Кіріспе
Некеге дейінгі келісім, некеге дейінгі шарт немесе некеге тұру алдындағы келісім (көбінесе «некеге дейінгі келісім» деп аталады) – бұл некеге немесе азаматтық одаққа тұрған жұбайлардың некеге тұрғаннан кейін пайда болатын көптеген заңдық құқықтарын таңдауға және басқаруға, сондай-ақ олардың некесі қайтыс болумен немесе ажырасумен аяққанда не болатынын анықтауға мүмкіндік беретін жазбаша келісім. Жұбайлар ажырасу жағдайында қолданылатын, мүлікті бөлу, зейнеткерлік төлемдерін, жинақтарды және алимент (жұбайлық көмек) алу құқығын реттейтін некелік заңдардың көп бөлігін алмастыру мақсатымен некеге дейінгі келісімді жазбаша түрде жасасады, бұл олардың некелік құқықтарына нақтылық пен анықтық беретін келісілген шарттармен қамтамасыз етеді. Некеге дейінгі келісім-шартта қайтыс болған жұбайының мұрасынан таңдаулы үлес алу құқығынан бас тарту да қарастырылуы мүмкін. Кейбір елдерде, соның ішінде АҚШ, Бельгия және Нидерландыда некеге дейінгі келісім ажырасу жағдайында не болатынын ғана емес, сонымен қатар некеде тұрған кездегі мүлікті, мысалы, банкроттық жағдайында қорғайды. Көптеген елдерде, соның ішінде Канада, Франция, Италия және Германияда некеге дейінгі келісімдермен қатар немесе кейбір жағдайларда олардың орнына некелік режимдер бар. Некеден кейінгі келісімдер некеге дейінгі келісімдерге ұқсас, бірақ олар жұбайлар некеге тұрғаннан кейін жасалады. Ажырасу алдында жасалған некеден кейінгі келісімдер ажырасу туралы келісімдер деп аталады.
A prenuptial agreement, antenuptial agreement, or premarital agreement (commonly referred to as a prenup) is a written contract entered into by a couple before marriage or a civil union that enables them to select and control many of the legal rights they acquire upon marrying, and what happens when their marriage eventually ends by death or divorce. Couples enter into a written prenuptial agreement to supersede many of the default marital laws that would otherwise apply in the event of divorce, such as the laws that govern the division of property, retirement benefits, savings, and the right to seek alimony (spousal support) with agreed upon terms that provide certainty and clarify their marital rights. A premarital agreement may also contain waivers of a surviving spouse's right to claim an elective share of the estate of the deceased spouse. In some countries, including the United States, Belgium, and the Netherlands, the prenuptial agreement not only provides for what happens in the event of a divorce but also protects some property during the marriage, for instance in case of bankruptcy. Many countries, including Canada, France, Italy, and Germany, have matrimonial regimes, in addition to, or in some cases, instead of prenuptial agreements. Postnuptial agreements are similar to prenuptial agreements, except that they are entered into after a couple is married. When divorce is imminent, postnuptial agreements are referred to as separation agreements.
Заңдық тану
Заңдар мемлекеттер мен елдер арасында қандай мазмұнға ие болуы мүмкін екендігі және неке шарты қандай жағдайларда күшін жойылды деп танылуы мүмкін екендігі тұрғысынан әртүрлі болады, мысалы, алдау, қысым көрсету немесе мүліктің толыққанды жария етілмегендігі салдарынан жасалған келісім.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада азаматтық неке немесе азаматтық одақ, әдепкі бойынша, мүліктің ортақ иелігіндегі неке болып саналады. Мүліктің ортақ иелігінен тыс некеге тұру үшін, тараптар некеге тұрмас бұрын нотариус куәлігінде неке шартына қол қоюы керек, ал шарт қол қойылған күнінен бастап үш ай ішінде Мүліктер тіркеу кеңсесінде тіркелуге тиіс. Мүліктің ортақ иелігінен тыс некеде тараптар жинақтау жүйесін қолданумен немесе қолданбаумен некеге тұруға құқылы. Егер тараптар жинақтаусыз некеге тұрса, әрбір жұбайдың мүлкі бөлек болып қалады және ешбір тараптың екіншісіне некеден туындаған мүлік талабы болмайды. Егер тараптар жинақтау жүйесімен некеге тұрса, олардың мүлкі неке кезеңінде бөлек болып қалады. Неке бұзылған кезде, қайтыс болғаннан кейін немесе ажырасқан кезде, жинақтау көлемі аз жұбай, жинақтау көлемі көп жұбайдан олардың жинақтау құндылықтарының арасындағы айырмашылықтың жартысын талап ете алады.
Үндістан
Үндістанда некеге тұруға дейінгі келісімдер өте сирек кездеседі және оларды реттейтін заңдар жоқ. Дегенмен, ажырасу көрсеткішінің артуына байланысты, адамдардың оларға деген қызығушылығы артып келеді. Кейбір заңгерлер Үндістанда некеге тұруға дейінгі келісімдердің заңдық күші жоқ деп санайды. Бірақ, кейбір жағдайларда, әдетте, әулетті азаматтар арасында белгілі бір келісімдерге қол қойылады. Алайда, мұндай келісімдердің ақылға қонымды болуы және индуисттік неке туралы заңға қайшы келмеуі қажет. Үндістан соттары ажырасу процесінде келісім-шартқа қол қоюға рұқсат береді. Бірақ, әзірге ешбір соттан некеге тұруға дейінгі келісімді күшіне енгізуді талап еткен жоқ. Бұл келісімдер 1872 жылғы «Үндістан келісімшарттары туралы» заңға бағынуы мүмкін. Аталған заңның 10-бабында келісімдер тараптардың еркіндікпен жасалған келісімімен құрылса, олар келісімшарттар болып есептеледі делінген. Дегенмен, сол заңның 23-бабында егер келісімдер әдепсіз немесе қоғамдық тәртіпке қарсы болса, жарамсыз деп танылуы мүмкін екені айтылған. Гоа – Үндістанда некеге тұруға дейінгі келісімнің заңды түрде орындалуы мүмкін жалғыз штат, себебі ол 1867 жылғы Португалия азаматтық кодексін қабылдаған. Екі тарап неке кезінде меншік режимін анықтайтын некеге тұруға дейінгі келісімге қол қоюы мүмкін. Егер мұндай келісім жасалмаса, ерлі-зайыптылардың мүлігі тең бөлінеді.
Гонконг
Гонконгтағы некеге дейінгі және некеден кейінгі келісімдер тараптардың қосымша өтемақы талаптарын анықтауда "шешуші маңызға" ие болуы мүмкін. Гонконгтың ең жоғары соты – Соңғы Апелляциялық соттың SPH v SA ісі, Англияның Жоғарғы Сотының Radmacher v Granatino ісіндегі шешімін қабылдады. Бұл осылай болғаны түсінікті, себебі Радмахер ісіндегі судьялардың бірі (Лорд Коллинз) Гонконгта NPJ қызметін атқарды. (Сонымен қатар, Фрау Радмахердің ісінде сәтті қорғауды жүзеге асырған Ричард Тодд QC, SPH v SA ісінде Мадам S-тің де қорғауын басқарды).
Еуропа
Некеге дейінгі келісімдер Франция, Бельгия, Нидерланды, Германия, Польша, Швейцария, Швеция, Дания, Норвегия және Финляндия сияқты бірнеше еуропалық елде ұзақ жылдардан бері қолданылып келеді. Бұл елдердің кейбірінде соттар қандай шектеулерді күшінде деп таниды немесе жарамды деп санайды (мысалы, Германияда 2001 жылдан кейін апелляциялық соттар көрсеткендей), алайда жазбаша түрінде жасалған және заңмен белгіленген тәртіппен басталган, ерікті түрде келісілген келісімшартты, мысалы, некенің ажырасу себептерін немесе тараптардың мінез-құлқына сілтеме жасай отырып, күштен шығаруға болмайды. Франция, Нидерланды және Бельгияда (сондай-ақ осы сот жүйесіне ие Квебек провинциясында) некеге дейінгі келісімдерді нотариус куәлігінде жасау қажет. Көптеген аталған елдерде некеге дейінгі келісімдер ортақ емес мүліктің және ақшаның банкроттыққа түсуінен қорғайды, сондай-ақ неке кезінде сот процестерін және келісімдерді қолдауға мүмкіндік береді (мысалы, егер бір тарап өзінің әріптесі бөліп қойған мүлікті сатса немесе заңсыз кепілге берсе).
Украина
Украинаның Отбасы кодексінің 10-бабының ережелеріне сәйкес, некелік қатынастар, әйел мен ердің құқықтары мен міндеттері некелік шарты арқылы реттелуі мүмкін, егер олар мүліктік қатынастарын Украинаның Отбасы кодексінде қарастырылғаннан өзгеше тәртіппен реттеуді қаласа. Неке (некеге дейінгі) шартын неке тіркеуге өтініш берген әйел мен ер, сондай-ақ әйел мен ердің өзі жасаса алады. Егер кәмілетке толмаған адам неке тіркеуге дейін неке шартын жасағысы келсе, оның ата-анасының немесе қамқоршысының нотариустың куәландыруымен берген жазбаша келісімі болуы керек. Украинаның Отбасы кодексінің осы бөлімінде неке шартының нысаны мен мазмұнына қатысты кең ауқымды талаптар қойылған, ал оны жасау рәсімі Украина Әділет министрлігінің неке шартын нотариатпен куәландыру тәртібі туралы нұсқаулығымен реттеледі, себебі нотариаттық куәландыру талап етіледі. Неке шартының мазмұнына қатысты міндетті талаптар Украинаның Отбасы кодексінің 93-бабында белгіленген, онда неке шарты әйел мен ердің арасындағы мүліктік қатынастарды реттейді және олардың мүліктік құқықтары мен міндеттерін анықтайды делінген. Неке шарты әйел мен ердің ата-ана ретіндегі мүліктік құқықтары мен міндеттерін де белгілей алады, бірақ белгілі бір шектеулермен. Неке шартымен әйел мен ердің жеке қарым-қатынастарын, сондай-ақ әйел мен ердің және олардың балаларының арасындағы жеке қарым-қатынастарын реттеуге болмайды. Бұл ереже Украинаның Отбасы кодексінің 93-бабында да көзделген. Балалардың құқықтарын кемсітіп, әйел мен ердің біреуін қиын материалдық жағдайға түсіретін неке шартына жоғарыда аталған міндетті талаптар рұқсат бермейді. Неке шарты шеңберінде әйел мен ердің ешқайсысы мемлекеттік тіркеуді талап ететін жылжымайтын мүлікті немесе өзге де мүлікті иелене алмайды.
Ұлыбритания
Некеге дейінгі шарт ажырасу салдарымен айналыспай, негізінен династиялық әулеттерді құру және сақтаумен, сондай-ақ некелерін ажырастыруға байланысты тараптар жасасқан ажырасу шартынан өзгеше болып табылады.
Англия мен Уэльс
Англия мен Уэльсте некеге дейінгі келісімдер тарихи түрде заңды күшіне енбеген, себебі соттар қоғамдық мүдделерге байланысты оларды қолдауға құлшынбады. 2010 жылы Жоғарғы Соттың Радмахер – Гранатино ісі бұрынғы заңдық жүйені күштен шығарып, некедегі серіктестердің жеке тәуелсіздігіне қатысты қоғамдық және сот пікірлерінің өзгеруін мойындады. Некеге дейінгі келісімдер енді 1973 жылғы «Некеге қатысты істер туралы» заңның 25-бабына сәйкес, қаржылық мәселелерді шешу кезінде соттардың дискрециялық құқығы шеңберінде орындалуы мүмкін, егер үш кезеңді Радмахер тестісі орындалса және отбасының кез келген баласының мүдделері ескеріліп, бұл әділ деп табылса. Радмахердің пікірінше, егер қалыптасқан жағдайларда тараптарды келісімге міндеттеу әділ болмаса, сот екі тараптың толыққанды түсінігімен және өз еркімен жасаған неке келісімін күшіне енгізеді. Бұл іс 2010 жылдан бері қарастырылған барлық неке келісімдері бойынша маңызды нұсқаулар берді. Заң комиссиясының 2014 жылғы «Некелік мүлік туралы» баяндамасы Радмахердегі шешімді толығымен қабылдап, Парламенттен «білікті некелік келісім» режимін құруды ұсынды, бұл белгілі бір талаптар орындалған жағдайда некеге дейінгі келісімнің толыққанды міндетті күшіне енуін қамтамасыз етеді. Комиссияның ұсыныстары әлі іске асырылмаған.
Шотландия
Ұлыбританияның қалған бөлігінен өзгеше, Шотландияда неке шарты заңды күшіне енуі мүмкін деп есептеледі.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияда некеге дейінгі шарттардың құқықтық жағдайы Англия мен Уэльстегідей, яғни олар көбінесе заңды күші жоқ деп есептеледі.
Канада
Канадада некеге дейінгі шарттар провинциялық заңнамамен реттеледі. Канаданың барлық провинциялары мен территориялары некеге дейінгі шарттарды мойындайды. Мысалы, Онтарио провинциясында некеге дейінгі шарттар «неке шарты» деп аталады және Отбасы құқығы заңының 52-бабымен мойындалады.
Бір жынысты некелер
2015 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Обергефеллге қарсы Ходжес ісінде (2015 жылдың 26 маусымында шешілді) бір жынысты некелерге қарама-қарсы жынысты жұптардың некесімен бірдей заңдық мәртебе берді. Бұл Жоғарғы Соттың шешімінің салдары, бір штатта бір жынысты жұп жасасқан некеге дейінгі шарт ажырасу жағдайында басқа штатта толық күшімен орындалады.
Федералды заңдар
Кейбір федералды заңдар некеге дейінгі келісімде қамтылатын шарттарға қатысты қолданылады. 1984 жылғы Зейнеткерлік теңдігі туралы заң (REA), 1984 жылғы 23 тамызда президент Рональд Рейган қол қойған заң, ERISA-ның штаттық ажырасу заңдарын басып озды ма деген жайттағы әрекетсіздікті шешіп, нәтижесінде зейнетақы жоспарларының сот шешімдеріне сәйкес келуіне кедергі келтірді. Некеге дейінгі келісімде әрбір тараптың мемлекеттік және федералды заңдар бойынша, мысалы REA бойынша, некеде туындаған бір-бірінің зейнетақы бойынша талаптарынан бас тартуы мүмкін. АҚШ азаматы иммигрантқа үйленгісі келсе, ол адам визалық демеуші ретінде оның АҚШ-қа кіруіне немесе онда қалуына өтініш береді. Ұлттық қауіпсіздік департаменті иммигрант жұбайына демеушілік ететін адамдардан визамен АҚШ-қа келуді және қолдау туралы міндеттеме беруді талап етеді, сондықтан АҚШ-тағы демеуші некеге дейінгі келісімді жариялауға дайын болғанда қолдау туралы міндеттемені ескеру маңызды. Қолдау туралы міндеттеме АҚШ Үкіметі мен демеуші арасында 10 жылдық шартты құрайды, демеушінің қаражатынан иммигрант жұбайына қаржылық қолдау көрсетуді талап етеді. I-864 нысанында айтылғандай, ажырасу демеушінің АҚШ Үкіметі алдындағы қолдау міндеттемелерін тоқтатпайды, және иммигрант жұбайы демеушінің I-864 нысанында берген қолдау уәдесі бойынша үшінші тарап ретінде құқықтарға ие. Осылайша, некеге дейінгі келісімде алименттен бас тарту АҚШ-тағы демеушінің үкіметпен жасасқан шартын бұзбау үшін дұрыс жасалуы керек, әйтпесе оның күшін жою қаупі бар.
Калифорния
1990 жылы Калифорния штатындағы бір сот ісінде апелляциялық сот тараптардың біреуінің мұрагерлік ісінде ауызша неке шартын күшіне енгізді, себебі күйеуі/әйелі ауызша келісімге сүйене отырып, өзінің жағдайын едәуір өзгерткен. Дегенмен, заңнамадағы өзгерістерден кейін жазбаша келісімсіз ортақ немесе жеке мүліктің мәртебесін өзгерту әлдеқайда қиын болды. Тараптар ұсынылғаннан артық ақпаратты жариялаудан бас тарта алады, нотариалды куәландыру міндетті емес, бірақ бұл қалыпты жағдай. Егер тараптар келісімді адвокатсыз қол қойса, арнайы талаптар бар, ал егер олар әйел/ер асырауын (басқа штаттарда алимент немесе жұбайлардың күтімі деп те аталады) шектейтін болса, тәуелсіз кеңес алу қажет. Неке шартына қол қою үшін тараптар оны алғаш рет қарау үшін ұсынғаннан кейін жеті күн күтуі керек, бірақ бұл міндетті түрде некеге дейін белгілі бір күн бұрын жасалуы керек емес. Неке шартын жасау көбінесе бірнеше айға созылады, сондықтан оны соңғы сәттерге қалдырмау керек (көптеген адамдар солай жасайды). Егер неке шарты ажырасқан кезде біржолғы төлемді көздейтін болса, ол ажырасқа ынталандырады деп есептелуі мүмкін. Бұл тұжырымға қарсылық білдірілді және неке шарты осы ережеге қайшы емес екеніне көз жеткізу үшін заңгермен кеңесу қажет. Калифорнияда неке шарты арқылы жұбайлар мүлікті бөлісу құқығынан бас тарта алады (ортақ мүлік). Келісім әйел/ер асырауын шектей алады (бірақ ажырасқан кезде сот бұл шектеуді ақылға сыймайтын деп тапса, оны жоюға құқылы). Келісім шарт ретінде әрекет ете алады, бір жұбайдың екіншісін қайтыс болған жағдайда қамтамасыз етуді талап ететін өсиет жасауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ол өлім кезінде мұрагерлік құқықтарды, мысалы, мұрагерлік жәрдемақы алу құқығын, мұрагерлік ісін басқарушы ретінде әрекет ету құқығын, алдын ала белгіленген мұрагер ретінде мүлікті алу құқығын және т.б. шектеуге болады. Австралияда неке шартын міндетті қаржылық келісім (BFA) деп атайды. Австралияда BFA нақты қарым-қатынас немесе неке аяқталғаннан бұрын, оның ішінде немесе кейін жасалуы мүмкін. BFA міндетті және күшіне енуі үшін екі тарапқа да келісімнің осы тараптың құқықтарына тигізер әсері, сондай-ақ кеңес берілген кезде BFA-ға кірудің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы заңгердің тәуелсіз заң кеңесі берілуі керек.
Некеге дейінгі медиация
Некеге дейінгі медиация – неке шартын жасаудың балама жолы. Осы процесте медиатор жұбайлардың арасында барлық некелік мәселелер бойынша ашық пікірсайыс жүргізеді, мысалы, балалар дүниеге келгеннен кейін жұмыс істеуге қатысты үміттер, қаржыны жинау және жұмсау жолдары, сондай-ақ некеге тұруға дейінгі дәстүрлі талқылаулар – мүлікті бөлу және неке бұзылған жағдайда әйелге/ерге берілетін жәрдемақы. Некеге дайындалып жатқан жұбайлар ажырасу немесе бөлініс жағдайындағы барлық шешімдерді медиатордың көмегімен өздері қабылдайды. Олар содан кейін келісім туралы хаттама немесе неке шартын жасайды және оны тиісінше өздерінің адвокаттарына қарауға жібереді. Медиация арқылы жасалған келісімдер көбінесе арзанға түседі. Себебі, адвокаттармен өткізілетін уақыт азаяды, өйткені жұбайлар барлық шешімдерді бірлесіп, екі тараптың қарама-қарсылығын тудырмай қабылдайды.
Ислам діні
Мұсылман әйел неке куәлігіне қол қою алдында өзінің әл-ауқатын және құқықтарын қорғау мақсатында "тақлиқ" (некеге дейінгі келісім) шартына белгілі бір талаптарды қоя алады. Ол кейіннен тақлиқты өзгерте немесе қосымша талаптар енгізе алады.