Кіріспе

Тугра (; tuğra) – барлық ресми құжаттар мен хат-хабарларға қойылатын сұлтанның каллиграфиялық монограммасы, мөрі немесе қолтаңбасы. Тамғаның ықпалымен, ол өзінің мөріне және билік құрған кезеңдегі монеталарға да түсірілген. Османдық безендіру өнерінің дәстүріндегі туындылар сияқты, маңызды құжаттар үшін өте әсем әшекейленген нұсқалар жасалған, мысалы, төмендегі галереядағы Сүлейманның мысалы. Тугра сұлтанның билікке келген кездегі әуелгі кезеңінде әзірленген және сарай каллиграфы немесе нишанчи жазбаша құжаттарға салған. Туграның алғашқы үлгілері 14 ғасырға дейін жетеді. Тугралар ежелгі Египеттегі картюш немесе британ монархтарының патшалық шифры сияқты мақсаттарға қызмет еткен. Әрбір Осман сұлтанының жеке туграсы болған.

Туграның көрнекі элементтері

Туграның ерекше пішіні бар, сол жағында екі иілген сызық, ортасында үш тік сызық, төменгі жағында жинақы жазу және оң жақта екі ұзарту бар. Бұл элементтердің әрқайсысының нақты мағынасы бар, ал олардың бірігіп құрамында тугра деп оңай танылатын пішін пайда болады. Сұлтанның аты төменгі бөлімде жазылады, ол сере деп аталады. Кезеңге байланысты, бұл есім 1326 жылғы алғашқы туграда Османның ұлы Орхан сияқты қарапайым болуы мүмкін. Кейінгі кезеңдерде тугра иесінің және оның әкесінің есіміне құрметті атаулар мен дұғалар қосылады. Туграның сол жағындағы иілген сызықтар бейзе деп аталады, араб тілінен аударғанда "жұмыртқа" дегенді білдіреді. Тугра пішінінің кейбір түсіндірмелері бойынша, бейзелер солтан билік еткен екі теңізді бейнелейді: сыртқы үлкен сызық Жерорта теңізін, ал ішкі, кіші сызық Қара теңізді көрсетеді. Туграның үстіндегі тік сызықтар туг немесе туғы деп аталады. Үш туг тәуелсіздікті білдіреді. Тугтарды кесіп өтетін S пішіндес сызықтар зүлфе деп аталады, және олар тугтардың оңға қарай бағытталған жоғарғы жақтарымен бірге желдің шығыстан батысқа қарай соғатынын көрсетеді, бұл Османлылардың дәстүрлі бағыты. Туграның оң жағындағы сызықтар хансер деп аталады және олар күш пен биліктің символы – қылышты білдіреді.

Басқа тугралар

Тугралар көбінесе Осман сұлтандарымен байланысты болғанымен, кейде басқа мемлекеттерде де қолданылған, мысалы, Каджар әулеті, Сафави империясы, Қырым хандығы, Қазан хандығы. Кейіннен тугралар Императорлық Ресейдің Тартариясында да қолданылды. Мұғұл императорлары да Османмен қатар каллиграфиялық символдарды пайдаланған, Мұғұл "Туграсы" императордың каллиграфиялық қолтаңбасымен бірге үш ұшы бар дөңгелек пішіндес болған. 1919-1936 жылдар аралығындағы Ауғанстан валютасында да тугра бейнеленген. Пәкістан 1947-ден 1974 жылға дейін өз монеталарында туграны пайдаланған; олардың екеуі де Карачидегі Мемлекеттік банк мұражайында сақтаулы. Бахавалпур науабы мен Хайдарабад низамы да өздерінің монеталарында тугра қолданған. Туграның ағын су сияқты иілген сызықтары Сүлейменнің билігінің кең аумақтылығын және болашақ жаулауларын көрсететін болса керек. Одан әрі, бұл Осман империясының шегінен тыс жерлерде ислам дінінің таралуын білдіруі мүмкін.

Империядан кейінгі түсіндірмелер

Қазіргі заманда туграның ерекше пішімін қолданатын заманауи каллиграфия шеберлері бар. Мысалы, Ресей президенті Владимир Путиннің және Жапония императоры Акихитоның тугралары, оларды суретші Владимир Попов жасаған.