Кіріспе

1342-1352 жылдар аралығында Католик шіркеуінің басшысы Папа Клемент VI (Clemens VI; 1291 – 6 желтоқсан 1352), туған аты Пьер Роже, 1342 жылдың 7 мамырынан өліміне дейін, 1352 жылдың желтоқсанына дейін Католик шіркеуінің басшысы болды. Ол Авиньон папаларының төртіншісі еді. Клемент Қара өлімнің (1348–1350) алғашқы толқыны кезінде билік құрды, ол осы обадан өлгендердің барлығына күнәларын кешірді. Роже шіркеудің рухани билігіне жасалған әлемдік араласуларға қатысты тұрақты түрде қарсылық көрсетті және Клемент VI ретінде шіркеудегі француздық үстемдікті бекітіп, папалықтың сәнін күшейту үшін оның қазынасын ашты. Ол өз сарайына композиторлар мен музыка теориясын зерттеушілерді, соның ішінде Франция мен Төмен елдердегі инновациялық Ars Nova стилімен байланысты тұлғаларды шақырды.

Тууы және отбасы

Пьер Рожер (кейде Рожие және Розиер деп те жазылады) Францияның Лимузин аймағындағы Коррезе департаментінде, Розиер д’Эглетон коммунасының қазіргі бөлігі саналатын Маумонт шатосында, Маумонт Розиер д’Эглетон иелігінің ұлы болып дүниеге келді. Оның үш рет үйленген және он үш баласы болған ағасы Гийом, сондай-ақ 1362 жылы папа болу мүмкіндігі болған, Сан-Лоренцо-ин-Дамасоның кардиналы болған інісі Хьюг болды. Пьердің екі әпкесі болды: Дельфин, Жаку де Бессеге үйленді; және Алиенор, Жаку де ла Жугиге үйленді. Ағасы Гийом әйелінің қоржынының арқасында Шамбон мырзасы болды, ал папа ағасының король Филипп VI-ға тигізген ықпалының нәтижесінде Бофорт виконты атанды.

Монах және ғалым

Роджер 1301 жылы бала кезінде Оверньдегі Клермон епархиясындағы Ла-Шаиз-Диу аббаттығына бенедиктин орденіне кірді. Алты жыл оқығаннан кейін, Ле-Пуй епискобы Жан де Куменис және оның абысы Хьюг д’Арк оны жоғары білім алуға бағыттады. 1307 жылы ол Париждегі Сорбонна колледжінде оқыды, онда ол Нарбонна колледжіне қабылданды. Оны қолдау үшін, епискобы мен абысы бергеннен басқа, Лимож епархиясындағы Сент-Пантелеон преоры лауазымы берілді. 1323 жылдың жазында Пьер Парижде теология мен канондық құқықты он алты жыл бойы оқығаннан кейін, Папа Иоанн XXII-нің ұсынысымен король Карл IV-нің ұсынысы бойынша Париж канцлеріне теология докторы, кафедра және оқытуға лицензия беруге бұйрық берді. Пьер отыз бірінші жасында еді. Ол Питер Ломбардтың «Сентенциялары» бойынша публично лекция оқыды, сондай-ақ Томас Аквиннің еңбектерін қорғады және насихаттады. Ол Падуандық Марсилийдің «Defensor Pacis» еңбегінен наразы болды және 1325 жылы оның қағидаларын айыптап, Папа Иоанн XXII-ні қорғайтын трактат жазды. 1324 жылдың 24 сәуірінде Папа Иоанн XXII-нің жеке бұйрығымен оған Сент-Бодил преориясы берілді, ол Ла-Шаиз-Диу аббаттығының қарауында болды. Содан кейін, 1326 жылдың 23 маусымында ол корольдік аббаттық және Франциядағы ең маңызды монастырьлардың бірі – Фекамп аббаты болып тағайындалды. Ол 1329 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. Пьер Роджер өзінің досы және қорғаушысы кардинал Пьер де Мортемарттың (1327 жылдың 18 желтоқсанында кардинал атанған) ықпалымен Авиньонға шақырылды, екеуі де король Карл IV-ке жақын болды. Өкінішке орай, король Карл IV 1328 жылдың 1 ақпанында қайтыс болды, ол Францияның тікелей сызықтағы соңғы Капетия королі болды. Фекамп аббаты ретінде, демек Эдуард III-нің феодалдық тәуелдісі ретінде, Пьерге 1328 жылы Англияның Эдуард III-ін Аквитания герцогтығы үшін Франция королі Филипп VI-ға құрмет көрсетуге шақыру міндеті жүктелді. Алайда король Эдуардтан жауап келмеді, сондықтан ол Францияға оралуға мәжбүр болды, оның миссиясы орындалмады.

Епископтық

1328 жылдың 3 желтоқсанында Петр Роджер Аррастың епископы болып тағайындалды, осы арқылы ол король Филипп VI-ның патшалық кеңесшісіне айналды. Ол Аррас епархиясын 1329 жылдың 24 қарашасына дейін, бір жылға жетпес уақыт бойы басқарды, содан кейін Сенс архиепархиясына көтерілді. 1330 жылдың 14 желтоқсанында Руан архиепископтығына көтерілгенге дейін ол бір жыл бір ай бойы Сенс архиепископы қызметін атқарды. 1329 жылы Пьер Роджер Сенс архиепископы болып сайланғанда, француз дін қызметкерлерінің ірі жиыны король Филипп VI-ның (1328–1350) қатысуымен Винсенс қаласында шіркеу билігінің сот өкілеттіктеріне қатысты мәселелерді шешу үшін өткізілді. Пьер де Куньер (Petrus de Cugneriis) шеберлікпен қорғалған шіркеу юрисдикциясына қарсы көптеген ұсыныстар жасалды. Пьер Роджер 1329 жылдың 22 желтоқсанында шіркеу атынан жауап берді. 1330 жылдың желтоқсан айында Пьер Роджер Руан архиепископы болғанда, ол феодалдық билеушісіне адалдық серт беруі керек еді. Король Филипп VI жақында ұлы Жанға Нормандия герцогтығын иелік ретінде берген еді, ал Пьер егер француз патшалық отбасының мүшесі емес біреу Нормандия герцогы болса, не боларын ойлап уайымдады. Сондықтан ол патшадан өз ұстанымын қарастыруға уақыт сұрады, бірақ король қатаң болды және архиепископтың уақытша иеліктерін тартып алды. Пьер Парижге баруға мәжбүр болды, онда егер патша отбасының мүшесі емес біреу герцог болса, архиепископ корольға тікелей адалдық серт беретін келісімге қол жеткізілді. Руан архиепископы ретінде Роджер Францияның теңдесі болды және 1333 жылы король Филипптің ұлы Жанға жіберілген елшіліктің құрамында болды, олардың атынан айқышқа ілініп, қасиетті жердегі крест жорығында қызмет етуге ант берді. Кейін сол жылы Париждегі Прес де Клеркс алаңында король архиепископ Роджердің қолынан жеке крест алды. Ол Францияның канцлері қызметіне көтерілді делінеді. Оның канцлер болғаны туралы алғашқы мәлімдемені Альфонсо Шакон (Ciaconius) (1530–1599) жасады. 1333 жылы Иоанн XXII папаның 1329 жылғы уағызынан бері талқыланып келе жатқан бақытты көрініс мәселесі күрделі кезеңге жетті. Француз корольдік соты әртүрлі жақтардан шағымдар тыңдап, король мен королева ақырында білікті кеңес алуға шешім қабылдады. Папа Париж университетінің өзінің идеяларына қарсы екенін білгендіктен, францискан орденінің бас министрі Жерар Одонисті және доминикан уағызшысын Папаның көзқарастарын жұртшылыққа жеткізу үшін Парижге жіберді. Филипп патша жалпы наразылыққа жауап ретінде университеттің теология магистрлерін 1334 жылғы Рождествоға дейін Винсенске шақырды, онда папаға қарсы жалпы келісім болған сияқты. Король Папаға жеке өз пікірлерін жеткізді, бірақ Папа корольге Папа әлі шешпеген пікірді қолдауды тоқтату керектігін қатаң түрде жауап берді. Папа Руан архиепископы Пьер Роджерге Папаның көзқарасын жазбаша түсіріп, корольге түсіндіруді бұйырды. Айырықшасы, Пьер Роджер бұл даудың Папа тарапында болған жоқ. Архиепископ Роджер, теолог Пьер де ла Палуд (Petrus Paludensis), Франция канцлері Гийом де Сент-Море, Руан архидиаконы Жан де Поленсиак және басқалар кіретін комитет Папаны оның ойларынан айыруға тырысты. Иоанн XXII мәселені комитетке тапсыру арқылы беделін сақтап қалуға тырысты, бірақ соңында, өлім төсегінде, ол өзінің пікірлерін жоққа шығаруға мәжбүр болды, оларды оның ізбасары Бенедикт XII ресми түрде айыптады. 1335 жылдың 14 сәуірінде Пьер Роджердің досы және демеушісі кардинал Пьер де Мортемар қайтыс болды, Пьер Роджерді өсиетінің орындаушыларының бірі деп атады. 1335 жылдың қыркүйегінде архиепископ Роджер Руандағы Нотр-Дам-дю-Пре монастырында (кейін Bonne nouvelle деп аталды) провинциялық кеңес өткізді. Оның екі епископы қатысты, ал қалған төртеуін прокураторлар өкілдік етті. Сонымен қатар, провинцияның кафедралық бөлімдері мен монастырлардың абаттары шақырылды. Кеңес төменгі дәрежелі діни қызметкерлерді өздеріне жүктелген міндеттерді адал атқаруға шақырып, оншама канон қабылдады. Ең маңыздысы, епископтарға корольдің крест жорығына қосылуға ниет білдіргендердің ісіне көмектесуге шақыру болды.

Кардиналат

Пьер Роджер 1338 жылдың 18 желтоқсанында Папа Бенедикт XII (1334–1342) кардиналдарды тағайындау бойынша өткізген жалғыз консисториясында кардинал-священник болып тағайындалды. Ол алты жаңа кардиналды құрады: төртеуі – монахтар (екі бенедиктин, цистерциан және мерседерий); біреуі – Римини қаласынан, ал қалғандары – Оңтүстік Франциядан. Төртеуі заңгер, екеуі дінтанушы болды. Біреуі қызыл тоғаны алғанға дейін қайтыс болып, оның орнына басқа кандидат келді. Пьер Роджер 1339 жылдың 5 мамырында алғаш рет Авиньондағы Курияға келді және Санти Нерео е Ахиллео титулын алды.

Папалық

Кардинал Наполеон Орзини 1342 жылғы 23 наурызда ораза айында қайтыс болды. Қосылу рәсімі Авиньондағы францискан шіркеуінде дүйсенбі күні өтті, ал қосылу рәсіміне арналған уағызды кардинал Пьер Рожер оқыды. Бір айдан кейін, 1342 жылғы 25 сәуірде, Папа Бенедикт XII Авиньондағы Папалық сарайда қайтыс болды. Патша Филипп VI бірден өзінің үлкен ұлы, ханзада Джонды Пьер Рожердің кандидатурасын қолдауға жіберді, бірақ ол ешқандай әсер ете алмай, кешігіп келді. Жаңа Папаны сайлау үшін конклавқа он тоғыз кардиналдың он сегізі жиналды. Олардың 14-і француз, 3-і итальян, біреуі испан. Тек кардинал Бертран де Монфавес, подагра (сырқап) ауруына шалдыққандықтан қатыса алмады. Конклав 1342 жылғы 5 мамырда жексенбі күні басталды, ал 7 мамыр сейсенбі күні таңертең келісімге қол жеткізілді. Екі кардинал 8 мамырда Англия королі Эдуард III-ке сайлаудың "алдын ала саясаттандырусыз және тек Құдайдың құдайылық нұрымен" өткенін жазды. Кардинал Пьер Рожер Бенедикт XII-нің орнын басатын Папа болып сайланды. Ол 19 мамырдағы Пентикост мерекесі күні Авиньондағы ең үлкен шіркеу – Доминикан шіркеуінде таққа отырғызылды. Бұл шараға Нормандия герцогы Франция ханзадасы Джон, Бургундия герцогы Жак, Имберт, Вена дофині және тағы да көптеген адамдар қатысты. Кардинал Рожер патшалық есімін Климент VI деп таңдады. Пьер де Херенталь жазғандай, жаңа Папа әдетте өзінің отбасысы, ізбасарлары, қолдаушылары, кардиналдары мен Рим куриясының үміттерін қанағаттандыратын Пентикост маусымында, екі ай ішінде Авиньонға келген әрбір дін қызметкеріне сыйлықтар уәде етті. Авиньон қаласына кедей дін қызметкерлерінің соншалық көп саны келді, әлемнің барлық діндегі кедей дін қызметкерлерінің саны шамамен 100 000-ға жетеді деп есептелді, бұл санды Петр де Херенталь қабылдауға дайын болды. Климент VI өзінің понтификатының басында аббаттықтар мен прелатураларды резервте ұстап, монастырьлар мен капеллалардағы сайлауларды жарамсыз деп жариялағанда, Папаның пайдасына иелік ету үшін, оған оның алдыңғылары мұндай резервтер жасаған емес екені жеткізілді. Климент: "Біздің алдыңғыларымыз Папа болудың қалай болатынын білмеген", - деп жауап берді.

Жаңа кардиналдар

Папа өзінің қолдаушыларын сыйлайтын ең зор жолдардың бірі – оларды кардиналдыққа көтеру. 1342 жылдың 20 қыркүйегінде, тәж кигеннен кейін төрт ай өткен соң, Климент VI кардиналдарды тағайындау үшін консистория өткізді. Ол он прелатты, оның ішінде үш жүрегі жақын туысын – Хью Роджер, Адемар Роберти және Бернард де ла Тур д’Оверньді тағайындады. Сонымен қатар, ол Лион архиепископы, Аувернь графы Роберт VII-нің ұлы Гей Булоньді және Доминикан орденінің басшысы, папаның туысы Жерар де Даумарды жоғары дәрежеге көтерді, ол 1343 жылдың 27 қыркүйегінде қайтыс болды. Оның тағайындаған бес адамның төртеуі өзінің туған жері – Лимож және Перигу қалаларынан болды. Тек біреуі ғана итальяндық – флоренциялық Андреа Гини Малпиги, ол 1343 жылдың 2 маусымында дүние салды. Кардиналдар коллегиясы енді толығымен француз тілінде сөйлейтін, Аувернь акцентімен ерекшеленетін болды. 1344 жылдың 19 мамырында қайтыс болған екі жаңа кардиналдың орнына тағы екі француз – кардинал Пьер Бертранның жүрегі жақын туысы провансаль Пьер Бертран және тағы бір папаның туысы Николя де Бессе келді. Ол сондай-ақ, кезекті Ұлы мерейтой арасындағы мерзімді 100 жылдан 50 жылға дейін қысқартты. Бұл құжатта ол алғаш рет паптың индульгенцияларды қолданудағы билігін толыққанды түсіндірді. Бұл құжат кейіннен 1518 жылы Аугсбургте Мартин Лютердің 95 тезисін қарау кезінде кардинал Каетан қолданды. 1343 жылдың 23 ақпанында Папа Климент Понс Сатурнинді өзінің «Сарай жұмыстарының жетекшісі» етіп тағайындады, осылайша оның билігі кезеңінде жалғасқан құрылыс және әшекейлеу жұмыстарын бастады. Папаның Римге қайтып оралуға ниеті жоқ екені бірден анық болды, және ол Рим Куриясының әртүрлі органдары үшін кеңселер мен жатақтарды сарайда орналастыруды жоспарлады. Оның ізашары Папа Бенедикт XII цистерциандық монахқа жеткілікті жайлы болатын сарай салған, бірақ Пьер Рожер өзінің мансабының көп бөлігін француз сарайында өткізді және оның әлдеқайда зәулімдік пен салтанатты ұнатуын бойына сіңірді. Папа, әрине, егеменді билеуші болды және Климент тиісті мәртебеде өмір сүруді және жұмыс істеуді көздеді. Ол Гарде Робтың жаңа мұнарасын, Аудиенция залын (Рота аудиторлары үшін), жаңа Папалық капелланы және оған апаратын үлкен баспалдақты, сондай-ақ Тур де ла Гашті (қарсы талаптар бойынша апелляциялық сот кеңсесі орналасқан) салдырды. Сондай-ақ, ол екі жаңа кіреберіс фасадының құрылысына жауапты болды. 1348 жылы ол Неаполь королевасы Иоанна I-ден Авиньон қаласының егемендігін 80 000 алтын монетаға сатып алды.

Қара өлім

1347 жылы Еуропаға алғаш қара өлім келгенде, Климент VI папалық тақтада отырған еді. Бұл пандемия 1347 және 1350 жылдар аралығында Азия, Таяу Шығыс және Еуропаны шарлады, және Еуропа халқының үштен бірінен екі бөлігіне дейін қырғынға ұшырады деп есептеледі. Оба кезінде Климент осы ауруды құдайдың қаһары деп санады. Бірақ ол астрологтардың да пікірін сұрады. Иоганн де Мурис 1341 жылы Сатурн, Юпитер және Марс планеталарының бірігуімен 1348 жылғы обаны түсіндіретін трактат жазған үш адамнан тұратын топтың мүшесі болды. Климент VI-ның дәрігерлері оған шамдармен өзін қоршау обаны тоқтатуға көмектеседі деді. Алайда, ол бұл кеңеске тез арада күмәндана бастады және Авиньонда қалып, науқастарға күтім көрсетуді, жерлеуді және өлгендерге рухани көмек беруді қадағалады. Ол өзі ауруға шалдықпады, тіпті қалаларда зираттарға орын жетпей, Рона өзенін қасиетті деп жариялап, денелерді оған тастауға рұқсат берді. Папа Клименттің дәрігерлерінің бірі, Ги де Шаулиак, кейіннен 1363 жылы «Chirurgia magna» атты кітап жазды, онда ол өз пациенттері мен өзінің бақылауларына сүйене отырып, бубондық және пневмониялық обаны дұрыс ажыратты. Өлімнің қаупін сезіне отырып, 1348 жылы бір жылдың ішінде кем дегенде алты кардиналды жоғалтқан Папа Климент VI 1348 жылдың 29 мамырында өзінің жүрегі жақын туысы және аттасы Пьер Роджер де Бофортты, он сегіз жасқа толмаған, жаңа кардинал етіп тағайындады. 1350 жылдың 17 желтоқсанында ол тағы он екі кардиналды қосты, олардың тоғызы француз, ал үш ғана Лимождан, оның ішінде екі туысы – Гийом д'Айгрефюйль және Пьер де Крос болды. Обаға еврейлер кінәлі деген күдік туды және Еуропа бойынша қырғындар басталды. Климент 1348 жылы екі папалық бұйрық шығарды (6 шілде және 26 қыркүйек), соңғысы «Quamvis Perfidiam» деп аталды, ол зорлық-зомбылықты айыптап, еврейлерді обамен кінәлағандарды «сол өтірікші, шайтанның алдауына іліккен» деп мәлімдеді. Ол былай деді: «Еврейлер осындай қорқынышты қылмыс жасағаны үшін осы обаның себебі немесе себепкері болуы мүмкін емес, өйткені әлемнің көптеген бөліктерінде Құдайдың жасырын үкімімен осы оба еврейлерге де, олармен ешқашан бірге өмір сүрмеген көптеген басқа халықтарға да әсер етті және әсер етеді». Ол дін қызметкерлерін өзі сияқты еврейлерді қорғау үшін шаралар қабылдауға шақырды.

Папа мен империя

Климент өзінің алдыңғыларының Киелі Рим императоры Людовик IV-ке қарсы күресін жалғастырды. 13 сәуірде 1346 жылы, ұзақ созылған келіссөздерден кейін, ол императорды қауымнан шығарып, Карл IV-ті сайлауға бағыт берді. 1347 жылдың қазан айында Людовик қайтыс болғаннан кейін Карл жалпы мойындауға ие болды, бұл Германияны ұзақ уақыт бөліп келген алауыздықты аяқтады. Климент 1343 жылы крест жорығын жариялады, бірақ 1344 жылдың 29 қазанында Смирнаға жасалған теңіз шабуылынан басқа ештеңе істелмеді. Басқа да артықшылықтардың қатарында Климент осы жағдайды пайдаланып Авиньон қаласына құқықтар алды. Ал Византия императоры Иоанн VI Кантакузенге жасаған әрекеттері нәтижесіз болды. 1345 жылы Климент патша Казимир мен Богемия королі Иоаннға нунцио жіберіп, олардың арасында бейбітшілік орнатуын сұрады, және егер олар оның тілегін қабылдамаса, оларды анафемаға салумен және қасиетті дұғалардан айырумен қорқытты. Майнц архиепискобының, Прага митрополитінің билігін асыра пайдалануына байланысты көптеген шағымдарға жауап ретінде Климент 1344 жылдың 30 сәуірінде Праганы архиепископтыққа көтерді және Оломуц епископтығын оның қарастырылатын епископтығы ретінде бекітті. Прага архиепискобы Богемия патшасын тәж кигізу құқығына ие болды.

Жеке өмір

Цистерциандық Бенедикт XII-ден өзгеше, Бенедикттік Клемент VI кеңдікке және жомарттыққа құштар өмір салған, ал оның алдыңғысынан қалған қазынасы осы өмір салтын мүмкін етті. Ол өз сөзімен айтқанда, "күнәкарлардың арасында күнәкар болып өмір сүрдім". Папалық қызметінің кезеңінде ол Папа сарайына жаңа капелла салып, оны Әулие Петрге арнады. Витерболық суретші Маттео Джованеттиге бұрынғы папалық капеллалардың қабырғаларына аң аулау және балық аулау сахналарын салуды тапсырды, сондай-ақ тас қабырғаларды безендіру үшін үлкен гобелендер сатып алды. Салтанаттарға жақсы музыка әкелу үшін ол солтүстік Франциядан, әсіресе Арс Нова стилін дамытқан Льеж қаласынан музыканттарды шақырды. Ол музыканы осы деңгейде ұнатып, бүкіл понтификаты бойында композиторлар мен теоретиктерді жанында ұстады, ал Филипп де Витри олардың ең танымалдарының бірі болды. Таққа отырғаннан кейін ол жасаған алғашқы екі төлем музыканттарға болды.

Өлім, жерлеу және ескерткіш

1352 жылы Климент біраз уақыт бойы ауырған, оны көп жылдар бойы мазалаған бүйрек тастарымен ғана емес, сонымен қатар соңғы аптада қызумен абсцесске айналған ісігімен де ауырып қалған. Папа Климент VI 1352 жылы 6 желтоқсанда, билігінің он бірінші жылында қайтыс болды. Оның өлімінен кейін оның қайыршысы Пьер де Фройдвилл 400 ливр сомасын Авиньонның кедейлеріне таратты, ал салтанатты жерлеу күні соборға шеру кезінде кедейлерге тағы 40 ливр таратылды. Климент "жақсы адам, молшылыққа мол көңіл бөлетін билеуші, өнер мен білімнің қамқоршысы, бірақ қасиетті емес" ретінде танымал болды. Оның денесі Нотр-Дам-де-Дом шіркеуінде уақытша жерленді. Үш айдан кейін денесі 6 сәуірде Ле-Пуй қаласынан өтіп, керемет шерумен Ла-Шаиз-Диу абаттығына жеткізілді. Келіп жеткенде, табутты кармелиттер шіркеуіне орналастырды. Сәуір айының соңында ол шіркеу хорының ортасындағы қабірге тұрақты түрде жерленді. Жерлеу процессиясына оның ағасы, граф Вильям Роджер де Бофорт және оның отбасы мүшелері болған бес кардинал: Хью Роджер, Гийом де ла Юджи, Николас де Бессе, Пьер Роджер де Бофорт және Гийом д'Айгрефьелль еріп жүрді. 1562 жылы қабірге гугеноттар шабуыл жасап, қатты зақым келтірді, саркофагты қоршап тұрған Клименттің қырық төрт туысының мүсіні жоғалды. Тек саркофаг пен қабірдің жабыны ғана сақталып қалды, сондықтан қазіргі қабір бұрынғы сәулет және сәндік даңқының көлеңкесін ғана құрайды. Қабірдің ақ мәрмәрден жасалған қақпағын шебер мүсінші Пьер Бой және оның екі көмекшісі Жан де Санхолис пен Жан Давид жасаған. Қабірдің құрылысы 1346 жылы басталып, 1351 жылы аяқталды. Оның құны 3500 флорин, оған шебер мүсіншіге сыйлық ретінде 120 эку д'ор қосылды.

Алғыс хаттар

Н. А. Вебер,