Кіріспе

Азық-түлік пен сілекейді ауыздан асқазанға тасымалдау процесі, әнші құстар тұқымы. Жұту, ғылыми тұрғыда деглютиция немесе инглютиция деп те аталады, – адам немесе басқа жануарлар ағзасындағы заттың ауыздан, жұтқыншақтан және қабырға ішекке өтуіне мүмкіндік беретін процесс, сонымен бірге көмей қақпағы (эпиглотис) жабылады. Жұту – тамақтану мен ішудің маңызды бөлігі. Егер процесс сәтсіз аяқталса және материал (тағам, сусын немесе дәрі) тыныс құбырына (трахеяға) өтсе, тұншығу немесе өкпеге тағам түсуі (аспирация) қаупі туындайды. Адам ағзасында көмей қақпағының (эпиглотистің) автоматты түрде уақытша жабылуы жұту рефлексімен реттеледі. Бір рет жұтқанда мойыннан өтетін тағам, сусын немесе басқа материалдың мөлшері болус деп аталады. Күнделікті сөйлеу тілінде "жұту" сөзі тамақты шайнамай, үлкен тіліммен жұту әрекетін сипаттау үшін де қолданылады, мұндай жағдайда "жұтып қою" немесе "тойындыру" деген сөздер көбірек қолданылады.

Адамда

Адамдардың көпшілігі үшін тамақ жұту өте оңай болғандықтан, бұл процеске көбінесе көп мән берілмейді. Дегенмен, физиология, тіл-сөйлеу патологиясы және жұту қиындықтары (дисфагиясы) бар адамдарға денсаулық сақтау көрсету тұрғысынан қарағанда, бұл қызықты тақырып және осы сала бойынша кең көлемде ғылыми әдебиеттер бар.

Үйлестіру және бақылау

Тамақтану және жұту – күрделі нейромыскулярлық қызметтер, негізінен үш фазадан тұрады: ауыздық, жұтқыншақтық және қыртқандық фазалар. Әр фаза әртүрлі неврологиялық механизмдермен басқарылады. Толығымен ерікті ауыздық фаза негізінен мидың ортақ уақыттық бөліктері мен лимбикалық жүйесімен басқарылады, сондай-ақ қозғалыс қабығы мен басқа да ми қабықшаларының аймақтары қатысады. Жұтқыншақтық жұту ауыздық фазадан басталып, кейіннен ұзынша ми мен көпірдің жұту орталығымен үйлестіріледі. Бұл рефлекс жұтқыншақтағы сезімтал рецепторлардың тіл тамақты ауыздың артқы жағына итеруі немесе таңдайдың тітіркеуі (таңдай рефлексі) арқылы басталады. Жұту – бұл қаңқа бұлшықеттерін (тіл) және жұтқыншақ пен қыртқанның тегіс бұлшықеттерін қолданатын күрделі механизм. Автономдық нерв жүйесі (АНЖ) осы процесті жұтқыншақтық және қыртқандық фазаларда үйлестіреді.

сүтқоректі емес жануарларда

Көптеген құстарда өңеш көбінесе гравитациялық түтік ретінде ғана жұмыс істейді. Мысалы, шағала балық жұтқанда немесе сарыбас бақа жұтқанда, жұту процесі құстың басын көтеріп, тұмсығын жоғары бағыттап, тілі мен жақтарымен жемді ішке және төменге бағыттау арқылы жүзеге асырылады. Балықтарда тіл көбінесе сүйекті және аз қозғалмалы болады, ал тамақты жұтқыншақтың артқы жағына жеткізу үшін аузына су сорып, жанынан шығаруға көмектеседі. Жыландарда жұту жұмысы төменгі жақпен сырғытып, олжа денесінің толқынуымен төмен түсуіне жеткілікті биіктікке жеткенше жүзеге асырылады.