отын алып, үйлерін өртеп жіберетін құс» деп сипаттады. «Мүңкірт» деген сөздің барлық айтылуы осы түрге қатысты емес. Атының шығу тегіне байланысты, Шекспир «ауаның ортасында қанат қағатын қарғалар мен мүңкірттер» [Лир патшасы, 4-әрекет, 6-көрініс] немесе Генри VIII-нің 1532 жылғы «Жабайы аңдар туралы заңы» «Мүңкірттерді, қарғаларды және қара қарғаларды жоюға бұйрықталған» десе, олар анық қара қарғаға (jackdaw) сілтеме жасайды. Сондықтан осы құсты өлтіру бақытсыздыққа алып келді. Аңыз бойынша, соңғы Корнуолл мүңкірті Корнуоллдан кеткеннен кейін, 2001 жылы болғандай, мүңкірттің қайта оралуы король Артурдың оралуын білдіреді. Ағылшын геральдикасында бұл құс әрқашан «Корнуолл мүңкірті» деп аталады және әдетте «табиғи түсте» көрсетіледі, яғни табиғаттағыдай түстермен. 14 ғасырдан бері Кентербери архиепископы Сент Томас Бекет (1170 ж.ө.), кейіннен ақ фонда үш Корнуолл мүңкіртінен тұратын гербке ие болды, бірақ ол геральдика дәуірі басталғанға дейін 30-45 жыл бұрын қайтыс болғандықтан, шын мәнінде ол ешқандай герб таңбасын таңбаламаған. Бұл герб оған арналған көптеген ағылшын шіркеулерінде кездеседі. Бұл байланыстың мәні нақты белгісіз. Бір аңыз бойынша, Бекет өлтірілген кезде мүңкірт Кентербери соборында пайда болды, ал екіншісі мүңкірттер Бекеттің есіміне сілтеме жасайды, өйткені олар бұрын «бекиттер» деп аталған. Алайда, соңғы теорияға қарсы дәлелдер бар, өйткені «бекит» термині мүңкіртті білдіру үшін 19 ғасырға дейін қолданылмаған.

Басқа елдер

Бұл түр Бутан, Гамбия, Түркменстан және Югославия елдерінің пошта маркаларында суреттелген. Бұл Ла-Пальма аралының жануар символы.