Кіріспе
Француз революционері Мари Жанна "Манон" Роланд де ла Платьер (Париж, 1754 жылдың 17 наурызы – Париж, 1793 жылдың 8 қарашасы), туған кезде Мари Жанна Флипон, және ең танымал атымен Мадам Роланд – француз революционері, салон иесі және жазушы. Оның хаттары мен естеліктері революцияға әкелген оқиғаларды тудырған сана-сезімді жазғаны үшін мәшһүр. Жастығынан Роланд философия мен саяси теорияға қызығушылық танытып, көптеген жазушылар мен ойшылдардың еңбектерін зерттеді. Сонымен қатар, ол әйел ретінде қоғамда еркектен өзгеше рөл атқаруға тағдырланғанын сезінді. Экономист Жан Мари Роланд де ла Платьерге үйленгеннен кейін, ол онымен бірлесіп, оның дарынды ақылын мемлекеттік саясатқа жұмылдыруға мүмкіндік берген үйлесімді команда құрды, бұл ерлердің саласы болатын. Ол Парижден Лионға көшіп, күйеуімен бірге провинциал зиялы ретінде тыныш, көзге түспейтін өмір сүрді. 1789 жылы Француз революциясы басталғанда ол саясатқа белсенді түрде араласты. Революцияның алғашқы жылдарын Лионда өткізді, онда оның күйеуі қалалық кеңеске сайланды. Осы кезеңде ол саясаткерлер мен журналистермен байланыс желісін құрды. Лиондағы жағдай туралы желідегі адамдарына жазған хаттары ұлттық революциялық газеттерде жарияланды. 1791 жылы жұбайлар Парижге қоныс аударды, онда Мадам Роланд тез арада Жирондистер тобының ішіндегі жетекші тұлға ретінде бекінді, бұл революциялық фракциялардың бірі еді. Ол зиялылығымен, өткір саяси талдауларымен және табандылығымен танымал болды, сондай-ақ шебер лоббист және келіссөзші болды. Оның үйінде аптасына бірнеше рет өткізілетін салон саясаткерлердің маңызды кездесу орнына айналды. Алайда, ол өзінің зиялылық және рухани жоғарылығына сенімді болды және Робеспьер мен Дантон сияқты маңызды саяси лидерлерді сыртқа ықты. Феминист революционерлер Олимп де Гуж бен Этта Палмнан айырмашылығы, Мадам Роланд әйелдердің саяси құқықтарын жақтаған жоқ. Ол әйелдердің қоғамдық және саяси өмірде қарапайым рөл атқаруы керек деп санады. Тіпті оның өмірлік кезеңінде көптеген адамдар оның бұл ұстанымын саясатқа белсенді қатысуымен және Жирондистер ішіндегі маңызды рөлімен үйлестіру қиын болды. 1792 жылы күйеуі күтпеген жерден Ішкі істер министрі болып тағайындалғанда, оның саяси ықпалы арта түсті. Ол министрлік хаттардың, меморандумдардың және сөздердің мазмұнын бақылап, саяси тағайындаулар туралы шешімдерге қатысып, Франциядағы қоғамдық пікірге әсер ету үшін арнайы бюро басқарды. Ол сыйлы да, жек көрілетін де болды, әсіресе Париждің "сан-кулоттары" оны жек көретін. Публицисттер Марат пен Геберт Жирондистер мен радикалды Якобиндер мен Монтаньярдтар арасындағы билік күресінің бөлігі ретінде Мадам Роландқа қарсы қаралау кампаниясын жүргізді. 1793 жылдың маусымында ол Террор кезінде тұтқындалған алғашқы Жирондист болды және бірнеше айдан кейін гильотинаға алынды. Мадам Роланд өлім жазасына кесілгенге дейін түрмеде отырған айларда естеліктерін жазды. Олар – оның хаттары сияқты – Француз революциясының алғашқы жылдары туралы құнды ақпарат көзі болып табылады.
Marie Jeanne "Manon" Roland de la Platière (Paris, March 17, 1754 – Paris, November 8, 1793), born Marie Jeanne Phlipon, and best known under the name Madame Roland was a French revolutionary, salonnière and writer. Her letters and memoirs became famous for recording the state of mind that conditioned the events leading to the revolution. From a young age Roland was interested in philosophy and political theory and studied a brought range of writers and thinkers. At the same time she was aware that, as a woman, she was predestined to play another role in society than a man. After marrying the economist Jean Marie Roland de la Platière, she did develop with him a husband and wife team through which it was possible to use her brilliant mind for public politics, which was a man’s business. She moved from Paris to Lyon, where she initially led a quiet and unremarkable life as a provincial intellectual with her husband,. She became actively involved in politics when the French Revolution broke out in 1789. She spent the first years of the revolution in Lyon, where her husband was elected to the city council. During this period she developed a network of contacts with politicians and journalists. Her reports on developments in Lyon in letters to people in her network, were published in national revolutionary newspapers. In 1791 the couple settled in Paris, where Madame Roland soon established herself as a leading figure within the political group the Girondins, one of the more moderate revolutionary factions. She was known for her intelligence, astute political analyses and her tenacity, and was a good lobbyist and negotiator. The salon she hosted in her home several times a week was an important meeting place for politicians. However, she was also convinced of her own intellectual and moral superiority and alienated important political leaders like Robespierre and Danton. Unlike the feminist revolutionaries Olympe de Gouges and Etta Palm, Madame Roland was not an advocate for political rights for women. She accepted that women should play a very modest role in public and political life. Even during her lifetime, many found this position difficult to reconcile with her own active involvement in politics and her important role within the Girondins. When her husband unexpectedly became Minister of the Interior in 1792, her political influence grew. She had control over the content of ministerial letters, memorandums and speeches, was involved in decisions about political appointments, and was in charge of a bureau set up to influence public opinion in France. She was both admired and reviled, and particularly hated by the sans culottes of Paris. The publicists Marat and Hébert conducted a smear campaign against Madame Roland as part of the power struggle between the Girondins and the more radical Jacobins and Montagnards. In June 1793, she was the first Girondin to be arrested during the Terror and was guillotined a few months later. Madame Roland wrote her memoirs while she was imprisoned in the months before her execution. They are – like her letters – a valuable source of information about the first years of the French Revolution.
Балалық шақ
Манон деп аталатын Мари Жанн Флипон – гравёр Пьер Гатьен Флипон мен маргарита Бимонттың қызы еді. Оның әкесі табысты бизнеспен айналысты және отбасы Париждегі Орлог сағасында (Quai de l'Horloge) жайлы тұрды. Ол ерлі-зайыптылардың жалғыз аман қалған баласы болды, алты бауырлары кішкентай кезінде қайтыс болды. Өмірінің алғашқы екі жылын ол Париждің оңтүстік-шығысындағы Арпажон деген шағын қалада баланы күтуші әйелмен бірге өткізді. Манон бес жасында өздігінен оқуға үйренді, ал катехизис сабақтарында жергілікті дін қызметкерлері оның өте зиялы екенін байқады. Сондықтан, ол жалғыз бала болғандықтан, сол кездегі әлеуметтік жағдайына қарағанда қыз үшін әдеттегіден көп білім алды, бірақ ол әлі де ұл баланың алған білімінен кем болды. Оқытушылар үйге келіп, каллиграфия, тарих, география және музыка сияқты пәндерді оқытты. Әкесі оған сурет салу және өнер тарихын үйретті, дін қызметкері болған ағасы латын тілін үйретті, ал тәрбиеші болған әжесі орфография мен грамматиканы үйретті. Сонымен қатар, ол үй шаруасын анасынан үйренді. Бала кезінде ол өте діндар болды. Өзінің тілегімен он бір жасында алғашқы қасиеттілікке дайындалу үшін бір жыл монастырда тұрды. Бірнеше жылдан кейін ғана ол Рим-католик шіркеуінің нанымдарына күмән келтіре бастады. Ақырында ол шіркеуден бас тартса да, өмір бойы Құдайдың бар екеніне, жанның өлмейтініне және жақсылық жасауға моральдық міндеттілікке сенді. Оның идеялары деизмге жақын. Әкесінің шеберханасы отбасылық үйге жалғасқан, ал оның жасөспірім шәкірттері үйдің бір бөлігі болды. Бала кезінде ол шәкірттердің бірінен жыныстық зорлыққа ұшырады, ол оны қолға тигізуге тырысты, бұл оған қорқыныш әкелді. Ол оқиғаны анасына айтты, содан кейін Манон мен шәкірттердің араласуы қатаң бақылауға алынды.
Оқу және жазу
Монастырдан үйге оралғаннан кейін ол көп қосымша ресми білім алмады, бірақ оқу мен зерттеуді жалғастырды; ол көбінесе өзіндік біліммен қаруланды. Ол тарих, математика, егіншілік және құқық сияқты барлық салалар бойынша кітаптар оқыды. Ол классикаға құштарлық танытты; көптеген замандастары сияқты, Плутархтың «Параллельді өмірлер» (Vitae Parallelae) еңбегіндегі атақты гректер мен римдіктердің өмірбаяндарынан шабыт алды. Манон Флипонның Франциядағы әлеуметтік қатынастар туралы көзқарастары, басқалармен қатар, әжесінің Версаль сарайындағы таныстарына жасаған сапары арқылы қалыптасты. Ол кездескен аристократтардың жеке мүдделерді көздейтін мінез-құлқы оған ұнамады. Адамдардың туған тегіне байланысты, еңбегіне қарай емес, артықшылықтарға ие болатыны оған қызық болды. Ол философиямен, әсіресе Жан-Жак Руссоның еңбектерімен терең айналысты; оның демократиялық идеялары саясат және әлеуметтік әділдік туралы ойлауына зор ықпал етті. Руссо оған басқа да салаларда да маңызды болды. Кейін ол оның кітаптары бақытты және толыққанды өмір сүру жолын көрсеткенін айтты. Өмірі бойы Руссоның «Жули, немесе Жаңа Элоиза» ромасын үнемі қайталап оқып, оны шабыт көзі ретінде пайдаланды. Ол әйел ретіндегі мүмкіндіктерге қанағаттанбады және достарына Рим дәуірінде өмір сүргенін қалап, жазды. Бір кезде ол әкесінің бизнесін басқаруды ойлады. Ол әкесінің клиенттері болған, білімді, үлкен ер адамдармен хат алмасып, олар оның рухани кеңесшілері болды. Ол өзі философиялық эсселер жазуға кірісті, оларды «Бос уақыттың еңбегі» (Oeuvre des loisirs) деген атпен достары арасында қолжазба түрінде таратты. 1777 жылы ол «Әйелдердің білімі еркектерді қалай жақсартуға көмектеседі» тақырыбындағы эссе конкурсына қатысты. Оның эссесі жүлде алған жоқ.
Неке
Филипондықтардың әлеуметтік ортасында некелер көбінесе ұйымдастырылатын. Манон Флипон сияқты жас әйелдің, жақсы жағдайдағы ата-анасының жалғыз баласының, жиырма жасқа толғанға дейін үйленбеуі ерекше жағдай еді. Ол кем дегенде он үйлену ұсынысын алды, бірақ барлығынан бас тартты. Ол жазушы Пахин де ла Бланшеримен қысқа ғана романда болды, бірақ ол үшін бұл ауыр аяқталды. Әкесінің досы, 56 жастағы жесір, онымен философиялық мәселелер туралы хат алмасып, бірге философияны оқып-үйрену үшін өз мүлігінде тұруға шақырды. Ол оған платондық неке туралы ойлануға болатынын айқызды, бірақ мұндай нәрсе болған жоқ. 1776 жылы Манон Флипон өзінен жиырма жас үлкен Жан-Мари Роланд де ла Платьермен танысты. Ол Пикардиядағы өндіріс инспекторы болды және жергілікті өндірушілер мен шеберлердің өнімдерінің сапасын бақылаумен айналысты. Ол өндіріс, сауда және экономикалық саясат, әсіресе тоқыма өнеркәсібі саласындағы сарапшы еді. Ол зиялы, көп оқыған және көп саяхаттаған, бірақ сонымен қатар қиын адам ретінде танымал болды: өзінің пікірінен басқа ешқандай пікірді қабылдамайтын және оңай ашуланғыш. Осы себепті ол жиі жақтаған экономикалық реформаларын іске асыра алмады, ал мансабы оның өзіне лайықты болғандай сәтті болмады. Роландтар отбасы бұрын төменгі ақсүйектерге жатқан, бірақ 18 ғасырдың соңына қарай енді ешқандай лауазымға ие болмады. Манон Флипонның отбасы – шеберлер мен дүкен иелері болғандықтан, олардың әлеуметтік жағдайында айқын айырмашылық болды. Осы себепті ол 1778 жылы Роландтың алғашқы неке ұсынысын қабылдамады. Бір жылдан кейін ол оған келісті. Тойға дайындықтар бастапқыда құпия сақталды, өйткені Роланд отбасынан қарсылық күтті. Сол кездегі стандарттар бойынша бұл теңдессіз неке еді: әйел мен ердің әлеуметтік жағдайындағы үлкен айырмашылықтан туындаған, лайықсыз саналатын неке. Олар 1780 жылдың ақпан айында үйленді және бастапқыда Парижде тұрды, онда Роланд Ішкі істер министрлігінде жұмыс істеді. Бастапқыда-ақ, Роланд әйелі күйеуіне жұмысында көмектесіп, оның хатшысы қызметін атқарды. Бос уақытында ол Париждің ботаникалық бағында, Жардн де Плантес бағында табиғаттану лекцияларына қатысты. Сол жерде ол Луи Августин Боск д'Антикпен танысты, ол табиғаттанушы болды және оның өмірінің соңына дейін жақын досы болып қалды. Оның Франсуа Ксавье Лантенаспен достығы да осы кезеңге жатады.
Амен және Лион
Бір жыл Парижде болғаннан кейін ерлі-зайыптылар Амиенге көшіп барды. Олардың жалғыз баласы Эудора 1781 жылы сол жерде дүниеге келді. Ол кездегі жағдайға қарағанда бұл ерекше еді, бірақ Руссоның теорияларымен үндес болды. Роланд ханым баласын емшекке жалдамай, өзі емшектің сүтімен қоректендірді. Ол бала тууы мен емізудің қиындықтары туралы егжей-тегжейлі және ашық баяндама жазды және сол кезде мұндай мәселелер туралы ашық жазған алғашқы әйелдердің бірі болды. Бұл есеп оның өлімінен кейін жарияланды. Олар Амиенде тыныш өмір сүріп, аз адамдармен қарым-қатынас жасады. Парижде Роланд ханым күйеуінің жұмысына көмектесіп, олардың ынтымақтастығы одан әрі дамыды. Бастапқыда ол негізінен мәтіндерді көшірумен және оның зерттеулеріне көмектесумен айналысты, оның рөлі бағынышты болды. Ол өзінің естеліктерінде осы жағдайды кейде ренжіп еске алады, бірақ сол кездегі хаттары сол кезде қарсылық білдіргенін көрсетпейді. Оның қатысуы біртіндеп артты: ол мәтінді редакциялап, өзгерте бастады, соңында маңызды бөлімдерді өзі жазды. Күйеуі бастапқыда кейбір мәтіндердің оған емес, өзіне тиесілі екенін сезбеді. Бірнеше жылдың ішінде ол жақсы жазушыға айналды, бұл Жан Мари Роландтың да мойындауымен дәлелденді. Ақырында ол оны өзінің зиялы деңгейіндегі серігі деп толық қабылдады, олардың арасында тең серіктестік орнады. 1784 жылы Роланд ханым күйеуіне жұртшылыққа ие болу үшін бірнеше аптаға Парижге барды. Атақпен байланысты қаржылық мүмкіндіктер оған инспекторлық қызметінен бас тартып, жазу және зерттеуге толыққанды көңіл бөлгеніне мүмкіндік беретін еді. Ол лоббилеу және келіссөздер жүргізудегі қабілетін ашты. Асыл тұқымдық атақ алған жоқ: күйеуінің кәсіби өмірінде ол өзінен жоғары тұрғандарға жиі қарсылық көрсеткен. Бірақ ол оған Лиондағы, Амиендегіден кем талапты және жақсы жалақы төленетін лауазымға тағайындалуға қол жеткізді. Лионға көшуден бұрын жұп Англияға сапар шекті, онда Роланд ханым аңызға айналған саяси қарсыластар Уильям Питт кіші және Чарльз Джеймс Фокс арасындағы парламенттегі пікірталасқа қатысты. Лион Роланның ресми жұмыс орны болғанымен, отбасы көбінесе Лионнан солтүстікке қарай отыз шақырым жердегі Вильфранш-сюр-Сонада тұрды. Роланд ханым қызы Эудораның біліміне баса назар аударды, бірақ оның қызы кітаптарға және білім алуға өзі сол жаста болғандағыдай қызығушылық танытпады. Кейінгі жылдары ол достарына жазған хаттарында (және естеліктерінде) қызын "баяу" деп атап, баласының талғамы нашар екеніне өкініш білдірді. Күйеуімен бірге ол Дидро мен Д'Аламбердің «Энциклопедиясының» жалғасы болған «Энциклопедия методикасында» жұмыс істеді, ол сауда мен өнеркәсіпке бағытталған. 1787 жылы жұп Швейцарияға сапар шекті, онда Роланд ханымның тілегі бойынша Руссоның өмірінде маңызды рөл атқарған жерлерді де аралады.
Қашықтан: 1789 1791
Бүкіл Францияда, әсіресе Парижде, әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайларға қарсы наразылық күшейді. Роландтар көп жағынан жаңа революциялық элитаның өкілі болды. Олар әлеуметтік жағдайын туған тегінен емес, еңбек еткенімен жеткен, Версаль сарайының сыбайлас жемқорлығы мен жеңілтектеріне наразылық білдірді. Олар қасақана қарапайым, діни ұстанымдарды таңдады. Либералды экономиканы және ескі шектеулерді жоюды жақтады, кедейлерге көмек көрсетуді ұсынды. 1789 жылы Франция Генералдық штаты шақырылғанда, Роланд ханым мен оның күйеуі Лион қаласының азаматтары саяси және экономикалық жүйеге қатысты шағымдарын білдіретін жергілікті «Шағымдану кітабын» (Cahier de Doléances) жасауға қатысты. 1789 жылға дейін саясат Роланд ханымның хаттарында маңызды рөл атқармаған, бірақ сол жылдың ішінде ол саяси оқиғаларға қызығушылық таныта бастады. 1789 жылдың 14 шілдесінде Бастилияға шабуыл жасалғаннан кейін оның ойлауы тез радикалданды, хаттарының тоны мен мазмұны мүлдем өзгерді. Ол енді қоғамды реформалауға қызығушылық танытпады, революцияны жақтады. Ескі режимдегі институттар енді оған қабылдаулы емес еді; енді халық егемендікті өз қолына алғандықтан, үкіметтің жаңа түрі құрылуы керек болды. Көптеген революционерлерден өзгеше, ол республика құруды тез қолдады. Осы кездегі саяси ойлау мәселесінде Роланд ханымның ұстанымы өте радикалды болды. Ол еш нәрсеге келісімге бармады, революциялық идеалдарын іске асыру үшін күш қолдануды, тіпті азаматтық соғысты да қабылдауға дайын болды. Франция революциясының алғашқы он сегіз айында Роландтар Лионда тұрды, бірақ уақытында Вильфранш қаласында да өмір сүрді. Роланд ханым көп ұзамай қарсы революция жоспарланып жатқанына көз жеткізді. Ол достарын хаттар арқылы біріктіруге тырысты, оқиғалар мен адамдар туралы негізсіз әңгімелерді таратудан тартынбады. Сонымен қатар, Лионда Роландтардың революционерлерге көмектесіп, радикалды саяси клубтарды құруға қолдау көрсеткені баршаға мәлім болды. Осы себепті ескі элита өкілдері оларды жек көреді. 1790 жылдың 7 ақпанында Лионда көтеріліс болды, нәтижесінде қалалық кеңес биліктен қуылды және дауыс беруге құқығы бар ер адамдардың саны артты, бұл Роланд ханымды қуантты. Роланд ханым саяси талқылауларға ашық қатыспағанмен, осы кезеңде саяси ықпалға ие болды. Ол публицистер мен саясаткерлермен, соның ішінде париждік журналист Жак Пьер Бриссомен, Жирондистердің болашақ көшбасшысымен және адвокат Жан Анри Банкал д'Иссартпен хат алмасты. Ол хаттарында Лиондағы оқиғаларды баяндап, талдады. Бриссо кем дегенде бес рет оның хаттарынан үзінділерді «Француз патриоты» (Le Patriote Francaise) газетінде мақалалар түрінде жариялады, осылайша оның пікірлері Лионнан тыс жерлерде де талқыланды. Лук Антуан де Шампаньо да өзінің «Лион хабаршысы» (Le courier de Lyon) газетінде осылай істеді. Ол революциялық баспасөзdeгі сирек кездесетін әйел тілшілердің бірі болды. Оның жазбалары өз атымен емес, анонимді түрде немесе «оңтүстік әйелі» деген атпен жарияланғандықтан, Роланд ханымның қанша мақаласы баспасөзде жарияланғанын нақты анықтау мүмкін емес.
Активист және салоншы
1790 жылы Жан-Мари Роланд Лион қалалық кеңесіне сайланды, онда ол орташа революциялық басқаруды қолдады. Роландтар енді Лионда қоныстанды, бірақ революциялық реформаларға қаржы табу үшін 1791 жылы Парижде қысқа ғана уақытқа кетіп қалды. Мадам Роланд Париждегі саяси ортада тез арада танымал болды, әсіресе оны барлық жерге таныстырған Бриссоның арқасында. Ол әрдайым күйеуімен бірге жұмыс істеді, бірақ көшіру және түзету жұмысын оның көмекшісі Софи Граншамп атқарды. Мадам Роланд күйеуінің көптеген ресми хаттарын жазды және Лион мәселесін талқылау үшін жаңа Ұлттық Ассамблеяға өзі бара алмағанына өкінді: әйелдерге тек қоғамдық галереяға ғана кіруге рұқсат етілді. Ол галереядан дебаттарды бақылағанда, консерваторлар революционерлерге қарағанда дебаттарда әлдеқайда жақсы және сөзді екендігіне ашуланды, өйткені ол революционерлерді идеологиялық тұрғыдан жоғары санады. Ассамблеядан тыс ол лоббист ретінде белсенділік танытты. Роландпен бірге ол Якобин клубының тұрақты қонағы болды (онда да әйелдерге тек қоғамдық галереяға кіруге рұқсат етілді). 1791 жылдың сәуірінен бастап ол үйінде аптасына бірнеше рет салон өткізді, онда буржуазиялық ортадан шыққан республикашылар жиналды. Қонақтардың арасында Максимилиан де Робеспьер және американдық революционер Томас Пэйн болды. Мадам Роландтың айтуынша: "Ол аз сөйледі, көп күлді, кейде сарказм айтты және ешқашан пікір білдірмеді". Соңында ол одан бас тартты. Осы оқиғалар кезінде Мадам Роланд әрқашан терезе жанындағы үстелде отырып, кітап оқып, хат жазып немесе тігін тікті. Ол айналасындағы әңгімелерге араласпай, оларды мұқият тыңдады. Оның маңызды саяси ықпалы қоғамдық пікірталасқа қатысу арқылы емес (ол бұл әйелге лайықсыз деп санайтын), бірақ хаттар мен жеке әңгімелер арқылы жүзеге асты. Ол өткір саяси талдауымен және идеологиялық тұрақтылығымен танылды және Бриссоның айналасындағы топтағы ең маңызды тұлғалардың бірі ретінде танылды. Оған әрдайым саяси стратегия бойынша кеңес сұралды және ол хаттардың, парламенттік заң жобаларының және сөздердің мазмұнына үлес қосты. Ол замандастарымен әдемі және сұхбаттасқан әйел ретінде сипатталды. Мадам Роландтың салоны оны еске алудың басты себебінің бірі, бірақ бұл терминнің дәстүрлі мағынасында салон болмаған болуы мүмкін. Ол өткізген жиналыстар қатаң түрде саяси сипатта болды және әлеуметтік емес; тамақ немесе сусын берілмеді. Олар Ассамблеядағы дебаттардың аяқталуы мен Якобин клубындағы жиналыстардың басталуы арасындағы бірнеше сағат ішінде өтті. Сонымен қатар, Мадам Роландтан басқа, әйелдер де болған жоқ. Бұл оларды Луиза де Кералио, Софи де Кондорсе және Мадам де Стаэль өткізген шаралардан ерекшелендірді; революционерлер де қатысқанмен, олардың жиналыстары бұрынғы режимнің аристократиялық салондарына ұқсады, бұл әсерден Мадам Роланд кез келген бағамен сақтануға тырысты.
Саяси идеялар
Мадам Роландтың есімі Жирондиндермен тығыз байланысты. Ол және оның күйеуі бұл саяси фракцияның жетекшілерінің бірі саналды, олардың басшысы Жак Пьер Брисоның атымен Бриссотиндер деп те аталды. Бастапқыда Жирондиндер және Роландтар кең таралған Якобин қозғалысының бір бөлігі болды. Революция дамыған сайын, олар Жорж Дантон мен Жан-Поль Марат сияқты радикалды париждік көшбасшылардың ықпалына түскен Якобиндерден алшақтады. Жирондиндер федерализмді ұнатты және Париждің ұлттық саясатқа ықпалын қабылдамай, оған қарсы болды; Жирондин саясаткерлерінің көпшілігі астанадан тыс жерден келді. Олар буржуазия өкілдері болды және өздерін заң үстемдігінің қорғаушылары ретінде, халықтың тәртіпсіздігіне қарсы ұстады. Осы тұрғыдан да олар Якобиндерден түбегейлі ерекшеленді, олар өздерін «сан-кулоттардың», жұмысшылар мен дүкен иелерінің өкілдері деп санады. Мадам Роландтың әйелдер және олардың құқықтары туралы ойлары Жан-Жак Руссо айтқан идеяларға жақын болды және Олимп де Гуж сияқты адамдардың тең саяси құқықтары үшін ерте феминистік аргументтерінен өзгеше болды. 1783 жылы әйелдердің рөлі туралы оның пікірлері салыстырмалы түрде консервативті болды, бірақ көп ұзамай өзгерді. Ол Жирондин клубының көптеген мүшелері сияқты жыныстар арасындағы «табиғи» айырмашылықтардың бар екеніне сенді. Алайда, ол Руссолық бағытта ойын дамытып, әйелдердің үйдің моральдық орталығы ретіндегі маңыздылығын атап өтті, осылайша ерлер мен балаларға әсер етіп, үйді және ұлттың моральдық орталығын кеңейтті. Руссоның әйелдердің жеке ізгіліктеріне жаңа әлеуметтік тәртіптің негізі ретінде берген бағасы, оның ішкі және қоғамдық гендерлік рөлдерге баса назар аударғанына қарамастан, көптеген адамдарға әсер етті. Ол әйелдердің сезімталдығын – олардың жан сезімін – ең үлкен ықпал мен билік құралы деп санады. Сондықтан әйелдердің тек үй шаруасын ғана емес, сонымен қатар ерлерге интеллектуалды және моральдық ықпал етуі өте маңызды деп ойлады. Дегенмен, ол өзінің дәуірінде әйел болып туғанына өкініш білдірді, себебі ол сол заманғы гендерлік нормаларға сай емес еді, тіпті Рим немесе Спарта империяларында әйел ретінде жақсырақ болар еді деп ойлады.
Айналым жылдамдығын арттыру
Парижге келгеннен кейінгі айларда Мадам Роланд Франциядағы әлеуметтік және саяси өзгерістердің қарқынына қанағаттанбады, оларды жеткілікті жылдам және кең ауқымды деп санамады. 1791 жылдың маусым айында король Людовик XVI отбасымен елден қашуға тырысқанда төңкеріс күш алды. Мадам Роланд өзі республика орнату үшін көшеге шығып, үгіт жүргізді; әйелдердің қоғамдық өмірде рөл атқаруы тиіс емес деген нанымына қарамастан, ол алғаш рет өз атымен саяси клубқа мүше болды. Ол сол кездегі жағдайдың өте қауіпті екенін сезінді, сондықтан әркім – ер немесе әйел – өзгерістерді іске асыру үшін бар күшін салуы керек деп ойлады. Сол жылдың шілде айында Марс алаңындағы демонстрация қанды оқиғаға әкелді: Ұлттық гвардия наразыларға оқ атып, шамамен 50 адам қаза тапты. Көптеген көрнекті революционерлер өміріне қауіптеніп, қашып кетті; Роландтар Луиза де Кералио мен оның күйеуі Франсуа Робертке уақытша пана берді. Көп ұзамай заң шығару жиналысында революционерлер арасында, әсіресе Франция Пруссия мен Австрияға қарсы соғыс бастауы керек пе деген мәселеде даулар туды. Бриссо және көптеген Жирондиндер соғысты қолдады (олар Пруссия мен Австрияның монархияны әскери түрде қолдауынан қорқыды), ал Робеспьер алдымен ішкі істерді ретке келтіруді қалады. Саяси жағдай соншалықты шиеленісті болды, тұрақты үкімет құру мүмкін емес еді: барлық тараптарды (соның ішінде король мен сарайды) қанағаттандыратын министрлік үміткерлер табылған жоқ. Жирондиндер өз идеяларын іске асыру мүмкіндігіне ие болды: король Людовик XVI олардан үш министр тағайындауды сұрады. 1792 жылдың наурыз айында Роланд Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Бұл тағайындама күтпегендей болды, сондықтан Роландтар бастапқыда Бриссоның әзіл айтып отыр деп ойлады. Олардың Роланд үшін мемлекеттік лауазым іздегеніне ешқандай дәлел жоқ. Жұбайлар министрдің ресми резиденциясы – Поншарран қонақ үйіне көшіп барды, бірақ қаладағы кішкентай пәтерін сақтап қалды – әлдеқандай жағдайға дайын болу үшін.
Бірінші өкілеттілік мерзімі
Ішкі істер министрінің лауазымы қиын болды, ал жұмыс жүктемесі өте ауыр еді. Министрлік сайлау, білім беру, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, сауда, жолдар, қоғамдық тәртіп, кедейлерге көмек көрсету және үкіметтің жұмысына жауапты болды. Роланд айым күйеуінің жұмысындағы басты күш болып қала берді. Ол барлық құжаттарға түсініктемелер жазды, хаттар мен меморандумдар құрастырды және тағайындауларға үлкен ықпал етті, мысалы, Жозеф Серван де Гербейді соғыс министрі етіп тағайындады. Ол әрқашан өте қатал пікірлерімен және өзінің қате жібермейтіндігіне сенімді болды. 1792 жылдың сәуір айында Жирондистерлер асыққан соғыс басталды. Роланд ханым Робеспьерге оның әлі де бұл идеяға қарсы болғаны үшін сөкпе хат жазды. Бұл Робеспьер мен Роландтар арасындағы достық қарым-қатынастың аяқталуына әкелді; соңында ол Жирондистер мен Роланд ханымның жауға айналды. Роланд ханым күйеуін және басқа министрлерді патшаның ескі тәртіпті қайта орнатуды жоспарлап отырғанына көндірді. Париждің жанында Францияның түкпір-түкпірінен 20 000 сарбаздан тұратын әскери лагерь құру – оның идеясы болды; олар егер астанада қарсы революция болса, араласуы керек еді. Луи XVI бұл заңға қол қоюға кедергі келтіргенде, Роланд оған сыйсыздықпен толған наразылық хат жіберіп, патша жауап бергенге дейін оны жариялады. Роланд ханым өзінің естеліктерінде хатты тек өңдеуге қатысқан ба, әлде бүкіл мәтінді өзі жазған ба, туралы нақты айтпайды. Оның өмірбаяны жазушылары соңғысын ең мүмкін деп санайды. Дегенмен, хатты жариялау оның идеясы болды, осылайша ассамблея мен халықтан көбірек қолдау алуды көздеді. 1792 жылдың 10 маусымында Людовик XVI Жан-Мари Роланды және тағы екі Жирондист министрін қызметтен босатып жіберді. Осыдан кейін радикалды Якобиндер мен Монтаньярлар саяси бастаманы қолға алды, бұл 10 тамызда монархияның құлауына әкелді. Содан кейін Роланд қайтадан министр болып тағайындалды.
Екінші өкілеттігі
Патшаның құлдырауы Террордың басталуын жариялады, осы кезеңде радикалды топтар қанды төгілістер арқылы қарсыластарын жойды. Радикалдық айналымдарда Роландтардың ұстанымы күмәнді болды. Якобиндер, Монтаньярлар және Париж Коммунасы оларға күдікпен қарады: Роландтың Людовик XVI тұсында министр болғандығы ежелгі тәртіппен ынтымақтастық деп есептелді. Патшаның оны қызметтен босатуы олардың беделін уақытша жақсартты. Мадам Роландтың өзі якобиндер мен монтаньярлар сияқты "бұзақыларға" ешқандай ықыласы болмады. Революцияның басында жазылған хаттарында ол зорлық-зомбылықты қабылдауға болатынын көрсетсе де, қатыгездік пен мәдениетсіздікке қарсы болды. Ол сондай-ақ, Жорж Дантонның жосықсыз Якобин жетекшісіне наразылық білдірді және оның ынтымақтастыққа шақыруларына жауап бермеді. Кейбір тарихшылар оның Дантонмен одақтасудан бас тартуы Жирондиндердің құлауына себеп болды деп санайды. 6 және 7 қыркүйекте Париждегі түрмелерде жүздеген тұтқындар революцияға қарсы көзқарастары үшін таңдалып өлтірілгенде, Мадам Роланд досына революциядан ұяла бастағанын жазды. Осы қырғынға кім кінәлі екенін анықтау әртүрлі фракциялар арасындағы келіспеушіліктердің тағы бір себебі болды. Мадам Роланд және көптеген Жирондиндер Маратты, Дантонды және Робеспьерді зорлық-зомбылықтың бастамашылары деп айыптады. Роландтардың саяси қарсыластары "олардың" Ішкі істер министрлігі түрмелерге жауапты екенін және зорлық-зомбылықтың алдын алуға немесе тоқтатуға шаралар қабылдамағанын көрсетті. Роландтың екінші мерзімінде Мадам Роланд қайтадан маңызды лауазымға ие болды. Оның күйеуінің саяси мәтіндерінің көп бөлігін өзі жазғаны және оның шешімдері мен идеяларына толық сенгені баршаға мәлім болды; Дантон мен Марат оны осы үшін жұрт алдында қорлады. Оның министрлікте жеке кеңсесі болды және халық арасында революциялық идеяларды таратуға бағытталған "Қоғамдық пікір бюросының" (Bureau d'esprit public) жұмысын басқарды. Роландтардың қарсыластары оларды кеңсе арқылы Жирондиндердің мүддесін қолдау үшін мемлекеттік насихат жүргізуде айыптады. Роландтар мемлекеттік қаражатты жеке пайдалануға салғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ болғанымен, олардың саяси қарсыластарын қаралауға қатысқандығы анық. Министрліктің құпия агенттерінің бірі тікелей Мадам Роландқа есеп берді. Осы кезеңде Мадам Роландтың жеке өмірі де қызықты болды. Оның және Жирондин депутаты Франсуа Бузо арасында құштар, бірақ оның сөздерімен платондық махаббат пайда болды, оны ол алғаш рет өзінің салонына келген қонақ ретінде кездестірді. Бұл оның күйеуімен қарым-қатынасына әсер етті, ол әйелі басқа еркекке ғашық екенін көтере алмады. Бузомен болған махаббат саяси одақтаспен қарым-қатынастың үзілуіне де себеп болуы мүмкін; оның ескі досы Лантенас, қазір парламент мүшесі, көп жылдар бойы оған ғашық болған, енді Мадам Роландтың және Жирондиндердің айналымынан алшақтады.
Жирондилердің құлдырауы
Радикалды газеттер мен кітапшалар Роландтардың үйінде жасалып жатқан революцияға қарсы заговорлар туралы қызу әңгімелер тарата бастады. Мадам Роланд аптасына екі рет өткізген тыныш кешкі ас (Жан-Мари Роланд министр болғанға дейін өткізген салонның жалғасы) саясаткерлерді «Роланд тобына» қосылуға сүйсіндіретін әдепсіздік ошағы ретінде бейнеленді. Жан-Поль Марат, Жак Рене Хеберт және Камил Демуленс Мадам Роланды ізгі Роланды алдаған манипулятор әйел ретінде көрсетті; олар өз мақалаларында және кітапшаларында оны Мадам дю Барри мен Мари Антуанеттамен салыстырды. Дантон мен Робеспьер де жазбаларында оған шабуыл жасағанмен, оны зұлым әйел емес, қауіпті саяси қарсылас ретінде көрсетті. 1792 жылдың желтоқсан айында Мадам Роланд Англияға қашқан аристократтармен хат алысқандығы айыбымен Ұлттық конвенцияға (жаңа Заң шығарушы жиналысқа) шақырылды. Ол өзін осыншалықты шебер қорғады, депутаттар қол соқты, ал көрермендер үнсіз қалды. Париж тұрғындары арасында оның беделі төмен болды және оған қастандық жасалуы мүмкін деген қауіп болды; өзінің қауіпсіздігі үшін ол енді көшеге шықпады. Ол қарумен ұйықтады; шабуыл болған жағдайда, өмірін өз қолымен аяқтағысы келді, осылайша санкюлоттардың қолына тірі түспеу үшін. Патшаны соттау және оған қандай жаза қолдану керек деген мәселедегі келіспеушіліктер саяси жағдайды одан әрі шиеленістірді. Көптеген Жирондин депутаттары өлім жазасына қарсы дауыс берді, немесе кемінде патшаны дереу өлімге кесуге қарсы болды. Мадам Роландтың хаттарынан оның да өлім жазасына қарсы болғаны көрінеді. 1793 жылдың 21 қаңтарында Людовик XVI-ның өлім жазасы орындалғаннан кейін Жан-Мари Роланд министрліктен кетті. Оның себептері толыққанды белгілі емес – бұл өлім жазасына наразылықтың белгісі болуы мүмкін, бірақ сонымен қатар жұмыс жүктемесі, радикалдардың жеке және саяси шабуылдары, отбасылық мәселелер оған тым ауыр болды. Дер кезінде оның құжаттары тәркіленді және министр ретіндегі әрекеттеріне қатысты тергеу басталды. Роландтарға Парижтен кетуге тыйым салынды. Сол жылдың сәуір айында Робеспьер Жирондиндерді революцияға опасыздық жасады деп айыптады. Бірнеше аптадан кейін, 31 мамырда «революциялық комитет» (мүмкін, Париж коммунасы құрған) Роланды тұтқындауға тырысты. Ол қашып құтылуға үлкерді. Роландтардың досы, табиғатты зерттеуші Боск д’Антик Роландтарды Монморенси орманүндөгі бұрынғы монастырда жасырғаннан кейін, ол Амиенге, содан кейін Руанға қашты. Мадам Роланд қашуға немесе жасыруға бас тартты; тіпті күйеуінің тұтқындалуына қарсы наразылық білдіру үшін Конвенцияға барды. Ол өзінің естеліктерінде неге осылай әрекет еткенін толыққанды түсіндірмейді. Мүмкін, оны тұтқындауға заңдық негіз жоқ деп сендірген шығар, бірақ 1793 жылдың 1 маусымында таңертең оны үйінен тұтқындап, Сен-Жермен-де-Прес аббаттығындағы түрмеге жеткізді. Фемнизмге қарсы «Пьер Дюшен» газеті оның революцияға қарсы қызметтер еткенін мойындағанын жалған айтты. Өзінің жазбаларында ол «Пьер Дюшен» газетінің жазу стиліне тән әйел денесінің карикатуралық бейнесін былай сипаттады: «Мен тек революцияға қарсы күшті ғана емес, тісі жоқ қарт әйелге айналдым, олар мені күнәларымды өшіруді күтіп, гильотинада жылатумен аяқтады». Ол тұтқындалған алғашқы танымал Жирондин саясаткері болды. Содан кейін тұтқындаулар толқыны басталды. Бірқатар Жирондин саясаткерлері, соның ішінде Бузо, Парижден қашып құтылды.
Түрмеге қамау
Түрмеде Роланд ханымға қонақтарды қабылдауға рұқсат берілді. Оның көмекшісі Софи Граншамп әрбір екінші күні келіп тұратын, ал Боск д’Антик оған ботаникалық бақтан гүлдер әкеліп тұратын. Олар оның Бузоға, ал болжам бойынша күйеуіне де хаттарын жеткізіп берді (Роландқа жазған хаттары жоғалып кетті). Ол ағылшын тілін оқыды және бір кезде камерасында фортепиано да болды. 24 маусымда оны күтпеген жерден босатты, себебі оны тұтқындаудың құқықтық негізі бұрыс болған, бірақ ол үйіне кіргісі келген сәтте жаңа айыптама бойынша дереу қайта тұтқындалды. Ол өзінің қалған уақытын қатаң тәртіп орнатылған Сент-Пелагия түрмесінде өткізді. Ол Жан-Мари Роланнан гөрі Бузоның тағдыры туралы көбірек алаңдады. Ол күйеуінің естеліктерінде Бузоны олардың некесіндегі дағдарысқа кінәлі деп көрсетуіне ашуланды. Ол оны қолжазбаны жоюға көндірді. Ол әрі қарай өлім жазасына кесілетініне сенімді болды, бірақ Роланд ұйымдастырған, бір қонақпен киім ауыстыруды қамтитын қашу жоспарына қатысудан бас тартты, себебі ол бұл қонақ үшін тым қауіпті деп ойлады. 1793 жылдың жазында Париждің сыртында астанадағы оқиғаларға қарсылық күшейді. Лионда көтеріліс болды, сондай-ақ Бретань және Нормандияда қарсылық ошақтары пайда болды. Провинциялардағы кейбір жирондистер федеративтік республика немесе тіпті «Парижден» бөлінуді жақтады. Мадам Роланд достарына өзін қауіпке тікпеуді өтінді, бірақ Бузо, ол өздерінің миниатюралық суреті мен Мадам Роланның шашының бір тобын әрқашан өзімен алып жүретін болған, Каенде көтеріліс ұйымдастыруға тырысты. Тұтқынға алынған жирондистердің тағдыры Шарлотта Кордейдің, Каеннен келген жирондистерге жақындығы бар адамның, Парижде танымал Маратты өлтіруімен шешілді. Қазан айында Бузоның да тұтқындалу қаупі бар екенін естіген Роланд ханым тамақтан бас тартып, өмірін аяқтауға тырысты. Боск д’Антик пен Софи Граншамп оны сотқа барудың жақсырақ екеніне көндірді, себебі ол осылайша айыптаушыларға жауап бере алады және өзінің абыройын сақтай алады.
Сот және өлім жазасы
1793 жылдың 31 қазанында жиырма бір Жирондин саясаткері қысқа сот процесінен кейін өлім жазасына кесілді; олардың көпшілігі Мадам Роланға таныс болды, ал топқа оның жақын досы Бриссо да кірді. Келесі күні ол гильотинаға бара жатқандардың соңғы аялдамасы ретінде белгілі Conciergerie түрмесіне ауыстырылды; ол келгеннен кейін прокурор оны екі күн бойы тексерді. Ол өзін әдеттегідей сенімділікпен, (Le Moniteur Universel газетінің мәліметінше) тіпті жоғарыпарсылықпен айыптауларға қарсы қорғады, бірақ сонымен қатар өзін қорғағанда ол "тек қана әйел" екенін және сондықтан күйеуінің саяси іс-әрекеттеріне жауапты емес екенін мәлімдеді. Оның түрмедегі әріптесі және саяси қарсыласы Жак Клод Бёгно сияқты куәгерлердің айтуынша, ол Консьержерияда болған кезінде сабырлы және батыл болды. 8 қарашада ол Революциялық трибунал алдында тұрды. Ол өлім жазасына кесілетініне шүбәсіз болды және бұрын таңдаған туалет-де-морт киімін киді: қара белбеулі ақ-сары муссалиннен тігілген қарапайым көйлек. Ұзаққа соқпаған соттан кейін ол революцияға қарсы құлық жасады деп танылды және өлім жазасы шығарылды; судья оған дайындаған мәлімдемесін оқуға рұқсат бермеді. Үкім сол күні орындалды. Софи Граншамп пен тарихшы Пьер Франсуа Тиссо оның азаптауға бара жатқанын көрді және оның өте тыныш болғанын хабарлады. Гильотинаның ізінде айтқан соңғы сөздері туралы екі нұсқа бар: «О, Liberté, que de crimes on commit en ton nom! ("О, еркіндік, сенің атыңмен қанша қылмыс жасалады!"), немесе «О, Liberté, on t'a jouée!» ("О, еркіндік, олар сені мазақ етті!"). Le Moniteur Universel газеті Мадам Роланның «ирониялық көңіл күймен» өлгенін және Мари Антуанетта мен феминист Олимп де Гуж сияқты «әйелдік ар-ұятының шегінен» тыс кеткені үшін өлімге кесілгенін жазды. Бірнеше күннен кейін Жан-Мари Роланд Руандағы тығылған жерінде әйелінің өлімі туралы естігенде, өзін-өзі өлтірді. Оның жақын досы Бузо бірнеше ай бойы қашқын өмір сүрді, содан кейін өзі де өмірін өз қолымен аяқтады. Оның қызы Эудора ата-анасы қайтыс болғаннан кейін Боск д'Антиктің қамқорлығына өтті, кейін журналист Люк Антуан де Шампаньоның ұлына тұрмысқа шықты.
Тарих
1837 жылы шотланд тарихшысы Томас Карлайл француз революциясы туралы өзінің қазір танымал зерттеуін "Француз революциясы: тарих" деген атпен жариялады. Ол француз әйелдерінің арасындағы ең батылы деп атаған мадам Роланның рөліне ерекше назар бөлді. Альфонс де Ламартин де өзінің "Жирондистер тарихы" (1847) еңбегінде оны жоғары бағалады. XIX ғасырдың екінші жартысында мадам Роланның алғашқы өмірбаяндық еңбектері жарық көрді. Бұл еңбектер Карлайл мен Ламартиннің құрметті үлгісін ұстанды және оның цензураланған естеліктеріне негізделген. 20 ғасырға дейін өмірбаян жазушылар оның зиялылығына, әйелдік тартымдылығына және жоғары моральдық қасиеттеріне баса назар аударды, оны азаттық пен теңдік үшін күрестегі трагедиялық қаһарман ретінде бейнеледі. Америкалық жазушы Жаннет Итон балаларға арналған "Сенаның қызы" (1929) атты мадам Ролан туралы жүлделі өмірбаян жазды.
Әйелдер ісі
Мадам Роланның естеліктері мен хаттары ерекше, өйткені олар Француз революциясын оқиғалардың төрінде белсенді рөл атқарған, өте зиялы әйелдің көзқарасынан көрсетеді. XX ғасырдың соңында тарихтағы әйелдердің рөліне қызығушылық артып, Мадам Роланның өмірі мен шығармашылығы туралы жарияланымдар көбейді. Бұл оның бейнесін тереңірек және идеалданбаған түрінде қалыптастыруға көмектесті. Атап айтқанда, Мадам Роланның қоғамдық өмірде әйелдердің шектеулі рөлі жөніндегі пікірлері мен саясаттағы оның белсенді және басшылық қатысуы арасындағы қайшылыққа назар аударылды. Мадам Ролан әйелдердің құқықтары үшін ешқашан сөз сөйлемеген. Ол әйелдердің қоғамдық пікірталасқа ашық қатысу уақыты әлі келмегенін айтты. Әйелдердің рөлі – көшбасшылардың артындағы еркектерге шабыт сыйлау және қолдау көрсету. Барлық француз еркектері саяси және әлеуметтік жағынан азат болғанда ғана әйелдер қоғамдық өмірде өз орнын талап ете алады. Мүмкін, ол бұл тұста да өзіне үлгі-өнеге болған Руссоны еске алған шығар, ол әйелдердің негізгі міндеті – қолдау көрсету және бағыну деп санаған. Сонымен қатар, ол естеліктерінде қоғамның әйелдерге тартқан шектеулерінен жиреніш сезінгенін, ал кейіннен күйеуімен бірлесіп жұмыс істеген кезінде тек қана екінші рөлде болғанына қынжылғанын айтады. Дегенмен, ол сол заманғы әлеуметтік нормаларға сәйкес өмір сүруді жөн көрді. Оның көзқарастары революциялық феминистер Этта Палм мен Олимп де Гужға қарағанда Луиза де Кералионың пікірлеріне жақын. Феликс Фурдрен (1913). Мадам Роланд: Үш актілі және бес кестелі лирикалық драма. Опера. Энрико Гуаццони (режиссер) (1912). Мадам Роланд. Фильм. Мадам Ролан рөлін Джанна Террибили Гонзалес сомдады. Эдуард Молинаро (режиссер) (1989). Манон Роланд. Фильм. Сабина Ходепен Мадам Ролан рөлін ойнады. Хилари Мантел. (1992) Қауіпсіздік мекені. Мадам Роланд – бұл романның кейіпкерлерінің бірі.
Enrico Guazzoni (director) (1912). Madame Roland. Film. Madame Roland was played by Gianna Terribili Gonzales. Edouard Molinaro (director) (1989). Manon Roland. Film. Sabine Haudepin played Madame Roland. Hilary Mantel. (1992) A place of greater safety Madame Roland is one of the characters in this novel.
Жарияланымдар
Мадам Роландтың хаттары: 1780–1793. (1900–1902) жыл. 1-бөлім. 2-бөлім.
Мадам Роландтың хаттары: 1767–1780. (1913–1915) жыл. 1-бөлім. 2-бөлім.
Роланд ханымның естеліктері. (1905) 1-бөлім; 2-бөлім (Толық мәтін).
Мадам Роландтың жеке естеліктері. 1901 жыл. (Редакцияланған мәтіннің ағылшын тіліне аудармасы).
Lettres de Madame Roland: 1767–1780. (1913–1915). Part 1. Part 2
Mémoires de madame Roland. (1905). Part 1; Part 2 (Complete text)
The private memoirs of Madame Roland. 1901. (English translation of edited text)