Кіріспе

Түрлі үкіметтердегі мемлекет басшысының атағы

Президент – көптеген республикаларда мемлекет басшысының кең таралған атағы. Мемлекет президенті, әдетте, үкімет басшысы және елдің негізгі басшысы немесе рәсімдік мемлекет басшысы болып табылады. Президент атқаратын функциялар үкімет түріне қарай өзгеріп отырады. Парламенттік республикаларда олар көбінесе, бірақ әрқашан емес, мемлекет басшысының өкілеттіктерімен шектеледі және осылайша көбінесе рәсімдік сипатта болады. Президенттік, парламенттік (мысалы, Ботсвана және Оңтүстік Африка) және жартылай президенттік республикаларда президенттің рөлі маңыздырақ, сонымен қатар (көбінесе) үкімет басшысының функцияларын да қамтиды. Бір партиялық мемлекеттің басшысы президенттік лауазымды рәсімдік мақсаттарда немесе мемлекеттік лауазымды сақтау үшін де атқаруы мүмкін. "Президент мырза" және "Президент ханым" атаулары президенттік лауазымды атқаратын немесе басқа да мемлекеттік органдардың төрағасы болып табылатын адамға қолданылуы мүмкін. "Президент мырза" атауын үкіметтер кейіннен өздерінің мемлекет басшыларына сілтеме жасау үшін қолданды. Бұл француз тіліндегі Monsieur le Président сияқты ағылшыл емес атаулардың дәстүрлі аудармасы болып табылады. Бұл термин сондай-ақ заң шығарушы және сот органдарының төрағалық етуші лауазымдарының атауы ретінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді. Канаданың Төменгі палатасының спикері француз тілінде président de la Chambre des communes, ал ағылшын тілінде Mr. Speaker деп аталады.

Тарих

Президент атағы латын тіліндегі prae – "алдында" + sedere – "отыру" сөздерінен туындаған. "Президенттер" сөзі Соңғы замандар кітабындағы Даниял 6:2 аятында арамей тіліндегі סָרְכִ֣ין (sā·rə·ḵîn) терминін аудару үшін де қолданылған, бұл сөздің парсы тілінен шыққандығы болжанып, "шенеуніктер", "комиссарлар", "бақылаушылар" немесе "басшылар" деген мағынаны білдіреді. Осылайша, ол бастапқыда жиналысты басқаратын немесе "алдына отыратын" және пікір таластың тәртіп ережелеріне сәйкес жүргізілуін қамтамасыз ететін лауазымды адамды белгіледі (төраға және спикерді де қараңыз), бірақ бүгінде ол көбінесе кез келген әлеуметтік ұйымның атқарушы лауазымды адамына қатысты. Алғашқы мысалдар Оксфорд және Кембридж университеттерінен (1464 жылдан) және 1660 жылы Корольдік қоғамның негізін қалаушы президенті Уильям Брункерден алынған. Бұл қолданыс бүгін Ұлыбританиядағы "Сауда кеңесінің президенті" және "Кеңестің лорд-президенті", сондай-ақ АҚШ-тағы "Сенат президенті" (конституциялық түрде вице-президентке жүктелген міндеттердің бірі) сияқты лауазымдардың атауларында сақталған. Кейде кейбір англикандық діни қызметтерде қызмет ететін дін қызметкерін де осы мағынада "президент" деп атайды. Ең көп тараған қазіргі қолданыс – республикадағы мемлекет басшысының атағы. "Президент" сөзін үкіметтегі ең жоғары лауазымды тұлғаны білдіру үшін алғаш рет Англияның одақтастығы кезінде қолданған.

Қауымдастық

1376 жылы ағылшын Төменгі палатасының тұңғыш спикері болған Томас Хангерфорд «Мырза спикер» деген аталымды қолданды, және бұл ағылшын Төменгі палатасының келесі спикерлері үшін үлгі болды. Монархия жойылғаннан кейін, Төменгі палата мүшелері сайлаған Англия Мемлекеттік кеңесі Ұлттық Достастықтың атқарушы үкіметіне айналды. Мемлекеттік кеңес бұрын лорд-президент басқарған Жеке кеңестің жалғасы болды; оның келесі ұрпағы – Мемлекеттік кеңес де лорд-президент басқарды, ал біріншісі Джон Брэдшоу болды. Дегенмен, лорд-президент ғана мемлекет басшысы болған жоқ, себебі бұл қызмет кеңестің өзіне жүктелді. 1867 жылы құрылған Канада Төменгі палатасының спикері француз тілінде «Монсёр ле Президент» немесе «Мадам ла Президент» деп аталады.

Франция

Революцияға дейінгі Францияда Парламент президенті күшті судьяға айналды, ол "noblesse de robe" ("көмекші ақсүйектер") деп аталатын топтың мүшесі болды, және маңызды сот және әкімшілік билікке ие болды. Бұл атау оның сот отырыстарын және басқа да тыңдауларды жүргізудегі негізгі рөлін көрсетеді. 17- және 18-ғасырларда Парламенттегі орындар, оның ішінде президенттік лауазымдар, іс жүзінде мұралыққа айналды, себебі лауазым иелері "паулет" деп аталатын арнайы салық төлеп, оны өз мұрагерлеріне беруін қамтамасыз ете алды. Дегенмен, "бірінші президент" (premier président) лауазымын тек корольдің тағайындаған адамдары ғана атқара алатын. Француз революциясы Парламентті жойды. Қазіргі Францияда сот төрағасы оның президенті (président de la cour) деп аталады. 18-ғасырға қарай, француз Парламентінің президентіне "Мсье ле Президент" деп сөз тигізілді. Пьер Шодрело де Лаклостың 1782 жылғы "Қауіпті байланыстар" романында Парламент судьясының әйелі мадам ла Президе де Турвел ("Турвелдің президенті ханым") деп аталды. 1848 жылы Екінші Француз Республикасы құрылғанда, "Мсье ле Президент" Француз Республикасының президентінің атағы болды. Пьер Шодрело де Лаклостың 1782 жылғы "Қауіпті байланыстар" романында мадам ла Президент де Турвел ("Турвелдің президенті ханым") деп танылған кейіпкер Парламент судьясының әйелі болып табылады. "Турвел" деген ойдан шығарылған атау судья отырған Парламентке емес, аристократиялық атауды еліктеп, оның жеке меншігіне сілтеме жасайды. Бұл Франциядағы парламенттік қолданысқа әсер етті.

Америка Құрама Штаттары

Президент терминінің қазіргі қолданылуы республика мемлекет басшысы болып табылатын бір адамды белгілеу үшін тікелей 1787 жылғы АҚШ Конституциясына тікелей байланысты, ол АҚШ Президенті лауазымын құрды. Бұрынғы американдық үкіметтерде «президенттер» болған (мысалы, Континенталдық Конгресс Президенті немесе Массачусетс провинциялық Конгресінің Президенті), бірақ олар ескі мағынада төрағалық етуші лауазым иелері болған, олардың атқарушы билігі болмаған. Терминнің атқарушылық қолданысы алғашқы американдық колледждері мен университеттерінен алынған болуы мүмкін, оларды әдетте президент басқарған. Британ университеттерін «канцлер» лауазымды тұлға басқарды (көбінесе рәсімдік лауазым), ал бас әкімші «вице-канцлер» атағын алды. Бірақ Американың алғашқы жоғары оқу орындары (Гарвард және Йель университеттері) толыққанды университеттерге емес, олардың құрамына кіретін колледжлерге көбірек ұқсады. Кембридж университетінің бірнеше колледждерінде «президент» лауазымы болған. Мысалы, Кембридждегі Магдалина колледжінің басшысы «мастер», ал оның орынбасары «президент» деп аталған. Гарвардтың алғашқы Президенті Генри Данстер Магдалинада білім алған. Кейбір деректер бойынша, ол өзін уақытша орын иесі деп санағандықтан, кішіпейілділік танытып, осы терминді алған. Йель колледжінің президенті, бастапқыда «ректор» (континенттік Еуропа университеттерінің дәстүрінен кейін), 1745 жылы «президент» атанды. Президенттерге арналған әдеттегі сөздер: «Мырза/Ханым Президент» британдық парламенттік дәстүрден алынған, онда Төменгі палатаның төрағасы «Мырза/Ханым Спикер» деп аталады. Бұл қолданыс Франциядағы президентті «Монсье/Мадам ле Президент» деп атаудың ежелгі әдетін еске түсіреді, бұл атау қазіргі Францияда Республика Президентіне де, бас судьяларға да қолданылады. АҚШ-та «Президент мырза» атағы бірқатар ресми жағдайларда қолданылады: мысалы, АҚШ Сенатын басқаратын кез келген адам «Президент мырза/ханым» деп аталады, әсіресе Сенат Президенті болып табылатын вице-президент. Атақтың басқа қолданылуларына штаттық және жергілікті заң шығарушы органдардың президенттері кіреді, бірақ ресми сессиялардан тыс АҚШ Президенті ғана осы атақты қолданады. 1787 жылғы АҚШ Конституциясында Президентке қатысты сөздердің тәртібі нақты көрсетілмеген. Алайда, 1789 жылғы 30 сәуірде Джордж Вашингтон АҚШ-тың алғашқы Президенті болып ант берген кезде, ант беру рәсімі «Ұзақ өмір сүрсін Джордж Вашингтон, АҚШ Президенті!» деген жариялаумен аяқталды. Атаудың өзінен басқа, атқарушы органның лауазымы ресми түрде ант беру кезінде қолданылмады. Президенттік атау мәселесі сол кезде Конгресте талқыланды, және Ричард Генри Лидің 1789 жылғы 23 сәуірдегі ұсынысымен ресми заңнамалық мәселеге айналды. Ли Конгреске «Конституцияда көрсетілгеннен басқа, АҚШ Президенті мен Вице-президенті лауазымдарына қандай атаулар қосу дұрыс» деген мәселені қарастыруды ұсынды. Вице-президент Джон Адамс, АҚШ Сенатының Президенті ретінде, конгресс комитетін ұйымдастырды. Ол жерде Адамс Президент үшін «Ең Көкем» атағын қабылдауға шақырып, «Олардың [АҚШ] бостандықтарының қорғаушысы» атағын да ұсынды. Адамс пен Ли президенттік атақтың жоғары деңгейін қолдаушылардың ішінде болды. Кейін Адамс тіпті «Ең Көкем» жеткіліксіз деп санады және атқарушы органның, яғни Президенттің және Вице-президенттің (өзінің) «Мажарлық» атағын беруді ұсынды, өйткені бұл «үлкен қауіптің» алдын алуға мүмкіндік береді, яғни лайықты мәртебесі жоқ атқарушы орган. Бірақ кейіннен «Құрметті» атағы ресми сөздерде Президенттің стандартты атауы болды, ал «Ең Көкемдігі» халықаралық деңгейде ресми сөздерде Президенттің атауы болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атақ тек қазіргі Президентке ғана берілді және бұрынғы Президенттерге қолданылмады, себебі бұрынғы Президентке сыпайылықпен қарағанда осы атақты қолдану дұрыс емес деп есептелді. Америка Құрама Штаттарының ресми сайтына сәйкес, хатқа «Құрметті Джон Доу» деп жазу дұрыс, ал сәлемдесу «Мистер Доу» болады. АҚШ республикалық мемлекет басшысы үшін «президент» атауын қабылдағаннан кейін, көптеген елдер де соған еліктеді.

Басқа елдер

1807 жылы Анри Кристоф шеніне ие болғанда Гаити Кариб теңізіндегі алғашқы президенттік республика атанды. 1810-1820 жылдар аралығында Испаниядан тәуелсіздік алған дерлік барлық Америка елдері басшылық лауазымға АҚШ үлгісіндегі президентті сайлады. Алғашқы еуропалық президент – 1802 жылы Франция революциясының қарауындағы мемлекет болған Италия Республикасының президенті Наполеон Бонапарт. Алғашқы африкалық президент – Либерияның президенті (1848), ал алғашқы азиялық президент – Қытай Республикасының президенті (1912) болды.

Сипаттама

ХХ және ХХІ ғасырларда президенттік өкілеттіктер елден елге өзгереді. Билік спектрі өмір бойына сайланатын президенттерден және мұрагерлік президенттіктерден бастап, тек рәсімдік мемлекет басшыларына дейін жетеді. Демократиялық немесе өкілдік үкімет түрі бар елдерде президенттер әдетте белгілі бір мерзімге сайланады, ал кейбір жағдайларда оларды тағайындағандай қайта сайлауға болады, яғни көптеген елдерде мерзімді халық сайлаулары өтеді. Мұндай президенттерге берілген өкілеттіктер өте кең ауқымды. Мысалы, Ирландия президенттігі көбінесе рәсімдік сипатта болады, ал басқа жүйелерде президентке премьер-министрлерді немесе кабинет мүшелерін тағайындау және қызметтен босату, соғыс жариялау және заңдарға вето қою сияқты маңызды өкілеттіктер беріледі. Көптеген елдерде президент сонымен қатар елдің қарулы күштерінің бас қолбасшысы болып табылады, бірақ бұл да тек рәсімдік рөлден айтарлықтай билікке дейін өзгеруі мүмкін.

Президенттік жүйелер

Президенттік басқару жүйесі бар көбінесе барлық мемлекеттерде президент мемлекет басшысы және үкімет басшысының функцияларын атқарады, яғни президент үкіметтің атқарушы билігін басқарады. Президент мемлекет басшысы ғана емес, сонымен қатар үкімет басшысы болған жағдайда, Еуропада бұл Кеңес Президенті (француз тілінде Président du Conseil) деп белгілі, ол үшінші және төртінші француз республикаларында 1871–1940 және 1944–1958 жылдары қолданылған. АҚШ-та президент әрдайым мемлекет басшысы және үкімет басшысы болды және әрдайым «Президент» атағын иеленді. Бұл жүйеде президенттер тікелей халықтың дауысымен немесе жанама түрде сайлаушылар алқасы немесе басқа да демократиялық жолмен сайланған орган арқылы сайланады. АҚШ-та президент президент сайлауында сайлаушылар таңдаған сайлаушылар алқасы арқылы жанама түрде сайланады. АҚШ-тың көптеген штаттарында әрбір сайлаушы әр штаттың халық дауысымен анықталған белгілі бір кандидатқа дауыс беруге міндетті, сондықтан халық әрбір сайлаушыға дауыс беру арқылы іс жүзінде кандидатқа дауыс береді. Дегенмен, түрлі себептерге байланысты әр кандидатты қолдаған сайлаушылардың саны халық дауысымен пропорционалды болмайды. Осылайша, АҚШ-тың бес сайлауында (1824, 1876, 1888, 2000 және 2016) ең көп дауыс жинаған кандидат сайлауда жеңіліп қалды. Мексикада президент халық дауысымен алты жылдық мерзімге тікелей сайланады. Көпшілік дауыс жинаған кандидат абсолютті көпшілікке ие болмаса да президент болып сайланады. Президент бір ғана мерзімге ғана қызмет ете алады. Бразилияда президент төрт жылдық мерзімге халық дауысымен тікелей сайланады. Кандидатқа жарамды дауыстардың 50%-дан астамы болуы керек. Егер ешбір кандидат көпшілік дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында екінші тур өтеді. Тағы да айта кетейік, кандидат сайлану үшін көпшілік дауыс жинауы керек. Бразилияда президент екі реттен артық қатарынан сайлана алмайды, бірақ президенттің қызмет ету мерзімінің саны шектеусіз. Көптеген Оңтүстік Америка, Орталық Америка, Африка және кейбір Азия елдері президенттік үлгіні қабылдаған.

Жартылай президенттік жүйелер

Екінші жүйе – жартылай президенттік жүйе, сондай-ақ француз моделі деп те аталады. Бұл жүйеде, парламенттік жүйедегідей, президент пен премьер-министр болады; бірақ парламенттік жүйеден өзгешелігі, президент күнделікті басқаруда маңызды өкілеттіктерге ие болуы мүмкін. Мысалы, Францияда, егер партиясы Ұлттық Ассамблеядағы көпшілік орындарды бақыласа, президент парламент пен премьер-министрмен тығыз байланыста жұмыс істей алады және ортақ мақсаттарға жету үшін бірлесе жұмыс істей алады. Алайда, Ұлттық Ассамблеяны қарсыластары басқарған жағдайда, президент өзін шеттетуге ұшыраған күйде сезінеді, ал оппозициялық партияның премьер-министрі көп бөлігі билікті өз қолына алады. Премьер-министр президенттің тағайындамасы болып қала берсе де, президент парламент ережелерін сақтауға және палатадағы көпшілік партиядан көшбасшыны таңдауға міндетті. Осылайша, президент пен премьер-министр кейде одақтас, кейде бәсекелес болуы мүмкін; соңғы жағдай Францияда «бірге өмір сүру» деп аталады. Бесінші Республиканың басында Шарль де Голль жасаған француздық жартылай президенттік жүйенің түрлері Франция, Португалия, Румыния, Шри-Ланка және француз моделін үлгі еткен бірнеше бұрынғы колониялық елдерде қолданылады. Финляндияда 2000 жылғы конституция президенттің рәміздік функциясына көшкенімен, жүйе формальды түрде жартылай президенттік болып қалады, Финляндия президенті, мысалы, сыртқы саясат және тағайындау өкілеттіктерін сақтайды.

Парламенттік республикалар

Парламенттік республика – бұл парламенттік жүйе, онда президенттік көбінесе рәсімдік сипатта болады, я толыққанды атқарушы билігі жоқ (мысалы, Австрия президенті) немесе заң жүзінде маңызды атқарушы билігі жоқ (мысалы, Ирландия президенті), ал атқарушы билік премьер-министрге жүктеледі, ол көпшілік партияның немесе коалицияның басшысы ретінде лауазымға автоматты түрде тағайындалады, бірақ президент қабылдайтын қызметке ант береді. Дегенмен, президент мемлекеттік қызметтің басшысы, қарулы күштердің бас қолбасшысы және кейбір жағдайларда парламентті таратуға құқылы. Бұл жүйені қолданатын елдер қатарында Австрия, Армения, Албания, Бангладеш, Чехия, Германия, Грекия, Венгрия, Исландия, Үндістан, Ирландия, Израиль, Италия, Мальта, Пәкістан және Сингапур бар. Парламенттік республиканың бір түрі – президенттің мемлекет және үкімет басшысы болатын, бірақ президенттік жүйеден өзгеше, парламент сайлап, оған есеп беретін атқарушы президенті бар жүйе. Бұл жүйені қолданатын елдерге Ботсвана, Науру және Оңтүстік Африка кіреді.

Диктатуралар

Диктатуралық елдерде президенттік атақты көбінесе өздігінен тағайындалған немесе әскери қолдау алған басшылар иеленеді. Мұндай жағдай көптеген мемлекеттерде болды: Угандада Иди Амин, Заирде Мобуту Сесе Секо, Филиппинде Фердинанд Маркос, Индонезияда Сухарто және Иракта Саддам Хусейн – осылардың мысалы. Авторитарлық мемлекеттердегі басқа президенттердің билігі тек символдық болған немесе биліктері болмаған, мысалы, Португалиядағы Крейвейро Лопес және Доминикан Республикасындағы "Трухильо дәуірінде" Хоакин Балагер. "Өмір бойы президент" атағын кейбір диктаторлар өз билігі мен заңдылығына ешқандай күмән тудырмау үшін алған. Александр Петион, Рафаэль Каррера, Жосип Броз Тито және Франсуа Дювалье сияқты президенттер қызмет бабында қайтыс болды. Ким Ир Сен қайтыс болғаннан кейін Республиканың мәңгілік президенті деп жарияланды.

Бір партиялы мемлекеттер

Қытай президенті – Қытай Халық Республикасының мемлекет басшысы. Елдің конституциясына сәйкес, президенттік лауазым негізінен рәсімдік қызмет болып табылады және өкілеттігі шектеулі. Алайда, 1993 жылдан бері, дәстүр бойынша, президенттік лауазымды Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы, бір партиялық жүйенің жоғарғы басшысы бірдей атқарады. 1982 және 2018 жылдар аралығында Қытай конституциясы президенттің қатарынан екі мерзімнен артық қызмет ете алмайтынын белгіледі. Мао кезеңінде және 2018 жылдан бері бұл лауазымға мерзім шектеуі болған жоқ. 2018 жылы президенттік мерзімнің шектелуі жойылды, бірақ оның өкілеттіктері мен рәсімдік рөлі өзгеріссіз қалды.

Президенттік рәміздер

Мемлекет басшысы ретінде, көптеген елдерде президентке белгілі бір жеңілдіктер мен артықшылықтар беріледі, оларға беделді резиденция, көбінесе сәнді үй немесе сарай, кейде бірнеше (мысалы, жазғы және қысқы резиденциялар немесе қаладан тыс демалыс орны) қарастырылады. Лауазымның дәстүрлі символдарына ресми киім, ордендер, президенттік мөр, елтаңба, ту және басқа да көзге көрінетін аксессуарлар, сондай-ақ қарумен салют беру, музыкалық шақырулар мен әшекейлер, президенттік күзет сияқты әскери құрметтер жатуы мүмкін. Латын Америкасы мен Африкадағы президенттер көбінесе киетін президенттік лента – осы лауазымның сабаздылығын көрсететін кең таралған символ.

Ұлттық деңгейден төмен

Президент төменгі әкімшілік деңгейдегі басшының лауазымы атауы ретінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, АҚШ Луизиана штатының приходтарының приход президенттері, АҚШ Иллинойс штатының ауылдарындағы қалалық кеңестің төрағасы немесе Мексиканың муниципалитеттерінің муниципалды президенттері. Ең танымал облыстық президенттер, әдетте, Нью-Йорк қаласының бес ауданының президенттері болып табылады.

Польша

Польшада қала президенті (Prezydent miasta) – тікелей сайлау арқылы сайланатын муниципалитеттің атқарушы билігі, қала әкімімен мағынасы бірдей. Президент (әкім) кеңсесі Германия мен Швейцарияда да кездеседі.

Ресей

Ресей Федерациясындағы этникалық республикалардың губернаторлары бұрын Президент атағын иеленген, кейде Үкімет төрағасы (Ресей Премьер-Министрі де осылай аталады) сияқты басқа, екінші дәрежелі атақтармен бірге. Бұл Ресей республикаларының әртүрлі этникалық топтардың отаны ретінде қалыптасуын көрсетеді: Ресейдің барлық федеративтік құрамы қазіргі уақытта заң бойынша тең болғанымен, олардың алдыңғылары – АССР-лер РСФСР-дің қарапайым крайлары мен облыстарына қарағанда артықшылықтарға ие болды (мысалы, Ұлттар Кеңесінде кеңірек өкілдік). Осылайша, АССР-лер және олардың кейінгі ұрпақтары, кем дегенде, идея бойынша, әдеттегі әкімшілік бөлімшелерге қарағанда ұлттық мемлекеттерге жақын болды және сәйкес атауларды таңдады. 2010 жылдар бойы Ресей республикаларының президенттері өз атағын Басшы (глава) деп өзгертіп, Чеченстан Президенті Рамзан Қадыров ұсынған бұл бастаманы Ресей Парламенті және Президент Дмитрий Медведев 2010 жылы заңмен бекітті. Дегенмен, Татарстан президенттері бұл өзгеріске келіспеді және 2017 жылдан бері Ресей заңнамасына қарамастан өз атақтарын сақтап келеді. Бұл жаңа атақ губернаторлардың өкілеттіктеріне ешқандай өзгеріс енгізбеді.

Ұлыбритания

Кеңес президенті – Ұлыбританиядағы Ірі мемлекеттік лауазым иелерінің бірі, ол Британдық құпия кеңесінің мәжілістерін басқарады; премьер-министр басқаратын Кабинет техникалық тұрғыдан Кеңестің комитеті болып табылады, ал Кабинеттің барлық шешімдері Кеңес бұйрықтары арқылы ресми түрде бекітіледі. Лорд президент Кабинет мүшесі болғанымен, бұл лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болады және дәстүрлі түрде Өкілдер палатасының немесе Лордтар палатасының басшысына тапсырылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Сауда кеңесінің президенті Кабинет мүшесі болған.

Тәуелділік

Олдерниде сайланған үкімет басшысы Олдерни штаттарының президенті деп аталады. Мэн аралында Тинвальд президенті болады.

Испания

Испанияда автономиялық аймақтардың (облыстардың) басшылары президенттер деп аталады. Әр аймақта олар "Presidente de la Comunidad" немесе "Presidente del Consejo" сияқты аталымдармен де танылуы мүмкін. Олар тиісті аймақтық мәжілістермен сайланады және штат президенттеріне немесе губернаторларға ұқсас өкілеттіктерге ие.

Орынбасарлар

Президенттен төмен бірнеше "вице-президенттер" (немесе кейде "президент орынбасарлары") және ұйымның мөлшеріне қарай, кейде бірнеше "президент көмекшілері" немесе "вице-президенттердің көмекшілері" болуы мүмкін. Бұл лауазымдар президентке бағынышты, олардың өкілеттігі президенттің өкілеттігімен тең емес. Дегенмен, ерекше жағдайларда өкілеттік орынбасарға немесе вице-президентке берілуі мүмкін. Әдетте вице-президенттер президенттен төменгі деңгейде белгілі бір өкілеттіктер мен ерекше жауапкершіліктерді жүзеге асырады. Вице-/орынбасар президенттер мен көмекші/вице-президенттердің арасындағы ерекшелік – біріншілері ұйымды басқаруға заңды түрде құқылы, олардың өкілеттігі президенттің өкілеттігімен бірдей (сондай-ақ екінші бағынышты тұлға болып табылады), ал екіншілерінің мұндай құқығы жоқ.

Заң шығарушы органдар

Кейбір елдерде бірпалаталы заң шығарушы органдарының спикері немесе екіпалаталы заң шығарушы органдарының бір немесе екі палатасының спикерлері "органның" президенті атағын иеленеді, мысалы, Испанияда Конгресс спикері – Депутаттар Конгресінің президенті, ал Сенат спикері – Сенат президенті болып табылады.

Сот жүйесі

"Президент" термині қадағалау органдарында конституциялық соттардың төрағасы ретінде жиі қолданылады.

Франция

Француз заң терминологиясында бірнеше судьядан тұратын соттың төрағасы – ең жоғары дәрежедегі судья болып саналады; ол сот отырысын жүргізеді және пікірсайыстарды басқарады (сондықтан оған «Президент ханым», «Мадам ла Президент», «Президент мырза» немесе «Монсёр ле Президент» деп сенеді). Әдетте, сот бірнеше алқадан тұрады, әрқайсысының өз төрағасы болады; осы алқалардың ең жоғары лауазымдысы «бірінші төраға» деп аталады (мысалы: «Кассациялық соттың бірінші төрағасы – Франциядағы ең жоғары дәрежедегі судья»). Сол сияқты, ағылшын құқығы практикасында әр бөлімнің ең аға судьясы осы аталымды пайдаланады (мысалы, Отбасы бөлімінің төрағасы, Апелляциялық соттың төрағасы).

Испания

Испанияның сот жүйесінде көп судьядан тұратын соттың төрағасы Сот төрағасы деп аталады. Испанияның сот жүйесінің әртүрлі органдарында да осыған ұқсас, яғни Жоғарғы Соттың төрағасы, Ұлттық Соттың төрағасы, аймақтық жоғары соттар мен провинциялық соттардың төрағалары болады. Испаниядағы сот жүйесіне басшылық ететін орган – Сот жүйесінің Бас кеңесі, ал оның төрағасы – Жоғарғы Соттың төрағасы, ол көбінесе Жоғарғы Сот пен БКЖ төрағасы деп аталады. Конституциялық сот сот жүйесінің құрамына кірмейді, бірақ оның төрағасы Конституциялық соттың төрағасы деп аталады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияның жаңадан құрылған Жоғары сотындағы ең жоғары дәрежелі судья Жоғары соттың президенті деп аталады. Сессия сотының президенті – Шотландиядағы сот жүйесінің басшысы, Әділет коллегиясы мен Сессия сотының төрағасы (және сенаторы), сондай-ақ Шотландияның Бас әділет судьясы және Жоғары соттың төрағасы болып табылады. Бұл лауазымдар 1784 жылы біріктірілген.

Ерлі-зайыптылар немесе әйелдер атақтары

Президент әйелінің атаулары, егер ол әйел болса, "Маркизадан" бастап "Ледиге" дейін, тіпті жай ғана "Миссис" (немесе "Мисс") сияқты әртүрлі болған. Бірінші ледилер көбінесе "Миссис [тегі]" деп аталады.

БАҚ-та

2016 жылғы 8 қарашада АҚШ-тағы президент сайлауының күні "Newsweek" журналының жасырын түрде басылған көшірмелері тарады, онда журнал демократ үміткері Хиллари Клинтонның жеңісін тойлап жатқандығы көрсетілген, мұқабасында "Мемлекеттік ханым" деп жазылған. "Newsweek" екі кандидаттың біреуінің жеңісіне дайындалуы жиі кездесетін жағдай, алайда оның жариялануы және таратылуы ерекше болды. Дональд Трамп сайлаушылардың көпшілігін алып, сайлауда жеңіске жеткені анықталғаннан кейін мұқабасы дүкендерден кері тартылды.