Кіріспе

Құс түрі

Жалпы фазан (Phasianus colchicus) – фазан тұқымдасына (Phasianidae) жататын құс. Туыс атауы латын тілінен шыққан, «фазан» дегенді білдіреді. Түр атауы «Колхида» (қазіргі Грузия) деген латын сөзінен келген, себебі фазан еуропалықтарға осы елден белгілі болған. Бұрын Phasianus туысының орман құстары мен үй тауықтарының туысы Gallus-қа жақын деп есептелгенмен, соңғы зерттеулер олардың әртүрлі кіші тұқымдастарға жататынын көрсетті, олар 20 миллион жыл бұрын бөлініп кеткен. Бұл түр Азия мен Еуропаның кейбір аймақтарында, атап айтқанда Кавказ және Балқан тауларының солтүстік етегінде таралған. Ол аң аулау құсы ретінде басқа жерлерге де кеңінен таратылған. Таралу аймағының кейбір бөліктерінде, мысалы, оның туыстары кездеспейтін Еуропада, ол табиғи түрде танымал және жай ғана «фазан» деп аталады. Солтүстік Америкада «сақиналы фазан» атауы түрдің толық атауы ретінде де, сондай-ақ бірнеше түршелер мен аралас түрлердің жиынтық атауы ретінде де қолданылады. Бұл – әйгілі аң аулау құсы, аймақтық маңызы бар құстардың арасында, әлемдегі ең кең таралған және ежелгілерінің бірі. Жалпы фазан – әлемдегі ең көп ауланатын құстардың бірі.

Phasianus colchicus colchicus атаулы түрінің ересек еркек жалпы фазанының ұзындығы ұзын, қоңыр жолақты қара құйрығымен, жалпы ұзындығының шамаменін құрайды. Денесінің қауырсындары алтын немесе жалынды мыс қызыл және қоңыр түсті, жасыл және күлгін түсті жылтырмен; бірақ кейде кездігі көк түсті болады. Қанаттары ақ немесе қаймақ түсті, ал құйрығында қара жолақтар жиі кездеседі. Басы шағын тоқпанмен және ерекше қызыл түсті мойын қабығымен жасыл түсті. P. c. colchicus және басқа да кейбір түршелерде ақ мойын сақинасы жоқ. Бетінің артында екі құлақ шоғыры бар, ол фазанды есеңгіретеді. Әйел (тоқа) және жасөспірімдер әлдеқайда қарапайым, бүкіл денелері бойынша қара түсті қоңыр қауырсындарымен және ұзындығы шамамен 10 см құйрығымен. Жасөспірімдер құйрығы қысқа әйелге ұқсайды, бірақ жас еркектер көкірегінде, басында және арқасында 10 аптадан кейін ерекше жарқын қауырсындар өсіре бастайды. Бастапқы айырмашылық шамамен 3,4 миллион жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Морфологиялық белгілерге негізделген түршелерді бөлу мен олардың генетикалық байланыстарының арасындағы келіспеушіліктер бұрынғы оқшаулануға және фазан батыс Палеарктикада таралу аймағын кеңейткен кездегі жақындағы популяциялық араласуға байланысты деп саналады.

|
| P. c. pallasi (Маньчжур сақиналы фазаны) || Оңтүстік-Шығыс Сібір (Уссури жері, Оңтүстік Амур жері), іргелес Солтүстік-Шығыс Корея (таулы аймақ) және Солтүстік-Шығыс Қытай (Ұлы Хинган тауларының және Кіші Хинган тауларының шығыс және оңтүстік беткейлері) || Қауырсындардың түсі сары және мыс қоңыр тондарымен басым. Ақ орбитальдық сызықтармен шеңберленген сұрғылт жасыл тоқпан. Ақ жаға өте кең және үздіксіз, көбінесе алдыңғы жағында кеңірек. ||
|
| P. c. karpowi (Корей сақиналы фазаны) || Солтүстік-Шығыс Қытай (Оңтүстік Хэйлунцзян, Цзилинь, Солтүстік Ляонин, Солтүстік Хэбэй) және Орталық және Оңтүстік Корея және Оңтүстік Кореядағы Чеджу аралы. Жапонияның Хоккайдо қаласына әкелінген. Олар қайда аң аулауға түсіп кетсе де, адамдармен қауіп-қатерді байланыстырған кезде олар әрқашан қорқады және аймаққа аңшылық топтарының келгенін естігеннен кейін қауіпсіздігі үшін тез шегінеді. Қалың қанатқа ие болғанға қарамастан, олар жүгіруді жөн көреді. Алайда, егер оларды қорқытса, олар кенеттен жоғары қарай үлкен жылдамдықпен, ерекше «жұлжыраған» қанатты дыбыспен және көбінесе құс тұқымдастарын ескерту үшін «кок-кок-кок» шақыруларымен ұшып кетеді. Олардың ұшу жылдамдығы круиз кезінде тек құрайды, бірақ қуылғанда олар жоғарыға дейін ұша алады.

Ұя салу

Қалыпты фазандар тек жерде, шөп пен жапырақтармен төселген, көбінесе тығыз өсімдік жамылғысының немесе тік қоршаудың астында ұялайды. Кейде олар басқа құстардың тастап кеткен ұяларына немесе сабан үйінділеріне ұя салады. Түнде олар қорғалған ағаштарда демалады. Фазандардың еркектері көп әйелді болады, бұл Phasianidae отбасының көптеген өкілдеріне тән, және көбінесе бірнеше әйелдерден тұратын гареммен бірге жүреді. Сонымен қатар, олардың Түркияда Балқан аймағының шетіндегі Мармара теңізінен бастап, елдің солтүстік жағалауы арқылы Кавказға дейін үздіксіз таралғаны анықталды. Балқандағы осы түрдің соңғы қалдықтары Грекиядағы Нестос өзенінің Коца Орман жағалау орманында сақталып қалған, оның құрамында 100–200 ересек құс бар деп есептеледі. Болгарияда олар 1970 жылдары жоғалып кетті, себебі шығыс түрлерімен араласып, гибридтік түрлер пайда болды. Балқаннан басқа, бұл түр Еуропада Кавказдың солтүстігінде таралған, онда жергілікті P. c. septentrionalis қосалқы түрі Самур өзенінің төменгі ағысында таза күйінде кездеседі. Солтүстік Кавказ аймағының қалған бөлігіндегі қайта қалпына келтіру шараларына гибридтік құстар да қатысуы мүмкін.

Кіріспе түр ретінде

Жалпы фазандар тұтқында көбейтуге бейімділігі және көптеген климаттарда табиғилану қабілетіне байланысты бүкіл әлемде таралған, бірақ Еуропа, Солтүстік Америка, Жапония және Жаңа Зеландияға әкелінгені белгілі. Фазандарды тас дәуіріндегі адамдар табиғи ортада аулаған, сол кезде Еуропаны мекендеген жаңбыр құстары, құсқұстар, түйеқұстар және мүмкін, павлин сияқты құстар да болған. Рим империясынан бері бұл құс көптеген жерлерде кеңінен таратылып, кем дегенде Еуропа фаунасының ендігі мүшесіне айналды. Оңтүстік жарты шардағы таратқан әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды, жергілікті Galliformes немесе олардың экологиялық баламалары сирек немесе жоқ болған жағдайларды қоспағанда. Фазан 1059 жылы Ұлыбританияда табиғиланған, бірақ оны б.з.д. ғасырлардағы римдік-британдықтар да әкелген болуы мүмкін. Бірақ 17 ғасырдың басында көптеген аралдарда құрып қалды. 18 ғасырда «ақ мойынды сақиналы» түрі қайтадан енгізілді. Ол көп жылдар бойын назардан тыс қалғаннан кейін, 1830 жылдары ойын құсы ретінде қайта ашылды. Содан бері ол аңшылармен кеңінен өсіріліп, 1 қазаннан 31 қаңтарға дейін маусымдық аң аулауға қолданылды. Фазандар британдық климатқа жақсы бейімделген және адамның араласуынсыз, көктайғақтарда, шұңқырларда және жалпы жерлерде табиғи түрде көбейеді. 1950 жылға қарай фазандар бүкіл Британ аралдарында тарады, бірақ Ирландияда олардың саны аз болды. Жыл сайын 30 000 000-ға жуық фазан, негізінен Мидлендс және Оңтүстік Англиядағы аң аулау ұстамаларында босатылатындықтан, кеңінен таралған, бірақ босатылған құстардың көпшілігі жабайы табиғатта бір жылдан аз өмір сүреді. Богемиялық фазан Солтүстік Норфолк аймағында көрінген болуы мүмкін. Game & Wildlife Conservation Trust (W&WTC) асыл тұқымды фазандардың көбею жетістіктерін зерттеп, осы жетістікті жақсартудың жолдарын іздеуде, соның нәтижесінде жасанды түрде өсірілген фазандарды аз босатуға және жабайы популяцияны арттыруға болады. Бастапқы Кавказдық түлкісі ерте заманауи дәуірде дерлік жойылғандықтан, Ұлыбританиядағы «қоңыр қанатты сақинасыз» құстардың көпшілігі шын мәнінде «қытай сақиналы мойын» және «жасыл фазан» гибридтерінен тараған және Роки таулары штаттарының көп бөлігінде (Колорадо, Айдахо, Монтана, Вайоминг және т.б.), Орта Батыс, жазық штаттар, сондай-ақ Канада мен Мексикада жақсы қалыптасқан. Фазандардың ұя салуға бейімділігі және басқа құстардың жанында ұя салуы, сондай-ақ ұя салу талаптары сол аймақтарда тұратын басқа далалық құстар мен су құстарына ұқсас болғандықтан, ұя паразитизмі немесе бала паразитизмі оларда жиі кездеседі. Бұл құбылыс сұр құрттарда, далалық тауықтарда, түрлі қаз түрлерінде, қарақұстарда, қарақұстарда, күріштерде және басқа да түрлерде байқалады. Жәндіктер фазандар мен құсқұстар үшін құнды тамақ көзі болып табылады және бәсекелестік құсқұстардың санының азаюына әкелуі мүмкін. Фазандар жергілікті популяцияларға қара жұқпа сияқты ауруларды да әкелуі мүмкін. Фазандар инфекцияға жақсы төзімді болса, басқа құстар, мысалы, қалың құс, чукар және сұр құс өте сезімтал. Фазандар басқа құстарды мазалап немесе өлтіруге бейім. Бір зерттеуде фазан мен далалық тауықтың өзара әрекеттесуінде фазандардың 78% жеңіске жеткені анықталды.

Басқару стратегиялары

Қаупі төнген түрлерге, мысалы, дала тауықтары мен сұр бөденелерге мекен ететін аймақтарды басқару үшін әртүрлі стратегиялар ұсынылған. Бұл стратегиялардың ішінде фазандардың ұялауға қолайлы шөбін азайту үшін шөп шабу, фазандардың қыстау орындарын азайту, ұйымдастырылған аң аудару арқылы фазандарды ату, фазандарды көп шоғырланған қауіпті түрлердің мекендерінен ұстап алып кету және тағы да басқалар бар.

Халық санының өзгеруі

Фазандардың саны қауіп төндірмейді, бірақ соңғы 30 жылда АҚШ-та олардың саны, әсіресе ауыл шаруашылығы аймақтарында азайып келеді. Бұл, ең алдымен, егіс шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруіне, пестицидтердің қолданылуына, мекендеу ортасының фрагментациясына және өсірілетін егістердің өзгеруіне байланысты хищниктердің көбеюіне байланысты. Көптеген фазандарға пайдалы егістер (мысалы, арпа) жаңғақ ағаштары сияқты табыс көбірек әкелетін егістер пайдасына аз өсірілуде. Осы жаңа егістердің көпшілігі фазандардың тіршілігіне зиян келтіреді. Фазан аналықтары да шөптекті жерлердің болмауынан хищниктердің шабуылына көбірек ұшырайды. Ұлыбританияда әр жазда шамамен 50 миллион фазан қолда өсіріліп босатылады, бұл көрсеткіш 1980-жылдардан бері едәуір артқан. Бұл құстардың көпшілігі аң ауру маусымында (1 қазаннан 1 ақпанға дейін) атылады, ал олардың аз ғана бөлігі бір жылға дейін тірі қалады. Соның салдарынан, құстардың саны күрт өзгереді – шілдеде 50 миллионнан маусымда 5 миллионға дейін төмендейді.

Құс сияқты

[[Файл:PheasantImpact2. jpg|thumb|right|Ұлыбританияда фазандар мен жол көліктерінің соқтығысуы жиі болады.