Кіріспе

Медициналық мамандықта жалпы практика дәрігері (GP) немесе отбасылық дәрігер – жалпы медициналық практикамен айналысатын дәрігер. Жалпы практика дәрігерлері (GP) немесе отбасылық дәрігерлер пациентке жан-жақты медициналық көмек көрсетуде білімі мен тәжірибесімен ерекшеленеді, сондай-ақ үздіксіз күтіммен байланысты күрделіліктерді, белгісіздіктерді және тәуекелдерді басқарады. GP дәрігерлері өздерінің қауымдастықтарының ортасында жұмыс істейді, әрбір адамның денсаулық сақтау қажеттіліктерін, өмір кезеңін және әлеуметтік жағдайын ескере отырып, жан-жақты және теңдей көмек көрсетуге ұмтылады. Олар пациенттер мен олардың отбасыларына күтім жасайтын, көп салалы командаларда жұмыс істейді, олардың тұратын ортасын құрметтейді және олардың барлық физикалық және психикалық денсаулық қажеттіліктеріне қанағаттандыруды мақсат етеді. Олар әр елде әртүрлі күрделілік деңгейінде пациенттерді емдеуге дайындалған. "Бастапқы медициналық көмек көрсету дәрігері" термині көбінесе АҚШ-та қолданылады. Жалпы практиканың маңызды элементі – әртүрлі аурулардың эпизодтарын байланыстыратын үздіксіздік. Жалпы практика дәрігерімен (GP) үздіксіз байланыс сағаттан тыс қызметтерге және жедел ауруханаға жату қажеттілігін азайтатыны дәлелденген. Бір дәрігердің тұрақты күтімі өлім-жітімді төмендетуге көмектеседі. GP дәрігерінің міндеттері елдер арасында (немесе тіпті бір ел ішінде) айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Дамыған елдердің қалалық аймақтарында олардың міндеттері көбінесе созылмалы ауруларды емдеуге, өмірге қауіп төндірмейтін жедел ауруларды емдеуге, ауыр сырқаттарды ерте анықтауға және мамандандырылған көмекке бағыттап, денсаулық сақтау бойынша білім беру және егуді қамтиды. Ал дамыған немесе дамушы елдердің ауылдық аймақтарында GP дәрігері шұғыл медициналық көмек көрсетуге, босандыруға, ауруханада күтім көрсетуге және қарапайым хирургиялық процедураларды орындауға қатысуы мүмкін. Кейбір денсаулық сақтау жүйелерінде GP дәрігерлері алғашқы медициналық көмек орталықтарында жұмыс істейді, онда олар денсаулық сақтау тобының маңызды мүшесі болып табылады, ал басқа жағдайларда GP дәрігерлері жеке тәжірибемен айналысады. "Жалпы практика дәрігері" немесе "GP" термині Ұлыбританияда, Ирландия Республикасында, Австралияда, Канадада, Сингапурда, Оңтүстік Африкада, Жаңа Зеландияда және көптеген басқа да Ұлттар Достастығы елдерінде кеңінен қолданылады. Бұл елдерде "дәрігер" термині көбінесе ішкі медицина және басқа да мамандандырылған салалардағы дәрігерлерге арналған. Бұл елдерде GP термині нақты мағынаға ие болса, Солтүстік Америкада бұл термин мағынасын жоғалтып, кейде отбасылық дәрігер немесе бастапқы медициналық көмек көрсету дәрігері терминдерімен синоним ретінде қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, GP дәрігерінің рөлін медициналық білімі бар кез келген дәрігер орындайтын. Алайда, 1950 жылдан бері жалпы практика жеке мамандыққа айналды, әр елде оқыту талаптары белгілі. 1978 жылғы Алма-Ата декларациясы бастапқы медициналық көмек пен жалпы практиканың идеологиялық негізін қалады.

Үндістан

Үндістанда негізгі медициналық білім – MBBS (медицина бакалавры, хирургия бакалавры). Ол әдетте төрт жарым жылдық оқу курсынан және Үндістанда бір жылдық міндетті жалпы практикадан өтуден тұрады. Жалпы практика кезінде үміткер белгілі бір мерзімге барлық бөлімдерде жұмыс істейді, науқастарды емдеуде тәжірибелік дағдыларын жетілдіреді. Дәрігерлерді тіркеуді әдетте штаттық медициналық кеңестер жүзеге асырады. Міндетті жалпы практиканы сәтті аяқтағаннан кейін ғана медициналық практиканы жүзеге асыруға тіркелген дәрігер ретінде тұрақты тіркеу беріледі. Үндістанның Отбасылық дәрігерлер қауымдастықтары федерациясы (FFPAI) – филиалдық мүшелік арқылы 8000-нен астам жалпы практика дәрігерлерімен байланыс орнатып отырған ұйым.

Бангладеш

Бангладеште 5 жылдық MBBS бағдарламасын аяқтағаннан кейін, әртүрлі мамандықтарды қамтитын бір жылдық айналымдық интернатурадан өтеді. Бангладеш Медициналық және Стоматологиялық Кеңесі (BM&DC) дәрігерлерге тұрақты тіркеуді ұсынады, одан кейін кандидат жалпы тәжірибелі дәрігер ретінде жұмыс істеуге немесе мамандық бойынша оқуға түсуге мүмкіндік алады. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, BM&DC-де 86 800-ге жуық дәрігер мен стоматолог тіркелген. Бангладеш Дәрігерлер мен Хирургтар Колледжінің (BCPS) отбасылық медицина саласында бір жылдық мүшелікке қабылдау және төрт жылдық тағылымдама бағдарламасы бар.

Грекия

Жалпы практика 1986 жылы Грекияда медициналық мамандық ретінде құрылды. Жалпы дәрігер (γενικός ιατρός, genikos iatros) болу үшін Грекиядағы дәрігерлер медициналық институтты бітіргеннен кейін төрт жылдық кәсіби дайындықтан өтуі керек, оның ішінде үш жыл екі айын ауруханада өткізуі шарт. Грекиядағы жалпы дәрігерлер жеке практикамен айналыса немесе Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінде (Εθνικό Σύστημα Υγείας, ΕΣΥ) жұмыс істей алады.

Нидерланды мен Бельгия

Нидерланды мен Бельгиядағы жалпы практика дамыған деңгейде саналады. Үй дәрігері (huisarts) бірінші кезектегі, бастапқы медициналық көмек көрсетеді. Нидерландыда пациенттер аурухана маманымен кеңесу үшін міндетті түрде жолдама алуы керек. Көптеген жалпы дәрігерлер жеке практикада жұмыс істейді, бірақ штатты жалпы дәрігерлері бар медициналық орталықтардың саны артып келеді. Көптеген дәрігерлер паллиативтік көмек сияқты салаларда маманданады. Бельгияда бір жыл дәрістер оқылып, екі жыл интернатурадан өту қажет. Нидерландыда оқу үш жылдық стажировкадан кейін үш жылдық (күндізгі) маманданудан тұрады. Оқудың бірінші және үшінші жылы дәрігерлік практикада өтеді. Оқудың екінші жылы – шұғыл жәрдем бөлімшесінде, ішкі медицинада, педиатрияда немесе гинекологияда, сондай-ақ жалпы немесе академиялық ауруханада алты айлық тәжірибеден тұрады. Одан кейін үш ай психиатриялық ауруханада немесе амбулаторияда, үш ай зейнеткерлер үйінде (verpleeghuis) немесе клиникалық гериатрия бөлімшесінде/кабинетінде оқу жалғасады. Барлық үш жыл бойына интернтер бір күн университетте оқып, қалған күндері тәжірибеде жұмыс істейді. Бірінші жылы коммуникация дағдыларын дамытуға, видео сабақтарға ерекше назар беріледі. Сонымен қатар, жалпы дәрігер ретінде жұмыс істеудің барлық аспектілері, соның ішінде Нидерланд жалпы дәрігерлер қауымдастығы NHG (Nederlands Huisartsen Genootschap) медициналық стандарттарымен жұмыс істеу қарастырылады. Барлық интернтер жылына екі рет ұлттық жалпы дәрігерлік білімді тексеру емтиханына (Landelijke Huisartsgeneeskundige Kennistoets (LHK toets)) тапсыруы тиіс. 120 көп таңдаулы сұрақтан тұратын бұл емтиханда жалпы дәрігерлік практиканың медициналық, этикалық, ғылыми және құқықтық мәселелері қарастырылады.

Испания

Испанияда жалпы дәрігерлер ресми түрде "specialistas en medicina familiar y comunitaria" деп аталады, бірақ оларды көбінесе "médico de cabecera" немесе "médico de familia" деп атайды. 1978 жылы Испанияда медициналық мамандық ретінде құрылды. Испанияның көптеген дәрігерлері 17 автономиялық қауымдастықтың (comunidades autónomas) мемлекеттік қаржыландырылатын денсаулық сақтау қызметтерінде жұмыс істейді. Олардың көпшілігі жалақы алатын денсаулық сақтау қызметкерлері. Алғашқы медициналық көмек көрсету үшін Испания қазіргі уақытта географиялық тұрғыдан негізгі денсаулық сақтау аймақтарына (áreas básicas de salud) бөлінген, әрқайсысында алғашқы медициналық көмек көрсету тобы (Equipo de atención primaria) бар. Әрбір команда көп салалы және әдетте жалпы дәрігерлер, балалар дәрігерлері, медбикелер, физиотерапевтер және әлеуметтік жұмыскерлер, сондай-ақ қосымша персоналдан тұрады. Қалалық жерлерде барлық қызметтер бір үлкен ғимаратта (Centro de salud) шоғырландырылған, ал ауылдық жерлерде негізгі орталықты кішігірім филиалдар (consultorios) қолдайды, көбінесе бір дәрігер жұмыс істейді. Испанияда жалпы дәрігер болу үшін 6 жыл медицинаны оқып, MIR (Medico Interno Residente) деп аталатын ұлттық емтиханды тапсырып, содан кейін 4 жылдық оқу бағдарламасын аяқтау қажет. Оқу бағдарламасына негізгі мамандықтар кіреді: жалпы медицина және жалпы практика (әрқайсысы шамамен 12 ай), балалар аурулары, гинекология, ортопедия және психиатрия. ЛОР, офтальмология, жедел жәрдем, жұқпалы аурулар, ревматология және басқа салалардағы қысқа мерзімді және қосымша практикалар 4 жылдық оқу бағдарламасын толықтырады. Бағалау жұмыс процесіне негізделген және оқу кезеңінің соңына дейін барлық қажетті дағдылар, қабілеттер мен біліктер игерілгенін растайтын журналды толтыруды қамтиды.

Америка Құрама Штаттары

Дегенмен, осы саладағы дәрігерлердің саны азайып барады. Қазіргі уақытта АҚШ Әскери-әуе күштерінің, Армияның және Әскери-теңіз күштерінің медициналық бөлімдерінде көптеген осы жалпы тәжірибелі дәрігерлер, сонымен қатар Жалпы медициналық офицерлер немесе ГМО ретінде белсенді қызмет етеді. ГМО – бұл барлық әскери медициналық тармақтарға тән ұғым. ГМО-лар медицинаның алғашқы баспалдағы, себебі олар қаржыны басқарады және мамандармен консультацияның қажеттілігін анықтайды. АҚШ енді «жалпы тәжірибелі дәрігер» терминіне өзгеше анықтама береді. 1970 жылға дейін «жалпы тәжірибелі дәрігер» және «отбасылық медицина» терминдері бір-бірімен мағынасы бірдей болған. Ол кезде екі термин де (егер АҚШ-та қолданылса) медициналық мектепті бітірген және бір жылдық интернатурадан өткен, содан кейін жалпы отбасылық дәрігер ретінде жұмыс істеген адамды білдіретін. Ол кезде отбасылық медицина бойынша аспирантурадан кейінгі арнайы оқу бағдарламасын немесе резидентураны аяқтау міндетті емес еді. Бүгінде «отбасылық медицина» саласында маманданған дәрігер отбасылық медицина бойынша резидентураны аяқтауы керек және көптеген ауруханалар мен денсаулық сақтау жоспарлары үшін қажетті кеңес беру сертификатына ие болуы тиіс, бұл ауруханалық құқықтар мен еңбекақыны қамтамасыз етеді. 1970 жылдарға дейін АҚШ-та отбасылық медицина мамандық ретінде мойындалған жоқ. Осы өзгерістен кейін АҚШ-та лицензия алған көптеген отбасылық медицина тәжірибешілері бұрын отбасылық медицина резидентурасын аяқтамаған тәжірибешілерді көрсету үшін «жалпы тәжірибелі дәрігер» терминін қолдана бастады. Отбасылық дәрігерлер (медициналық мектепті бітіргеннен кейін) отбасылық медицина бойынша қосымша үш-төрт жылдық резидентурадан өтуі керек. Сондай-ақ, сертификаттау емтиханына қатысу үшін соңғы алты жылда 300 сағат медициналық білім алу қажет; бұл сағаттар көбінесе резидентура кезеңінде жиналады. 1970 жылдары жалпы тәжірибелі дәрігерлерге жаңа құрылған Отбасылық медицина мамандығына «бауырластырылу» мүмкіндігі берілді. 1971 жылы Америка Жалпы Тәжірибе Академиясы өзінің атын Америка Отбасылық Дәрігерлер Академиясы деп өзгертті. Медициналық мектепті бітіріп, бір жылдық аспирантурадан (айналымды интернатура) өтудің бұрынғы жүйесі жойылған жоқ, себебі 50 штаттың 47-сі дәрігерге резидентураны аяқтамай-ақ медициналық лицензия алуға мүмкіндік береді. Егер біреу «үйге шақыру» түріндегі дәрігер болғысы келсе, онда педиатрия, отбасылық медицина немесе ішкі медицина бойынша бір немесе екі жылдық резидентураны аяқтауы керек. Бұл дәрігерді 50 Америка Құрама Штатының 47-сінде медициналық практиканы жүзеге асыруға біліктілік және лицензия алуға қабілетті жалпы тәжірибелі дәрігер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, кеңес беру сертификаты мен пациент қауіпсіздігі немесе күтім сапасы арасында статистикалық мағыналы байланыс жоқ.

2009 жылы алғашқы медициналық көмек көрсететін дәрігерлердің (сондай-ақ басқа да алғашқы медициналық көмек көрсететін қызметкерлердің) үнемі жетіспеушілігі туралы хабарланды. Бұл бірнеше факторларға байланысты болды, атап айтқанда, жас мамандықпен байланысты беделдің төмендеуі, жалақының төмен болуы және тәжірибелік ортаның нашарлауы. АҚШ-та дәрігерлер көбінесе көбірек әкімшілік жұмыспен айналысуға және медициналық сақтандыру үшін жоғары сыйлықақы төлеуге мәжбүр.

Канада

Канаданың жалпы практика колледжі 1954 жылы құрылған, бірақ 1967 жылы атауы Канаданың отбасылық медицина дәрігерлері колледжі (CFPC) болып өзгертілді.

Австралия

Австралия мен Жаңа Зеландиядағы жалпы практика соңғы он жылда оқыту талаптарында көптеген өзгерістерге ұшырады. Австралиядағы негізгі медициналық білім – MBBS (Медицина бакалавры, Хирургия бакалавры), ол дәстүрлі түрде бес немесе алты жылдық бакалавриат курсын аяқтағаннан кейін алынады. Соңғы бірнеше жылда бұрынғы бакалавр дәрежесі қажеттілігімен төрт жылдық медицина бағдарламаларын бітіргендердің саны үнемі артып келеді және қазір Австралияның барлық медицина түлектерінің жартысынан астамын құрайды. Бітіргеннен кейін толық тіркеуге қол жеткізу үшін мемлекеттік және жеке ауруханаларда бір жылдық интернатурадан өтеді. Көптеген жаңа тіркелген дәрігерлер мамандану оқуын бастамас бұрын бір жыл немесе одан да көп уақыт медициналық тәжірибешілер ретінде (әкімшілік аумаққа байланысты әртүрлі атаулармен) кәсіби дайындықтан өтеді. Жалпы практика бойынша оқу үшін дәрігер «Австралиялық жалпы практика бойынша оқыту бағдарламасы», «Алыс аймақтардағы кәсіби оқыту схемасы» немесе «Тәуелсіз жол» арқылы үш немесе төрт жылдық бағдарламаға қабылдануға өтініш береді. Австралия үкіметі AGPT бағдарламасы арқылы жалпы практика оқу орындарының санын кеңейтуді жариялады – 2015 жылға қарай жылына 1500 орын болады. Курстық жұмыс пен тәлімдікке ұқсас оқытудың үйлесімі, сәтті аяқтаған жағдайда FRACGP (Жалпы практика дәрігерлерінің Австралия Корольдік колледжінің мүшесі) немесе FACRRM (Ауылдық және қашық аймақтардағы медицинаның Австралия колледжінің мүшесі) атағын алуға әкеледі. 1996 жылдан бері жаңа жалпы практика дәрігерлері Medicare жеңілдіктерін алу үшін осы біліктілікке немесе оған балама біліктілікке ие болуы керек. 1992 жылға дейін бітірген және белгілі бір кезеңде жалпы практикада жұмыс істеген дәрігерлер «Кәсіби тіркелген» немесе «VR» дәрігерлері ретінде танылды және жалпы практика бойынша Medicare жеңілдіктеріне автоматты және тұрақты құқық алды. Бірдей біліктілікке және тәжірибеге ие болғанымен, VR тануға қол жеткізе алмаған дәрігерлердің үлкен тобы бар. Олар «Кәсіби тіркелмеген» немесе «VR емес» дәрігерлері деп аталады. Австралияның федералды үкіметі осы дәрігерлердің тәжірибесі мен біліктілігін мойындайды, оларға жұмыс күші тапшылығы сияқты үкіметтік саясаттың басымдықтарын көретін аймақтарда жұмыс істегені үшін «мамандық» GP Medicare жеңілдіктеріне қол жеткізуге рұқсат береді. Кейбір бағдарламалар бағдарлама бойынша 5 жыл жұмыс істегеннен кейін VR жеңілдіктеріне тұрақты және шектеусіз құқық береді. Бұл «VR емес» дәрігерлерінің тәжірибесі мен біліктілігін толық және тұрақты тануды талап ететін, 1996 жылға дейінгі «көне дәрігерлер» тобымен толықтай сәйкес келетін қоғамдық науқанды қолдайды. Бұл науқан Австралия медицина қауымдастығының (AMA) ресми саясатымен қолдалады. Бағалау оқу орындарынан бастап кішкентай жалпы практика кабинеттеріне дейін әртүрлі орындарда жүргізіледі. Компетентті орган жолы – бұл халықаралық медицина түлектеріне (IMG) жалпы практикада жұмыс істеуге ниеттіліктерін қолдау үшін жұмыс орнындағы бағалау процесі. Австралияның Медициналық кеңесі 2010 жылдың тамызында ACRRM-ге осы бағалауларды жүргізуге рұқсат берді және процесс 2014 жылдың шілдесінде оңайлатылады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда дәрігерлердің көпшілігі клиникалар мен денсаулық сақтау орталықтарында, әдетте, алғашқы медициналық ұйымдардың құрамында жұмыс істейді. Олар халықтың санына байланысты, практикаға тіркелген халықтың ерекшеліктері негізінде (капитациялық қаржыландыру деп аталады) қаржыландырылады. Аварияны өтеу корпорациясы (ACC) және Әлеуметтік даму министрлігі (MSD) сияқты басқа қаржыландырушылармен қызмет үшін төлеу келісімдері әлі де қолданылады, сондай-ақ пациенттерден капитациялық қаржыландыруды толықтыру үшін қосымша төлемдер алынады. Жаңа Зеландияда негізгі медициналық білім – MBChB (медицина бакалавры, хирургия бакалавры) дәрежесі болып табылады, ол дәстүрлі түрде бес немесе алты жылдық бакалавриат курсын аяқтағаннан кейін алынады. Жаңа Зеландиядағы жаңа түлектер Royal New Zealand College of General Practitioners (FRNZCGP) стипендиясын алу үшін GPEP (General Practice Education Program) I және II кезеңдерін аяқтауы керек, бұл PRIMEX бағалауымен және RNZCGP нұсқауы бойынша CME және өзара оқыту сессияларын қамтиды. FRNZCGP сертификатын алғандар Жаңа Зеландияның Медициналық кеңесіне (MCNZ) мамандық тану үшін жүгіне алады, содан кейін олар кеңес және қоғамдық тараптардан жалпы практика саласындағы мамандар деп танылады. 2009 жылы Жаңа Зеландия үкіметі мемлекеттік бағдарлама бойынша жалпы дәрігерлерді даярлауға арналған орындар санын арттырды. Ауылдық және ірі қалалардың шеткі аймақтарында жалпы дәрігерлердің жетіспеушілігі байқалады, бұл шетелде білім алған дәрігерлерді (халықаралық медициналық түлектер) пайдалануға алып келді.