Кіріспе

Эдмунд Уоллер (3 наурыз 1606 – 21 қазан 1687) – 1624 және 1687 жылдар аралығында әртүрлі сайлау округтері бойынша Парламент мүшесі болған ағылшын ақыны және саясаткері, Англия Парламентінің ең ұзақ қызмет еткен мүшелерінің бірі. Букингемширде кең жерлерге ие бай заңгердің ұлы Уоллер 1624 жылы Парламентке енді, бірақ 1642 жылы Англияның бірінші азаматтық соғысына дейінгі кезеңдегі саяси тартыстарға көп қатыспады. Өзінің туыстары Уильям мен Хардресс Уоллерлерден айырмашылығы, ол монархисттік көзқараста болды және 1643 жылы Карл I үшін Лондонды басып алуға қастандық жасады деп айыпталды. Ол үлкен пара беріп өлім жазасынан құтылған, ал бірнеше заговоршылар, соның ішінде оның қайын інісі Натаниел Томкинс өлімге кесілді. Жазасы жеңілдетіліп, елден қуылғаннан кейін, 1651 жылы алыс туысы Оливер Кромвель оны үйіне қайта оралуға рұқсат бергенше Францияда және Швейцарияда өмір сүрді. Карл II 1660 жылы таққа қайта отырғаннан кейін ол Парламентке оралды; жақсы және әдемі сөйлейтін шешен ретінде танылды, бірнеше маңызды емес лауазымдарды иеленді. 1677 жылы екінші әйелі қайтыс болғаннан кейін белсенді саясаттан көшті және 1687 жылдың қазанында ісіну ауруынан қайтыс болды. Қазіргі таңда "Ән (Go, lovely rose)" өлеңімен есінде сақталған Уоллердің ең алғашқы жазбалары 1630-жылдардың соңына жатады, онда 1620-жылдардағы оқиғалар, соның ішінде 1625 жылы Сантандерде болған кеме апаттарынан Карлдың құтылуы туралы шығармалар бар. Батырлық дистихтермен жазылған бұл шығарма ағылшын ақындары екі ғасыр бойы қолданған форманың алғашқы үлгілерінің бірі болып табылады. Оның өлеңдерін Джон Драйден және оның жақын достары Томас Гоббс пен Джон Эвелин бағалаған. Ол қайтыс болған кезде Уоллер ағылшын поэзиясының маңызды өкілі саналды, бірақ келесі ғасырда оның беделі төмендеді, кейбір пікірлер бойынша ол "жақсы күнді көрген роялист, ыңғайлы республикашыл және жалдамалы күйеу жігіт" болған. Қазір ол екінші дәрежелі автор ретінде қарастырылады, оның басты еңбегі – кейінірек Александр Поуп сияқты ақындар бейімдеген және жетілдірген поэзиялық форманы дамыту болды.

Жеке мәліметтер

Эдмунд Уоллер 1606 жылғы 3 наурызда Букингемширдегі Коулшилл ауданында, Стокс-плейс деген жерде Роберт Уоллер мен Энн Хэмпденнің (1589–1658) үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Ол 15 балалы отбасыдан шыққан, олардың көптегені ересек жасқа жетті, соның ішінде Елизавета (1601–?), Анна (1602–1642), Сесилия (1603–?), Роберт (1606–1641), Мэри (1608–1660), Урсула (1610–1692) және Джон (1616–1667). Сесилия 1643 жылғы қастандыққа қатысқандығы үшін атқыланған Натаниел Томкинсқа үйленді, ал Мэри 1660 жылы король өлтіргені үшін жазаланған Адриан Скропқа үйленді. Бұдан өзге, Уоллер бірнеше белгілі парламентарийлермен туыс болды; анасы арқылы ол Оливер Кромвельмен алыс туыс, ал Джон Хэмпден мен Гриффит Хэмпден (1543–1591) – әйелдерінің немерелері болды. Әкесінің тарапынан ол парламенттік генералдар сэр Хардресс пен сэр Уильям Уоллермен туысқан. 1631 жылы ол бай саудагердің жесір қызы Анн Бэнкске үйленді; Англияның Жеке кеңесіне қарамастан жасалған бұл неке соңында I Чарльзбен бекітілді. Анна 1634 жылы босанғанда қайтыс болды, Роберт (1633–1652?) және Елизавета (1634–1683) есімді екі бала қалдырды. 1644 жылы ол қайтадан үйленді, бұл жолы Мэри Брейсиге (1677 жылы қайтыс болды) үйленді, олардың көптеген балалары болды; ең үлкен ұлы Бенджамин ақыл-есі кем болғандықтан, оның орнын 1689 жылдан 1698 жылға дейін Америшэм округінен депутат болған Эдмунд (1652–1700) басты. Оның кіші ұлы Стивен (1676–1708) 1707 жылғы Одақ шарты бойынша келісімдер жүргізген комиссарлардың бірі болды. Ол қайтыс болғанда оның мүлігі сол кездегі үлкен сома – 40 000 фунт стерлингке бағаланды; ол Маргарет (1648–1690) – хатшысы және Бенджаминнің қамқоршысы, Мэри, Елизавета, Анна, Цицели, Октавия, Дороти және Уильям балаларына мұра қалдырды.

Мансап

Уоллер Корольдік грамматикалық мектепке, Хай-Уайкомбке, содан кейін Итон және Кингс колледжіне, Кембриджке оқуға түсті. Ол дипломсыз қалды, ал осы кезеңдегідей, Линкольн қонақ үйінде заң курсын оқыды, 1622 жылы бітірді. Ол алғаш рет 1624 жылы Илчестер үшін депутат болып сайланды, ол кезде ол Палатадағы ең жас адам болды, содан кейін 1626 жылы Чеппинг Уайкомб үшін. 1627 жылы кәмелетке толғанда, ол жылына 2500 фунт стерлингке дейін мүлік мұра етті, бұл оны Букингемширдегі ең бай адамдардың бірі етті. 1628 жылы Амершемге оралған ол 1629 жылы таратылғанға дейін Парламентке ешқандай әсер етпеді, ол кезде Карл I он бір жыл жеке билікті орнатты. Осы кезеңде ол Джордж Морлимен достық қарым-қатынас құрды, кейіннен Вурчестер епискобы, ол оның оқуын басшылыққа алды және жазуға кеңес берді, ал Уоллер өз борыштарын төледі. Морли Уоллерді Фолклендтің 2-ші виконты Люциус Кэримен таныстырды; ол Эдвард Хайдты қамтитын Ұлы Тью шеңберінің мүшесі болды және Фолклендтің қалыптылығы мен төзімділігіне қатты әсер етті. XIX ғасырдың өмірбаяндары оның алғашқы еңбектерін 1620-жылдарға дейін, негізінен, сол кезеңде болған оқиғаларды еске түсіргендіктен, бірақ қазіргі ғалымдар олардың 1630-жылдардың ортасынан соңына дейін, сарайда мансап құруға тырысып жазылғандығын айтады. Чарльздың өзі сияқты, оның көптеген еңбектері Перси отбасының кеңейтілген мүшелеріне, мысалы Карлайл графнасы, Сандерленд графнасы және Нортумберленд графына арналған. Хайдтың айтуынша, Уоллер "басқа адамдар өлең жазуды тастап кеткенде" отыз жасында ақын болды. Чарльз 1640 жылы сәуірде Епископ соғыстарына арналған салықтарды бекіту үшін Парламентті шақырғанда, Уоллер Амершем үшін, содан кейін қарашада Сент-Айвс үшін қайта сайланды. Чарльздың парламентсіз басқаруға деген жалпы келісімі тым алыс кеткеніне қарамастан, Хайд пен Фолкленд сияқты орташалықтар тепе-теңдікті тым көп басқа жаққа ауыстырудан сақ болды. Чарльзге парламенттік оппозицияны басқарған Джон Пим, Уолерге Кеме ақшасы судьяларының бірі сэр Фрэнсис Кроулидің импичментін жасады, бірақ ол 1641 жылдың сәуірінде Страффордты өлтіруге қарсы дауыс беру арқылы өзінің роялистік көзқарасын растады. 1642 жылдың тамызында Бірінші ағылшын азаматтық соғысы басталғанда патшаға қосылған Хайд пен Фолклендтен айырмашылығы, Уоллер Лондонда қалды, әрине, Чарльздың рұқсатымен, ол келіссөздер арқылы бейбітшілік орнатуды қалаған Дензил Холлс сияқты орташалықтарды қолдауды жалғастырды. 1643 жылдың мамыр айында Уоллер өзінің қайын інісі Натаниел Томкинспен және бай саудагер Ричард Чалонермен бірге ұйымдастырған деп күтілетін жоспар ашылды; Парламентті салықтарды ұстап қалу арқылы келіссөздерге мәжбүрлеу жоспары ретінде басталған нәрсе Лондонды Роялист армиясына бақылауға алуға мүмкіндік беру үшін қарулы қастандыққа айналды. Уоллер тұтқындалғаннан кейін, ол көптеген серіктестерін кінәлап, толық мойындады; ол өлім жазасынан қашып құтылды, пара төлеу арқылы, ал Шалонер мен Томкинс 1643 жылдың 5 шілдесінде өлім жазасына кесілді. Көптеген орташалықтар бейбіт келісімді қолдаудан бас тартуға мәжбүр болды, бұл олардың қатысы бар деген күдікті болдырмау үшін және әскери іс-қимылға қолдау білдіруді растады. 18 ай бойы сотталмай түрмеде болғаннан кейін, Уоллер 10 000 фунт стерлинг айыппұл төледі және 1644 жылдың қарашасында жаңа әйелі Мэримен бірге жер аударылуға рұқсат алды; алайда бұл оқиға оның беделіне тұрақты зиян келтірді. Уоллер Джон Эвелинмен Швейцария мен Италияда саяхаттады; көптеген роялистерден айырмашылығы, ол анасы жіберген ақшаға байланысты белгілі бір жайлы өмір сүрді. Бәлкім, оның туыстары Кромвелл мен Скроптың қолдауымен, Румп Парламенті оған 1652 жылдың қаңтарында үйіне оралуға рұқсат берді. Ол Кромвельмен жақсы қарым-қатынас орнатып, оған 1655 жылы "Мақтау өлең" жазды, кейіннен оны патша ету ұсыныстарын қолдады; 1658 жылы испан қазыналық флотын тұтқындағаннан кейін жазылған өлеңінде ол "бай кенді дереу балқытып, оны тәжге айналдырып, мемлекетті түзетіңіз" деп ұсынды. Карл II қайта қалпына келтірілгеннен кейін таққа оралғанда, Уоллер бұл оқиғаны 1660 жылғы "Патшаға, оның Ұлылықтарының бақытты оралуымен" өлеңімен атап өтті. Көптеген адамдар үшін бұрынғы қолдауды монархиямен қайта қалпына келтіру проблемасы болды. Патшадан бұл туралы сұрағанда, Уоллер: "Ақындар, мырза, шындыққа қарағанда көркем әдебиетте жақсы жетістікке жетті" деп жауап берді. Оның өмірбаянын жазған Сэмюэл Джонсон (1779) "жұмысшыл ақыл-ойының... әлі де зиялылықтың жарқылын сақтай алатынын, бірақ ізгіліктің қадір-қасиетін жоғалтқанын" айтты. 1661 жылы ол Гастингс үшін депутат болып сайланды; ол 1663 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болды, бірақ өзі ешқандай мақала жазбаған. Ол 1667 жылы Кларендонды импичментке және жер аударуға белсенді қатысты, содан кейін Кабал министрлігінде бірнеше лауазымды иеленді. Бастапқыда сарайды қолдаушы ретінде қарастырылған, 1674 жылдан кейін ол тәуелсіздікке ие болды және Палатадағы ең жақсы сөйлеушілердің бірі саналды. Көбінесе діни төзімділікті, әсіресе протестант емес конформистерді жақтады, бірақ 1678 жылы попиштік қастандыққа сенімді болды және 1679-1681 жылдардағы шығару дағдарысы кезінде белсенді саясаттан шықты. II Джеймс таққа отырғанда, ол 1685 жылы Салташ үшін сайланды. Ол жаңа патшаға екі өлең жазды, келісімге және ұлттық бірлікке шақырып, бірақ Джеймс қарашада өзінің Кешірім жарлығын қабылдаудан бас тартқаннан кейін Парламентті тоқтатты. Уоллер 1687 жылдың 21 қазанында Лондондағы Сент-Джеймс үйінде қайтыс болды және Биконсфилдтегі Сент-Мэри және барлық Әулиелер шіркеуінің зиратында жерленді; оның қабірі қазір II дәрежелі тізімде.

Әдеби шығармалар мен бағалау

Уоллерді замандастары, оның ішінде Джон Драйден мен Джерард Лангбейн бағалады, бірақ оның сарай және патша отбасының мүшелеріне арнаған шамадан тыс мақтаулары кейіннен Эндрю Марвеллдің «Суретшіге соңғы нұсқаулар» атты туындысында пародияланды. Франсис Атербери оны «Ағылшын поэзиясының әкесі» деп сипаттаса, 19 ғасырға келген кезде оның шығармалары сұраныстан қалды. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясында» оның өмірбаянын жазған Эдмунд Госс былай деп жазды: «Уоллердің лирикасы бір кезде артық бағаланды, бірақ «Сұлу гүлге саяхат» және бір-екі туындыны қоспағанда, олардың сүйкімділігінен көп нәрсе жоғалды». 1995 жылы Мартин Амистің «Ақпарат» романының басты кейіпкері оны «орындық жылытқыш, ауа иіскеуші және ешқандай ерекшелігі жоқ адам» деп еске алды. Алайда, Х.М. Редмонд оның өміріне жасалған «шамадан тыс айыптама» өлеңдеріне деген «қызығушылықты жоғалтумен» бірігіп, «бетарап бағалауға кедері келтірді» деп мәлімдеді. Бір пікір бойынша, оның шығармалары шектеулі болғанымен, Александр Поуп және тағы басқалар бейімдеген және жетілдірген стиль мен форматты дамытуда маңызды рөл атқарды. Оның ерте шығармаларының көп бөлігі Каролина сарайы үшін жазылған, ал ол Кромвельді, содан кейін II Карл мен оның інісі Джеймсті, сондай-ақ патша отбасының басқа да мүшелерін қолдаған «Мадақтармен» танымал болды. Оның ең ұзақ және амбициялы туындысы 1665 жылғы Лоустофт шайқасын бейнеледі; оны батырлық жеңіс ретінде көрсетіп, Джеймске мақтаулар айтқан, бірақ ол кеңінен сыналды. Ол Томас Гоббстың күшті ықпалында болды, оның «Левиафан» еңбегіне табынды және «De Cive» атты туындысын аударуды ұсынды. Оның ерте туындылары кейінгі туындыларына қарағанда сәттірек болды және оның жер аударылуы кезінде 1645 жылы оның өлеңдерінің рұқсатсыз жинағы жарық көрді. 1664, 1668, 1682 және 1686 жылдары қайта басылған олар музыкаға оңай қойылғандықтан танымал болды; оның өмірінде жинақталмаған екі томдық жазбалары, «Қыздың трагедиясы өңделді» және «Мистер Уоллер өлеңдерінің екінші бөлігі» 1690 жылы оның қайтыс болуынан кейін жарияланды. Оларға 1686 жылы Уоллердің өзі жариялаған «Құдайға арналған өлеңдер» кірді; көптеген сыншылар оларды «керемет емес» деп санайды және оның жазушы ретінде құлдырауын көрсетеді.