Кіріспе

Мортон шығанағы – Австралияның оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан шығанақ, Брисбен қаласының орталық бөлігінен басталады. Мортон шығанағының сулары демалыспен балық аулауды ұнататындар үшін танымал орын, сондай-ақ теңіз өнімдерін нарыққа жеткізетін коммерциялық операторлар да оны пайдаланады. Брисбен порты шығанақтың солтүстік бөлігін кесіп өтетін кеме жолы арнасы бойындағы үлкен көлік ағынын реттейді. Шығанақ әуежайға қауіпсіз жол ашады және ұшу-қону жолағының батыс жағындағы қаладағы шудың таралуын азайтады. Баржалар, паромдар және су таксилері де шығанақ арқылы жүреді. Мортон шығанағы Куандамука халқы мен алғашқы еуропалық қоныс салушылар арасындағы қақтығыстар орын алған жер. Онда экологиялық тұрғыдан маңызды мекендер мен құмды жағалаулардың кең аумақтары бар. Бұл шығанақ – Австралияда дугонгтардың үйір-үйір жиналатын жалғыз жері. Материктің көптеген жағалаулары мен оңтүстік аралдарында адамдар тұрады. Мортон шығанағының сулары салыстырмалы түрде тыныш, өйткені Мортон және Солтүстік Страдброк аралдары үлкен толқындардан қорғайды. Мортон шығанағы – Тынық мұхитының үміт белгісі. Жергілікті экономика өте дамыған, Австралия құрлығында жеуге жарамды табиғи ресурстардың мол өнімділігімен ерекшеленеді. Рулар арасындағы сауда мен рәсімдер үшін үлкен острица төсектері, жылдық шортан балық аулау және жаңғақ жинау маңызды болды. Бұл жағалауда да, ішкі аймақта да жыл сайынғы көші-қонға әкеліп соқтырды, әр ру өз аумағының молшылығын пайдаланды. 1823 жылы саяхатшы Джон Юниак жергілікті тайпалардың тамақтануында балық, кенгуру және дингова деп аталатын папоротник тамырының маңыздылығын сипаттады. Оның «Мортон шығанағының тума халқы» атты мақаласында Бриби аралындағы тайпалар арасындағы ұрыстар туралы толық мәліметтер келтірілген. 1840 жылдары жергілікті әкімшілердің бағалауынша, аймақта аборигендердің саны шамамен 4000 адамды құрады. Олардың саны 1850-1855 жылдар аралығында 3000 еуропалық көшпендінің жерлеріне келгенінен кейін ғана азайды. «Moreton» атауының жазылуы Куктың сапары туралы алғашқы жарияланған есепте (Хоуксворттың саяхаттары) жасалған қателік. Кук бұл атауды 1770 жылы (бір ғана арал болған кезде) Страдброк аралының солтүстік бөлігі мен Мортон аралының шығыс жағын құрайтын шығанаққа берген. Ол екі аралдың арасындағы Оңтүстік өткелді (қазіргі атауы) білмеді және қазіргі Мортон шығанағына кірген жоқ. Мэтью Флиндерс 1799 жылы Пумпистон асуына, Редклифф және Кучимудло аралдарына қонып, шығанаққа кірген алғашқы еуропалық болды. Одан кейін 1823 жылы Брисбен өзенін зерттеген Джон Оксли келді. Келесі жылы Оксли Редклифтің қазіргі орнында шығанақта алғашқы еуропалық елді мекенді құрды. 1823 жылы Окслиден кейін сотталғандар мен сарбаздар келді. Мортон мен Страдброк аралдары арасындағы Оңтүстік өткел ең қысқа кеме қатынасы болғандықтан, 1825 жылы Амити Пойнт қаласында депо мен пилот станциясы құрылды. Еуропалық қоныстар Редклиф қонысынан бас тартқаннан кейін басталды, ал 1825 жылы Брисбен өзенінен бірнеше шақырым жоғары жаңа сотталғандар қонысының құрылысы басталды. Бір-екі жыл ішінде бұл жаңа қоныс тез өсіп, шығанаққа кіретін кемелердің саны көбейді. Нәтижесінде, Амитидегі пилот стансасын қызмет көрсету үшін қажетті жабдықтар көбейді, ал 1827 жылы сотталғандар Дунуикте жаңа жол салу үшін аралға жіберілді, оның қалдықтары әлі күнге дейін сол жерде сақталған. Бір жыл ішінде Дунуич қаласында алғашқы тұрақты еуропалық елді мекен құрылды. Англиядан келген алғашқы иммигрант кемесі «Артемизия» төрт айлық сапардан кейін 1848 жылдың желтоқсан айында Мортон шығанағына жетті. Келесі жылы «Фортитуд» кемесі келді, ол қонысқа көбірек еркін көшпенділерді әкелді. 1850 жылдары аймақтың алғашқы өнеркәсібі шығанақтың көмегімен ағаштарды тасымалдауға бағытталды. Ағаштарды кесіп алғаннан кейін, оларды су басқан өзендерге сүйреп, су ағысымен ағып жатқан жерлерге жеткізіп, бір-біріне байлап, салға айналдырды. Су тасқыны тоқтағаннан кейін және су ағыны қалыпқа келгеннен кейін, шығанақтың ағысы және кейде қайықтар ағаштарды солтүстікке, Брисбен өзеніне немесе Дунуичке, Сиднейге тасымалдау үшін пайдаланылды. Шығанақта Брисбен өзенінің сағасында кемелерді бағыттауға көмектесетін Lightship Rose орналасқан. SS John Oxley де кемелерді бағыттау үшін уақытша пайдаланылған маңызды кеме болды. 1947 жылы Солтүстік Страдброк аралына бару үшін шығанақ арқылы көліктік паромдар жүре бастады, бұл аралда туризмнің өсуіне әкелді. Мортон шығанағында кем дегенде 102 кеме апаты орын алған, оның 26-сының нақты орны белгілі.

Еуропалықтардың жергілікті жергілікті халықтармен байланысы

Жаңа келгендер аборигендердің неке ережелерін сақтамағандықтан, сүйектер мен басқа да заттарды ұрлап, аборигендер үшін қасиетті орындарды таптаптаптады, соның салдарынан мәселелер туындады. 1843 жылы католик миссионерлері Австралия аборигендеріне арналған алғашқы католик миссиясын орнату үшін Дунвичті таңдады.

География және табиғи тарих

Бұл шығанақ солтүстіктегі Калондрадан оңтүстіктегі Серферс-Парадиске дейін созылады. Тұрғын үй құрылысы сондай-ақ Куочиэмудло аралы мен Бриби аралында да жүргізілді. Бұрын Пил аралы сизаль плантациясы, карантиндік станция, психиатриялық аурухана және мәйектілер колониясы ретінде пайдаланылған. Моретон шығанағы көбінесе жазғы және құмды, бірақ халықаралық кемелердің Брисбен өзенінің сағасындағы Балықшы аралдарындағы Брисбен портына кіруі үшін маңызды арна сақталады. Шығанақтың оңтүстігіндегі арналар көбінесе терең болмайды. Дегенмен, шығанақтың кейбір бөліктері одан да терең. Бұл салыстырмалы түрде аз тереңдік жарықтың теңіз түбіне сүзіліп өтуіне мүмкіндік береді, соның арқасында теңіз өсімдіктері өсіп, түрлі-түрлі фаунаны қолдайды. Шығанақтың өзі жабатын аумақ және оның су жиналатын алабы 14 есе үлкен, қамтиды. Брисбен өзенінен басқа, Пимпама өзені, Логан өзені, Альберт өзені, Пайн өзені, Тингалпа сағасы және Шульц каналы да Моретон шығанағына құяды. Моретон шығанағының ішінде Ватерлоо шығанағы, Редленд шығанағы, Раби шығанағы, Десепшн шығанағы және Брамбл шығанағы сияқты кішігірім шығанақтар бар. Шығанақта Мортон аралының жағасындағы Тангалума, Солтүстік Страдброк аралындағы Дунвич және Амити Пойнт сияқты бірнеше аралдық елді мекендер орналасқан. Шығанақтың жағасындағы маңызды қауымдастықтар мен құрлықтағы қала маңындағы елді мекендерге Десепшн Бэй, Скарборо, Редклифф, Маргейт, Вуди Пойнт, Брайтон, Сэндгейт, Кливленд, Виктория Пойнт және Редленд Бэй кіреді. Шығанақтағы басқа да көрікті жерлерге Пум-Стоун жолы және көптеген қайық тұрақтары, мариналар мен пирстер, соның ішінде Шорнклифф пирсі жатады.

Құм жағалаулары

Мортон шығанағы Мортон аралының жағалауы бойымен құм ағысы арқылы жеткізілген құмнан түзілген құм жағалауларымен толы. Осы құм жағалауларының кеңістігі Мортон шығанағының кіреберісіне дейін созылады және теңіз деңгейі қазіргі деңгейге жеткеннен кейін, яғни соңғы мұз дәуірінен кейін шамамен 6500 жыл бұрын қалыптасқан. Бұрынғы қазба жұмыстары нәтижесінде 18 миллион кубометр құм алынып тасталған, ал тағы 40 миллион кубометр құмды алу жоспарлануда. Болашақта құмды өндіру кеме қатынасы арнасын түзеуге көмектеседі деп күтілуде. Кеме қатынасы арнасының ашық болуын қамтамасыз ету үшін шығанақтың бірнеше аймағы қазба материалдарды төгуге арналған орындар ретінде белгіленген. Бұл орындар жағажайларды құммен толықтыру мақсатында таңдалды, бұл мұхит жағалаулары бойымен құмның табиғи ағысын қамтамасыз етеді.

Флора мен фауна

Аустралияның құс түрлерінің 25%-ға дейін қамтамасыз ететін, мұралық қорғалған ылғалды жерлері, саздықтар мен су жолдары аймақтағы ең сауларының бірі болып табылады. Шиғананың батыс жағындағы сазды және шығыс жағындағы құмды мекендеу орталары, сондай-ақ мұхит пен теңіз шөптері 43-тен астам жағалау құсының түріне жағдай жасайды. Мортон шығанағында 7 түрлі теңіз шөптері өседі. Жыл сайын шамамен 50 000 құс Мортон шығанағына келеді, ал оның ылғалды жерлері BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) деп танылған. Квинсленд үкіметінің жағалау құстарына қатысты стратегиясында былай делінген: "Мортон шығанағының кең жағалау аймақтары жағалау құстары үшін маңызды, себебі оларға қоныстануға, тамақтануға және кейбір жағдайларда көбеюге мүмкіндік береді". Шиғанақта киттер, дельфиндер, дугонг, акулалар мен теңіз тасбақалары сияқты көптеген жануарлар да мекендейді. 1824 жылдан 1950 жылға дейін тасбақалар коммерциялық мақсатта ауланды. Шиғанақтағы логгерхед тасбақасының саны елдегі ең ірісі болып табылады. Мортон шығанағы Австралиядағы дугонгтардың ең маңызды он мекенінің қатарында, ал Карпентария шығанағы және Торрес бұғазымен бірге Квинслендтегі дугонгтардың ең маңызды аймақтарының бірі саналады. 2009 жылы олардың саны 600-800 аралығында болды. Австралияның EPBC заңына сәйкес, оңтүстік жұбы киті жойылып бара жатқан түрлер тізіміне, ал дөңгелек кит – осал түрлер тізіміне енгізілген. Жыл сайын маусым мен қыркүйек аралығында коммерциялық тур операторлар киттерді бақылау круиздерін ұйымдастырады. Шиғанақта байқалған ірі киттердің көпшілігі – дөңгелек киттер, ал бірнеше кішкентай дельфиндер шиғанақта тұрады немесе үнемі келіп тұрады. Мортон шығанағының жуаншасы (Thenus orientalis) – Австралияның солтүстік жағалауында кездесетін лобстердің бір түрі. Бұл жәндік Квинсленд штатындағы көптеген мейрамханаларда ұсынылатын қымбат деликатес болып саналады. Мортон шығанағының фикусы (Ficus macrophylla) – Австралияның шығыс жағалауына тән үлкен ағаш. Шиғананың оңтүстік және батыс бөліктеріндегі сазды сулар, кедергі аралдарының арқасында күшті толқындардан қорғалған. Бұл маңғровтар үшін өте қолайлы орта болды, олардың жеті түрлі түрі шиғананың, әсіресе оңтүстік бөлігінде гүлденеді. Шиғананың шамамен 1%-ы коралл рифтерімен жабылған. Жерді өңдеу және су жиналатын алаптардағы қоныстану кораллдардың өсуі үшін қолайсыз жағдайларға әкелді. Климаттың өзгеруі теңіз деңгейінің көтерілуіне және судың жылуына алып келеді деп күтілуде, бұл шиғанадағы кораллдардың өсуіне көмектеседі. Шығыс қапталды сүрегіш сәулесі Мортон шығанағында көптеп кездеседі және аймақтың трофикалық құрылымында маңызды рөл атқарады.

Кеме теңіз мегафаунасына соққы береді

Мортон шығанағындағы теңіз жануарларына қауіп төндіретін маңызды мәселелердің бірі – кемелердің соқтығысуы. Мортон шығанағындағы дугонгтар мен теңіз тасбақалары жылдам кемелерге шағылысқанда көбінесе қаза табады немесе жарақат алады.

Оңтүстік оңтүстік киттер

Австралияның оңтүстік және оңтүстік-батыс популяциясынан өзгеше, Австралияның шығыс жағалауындағы оңтүстік ақ киттер, сондай-ақ батыс жағалауы, Тасмания және Викторияның шығысы, бар болғаны 10 немесе одан көп жекелеген киттен тұратын, жоғары деңгейде қорғалатын түрлерге жатады. Бұл киттер көп жылдар бойы шығыс жағалауда көрінбеді (бұдырлы киттерден айырмашылығы), ал алғашқы киттер 1960 жылдардың басында Австралия мен Жаңа Зеландияға қайта оралды, бұл негізінен Кеңес Одағы мен Жапонияның жаппай заңсыз аңшылықтарының салдары болды, бірақ бастапқыда тек төрт кит ауланғаны туралы хабарланды. Шығыс жағалаудағы соңғы кезде байқаулардың артуы осы аймақтағы түрлердің өте баяу, бірақ нақты қалпына келуін көрсетеді, ал Моретон шығанағы осы жағалауды ұнататын киттердің өрімталдығына арналған маңызды орын болған болуы мүмкін. Моретон шығанағында, Голд-Кост және Херви шығанағында оңтүстік ақ киттердің өте аз, бірақ тұрақты түрде пайда болуы расталды. Моретон шығанағында оң киттердің маусымдық болуы кем дегенде 1990 жылдардың соңында тіркелді, ал 2002 жылдан бері әсіресе Тундах портының маңында кішкентай отбасылық топтар әр жыл сайын оңтүстік шығанаққа келіп тұрады. Дегенмен, 2014 жылдың тамызында оңтүстік ақ кит пароммен соқтығысып, қаза тапты. Бұл кит бала кит болды, ал анасы да апаттан ауыр жарақат алды, оның тағдыры әлі белгісіз. Оқиғадан бірнеше күн бұрын, мүмкін бала киітімен бірге тағы бір оңтүстік ақ кит Виктория Пойнт маңында соқтығысқан деген хабар бар. Кемелердің соқтығысы және балық аулау құралдарына түйілуі бұл түрдің бұрынғы мекендеу орындарына қайта оралуына кедерілтеу жасауы мүмкін.

Қоршаған ортаға қауіп төндіретін факторлар

Мортон шығанағының теңіз шөптері мен маржандары Локкэр аңғарындағы ауыл шаруашылығы және Квинслендтің оңтүстік-шығысындағы құрылыс жұмыстарынан туындаған топырақ ағынының тұрақты қаупінде. Профессор Джон Олидің айтуынша, қазір Моретон шығанағына балшық ағысы 120 жыл бұрын еуропалықтар қоныстанғанға дейін болғаннан 10 есе жылдам. 2013 жылғы «Дені сау су жолдары» есебі 2012-2013 жылдар аралығында Моретон шығанағының экожүйесінің денсаулығының төмендегенін көрсетіп, су сапасы 2009 және 2011 жылдардағы су тасқыны сияқты ірі оқиғаларға да әсер етті. 2011 жылғы Брисбен өзенінің тасқынынан кейін ластанған су шығанаққа құйылғаннан кейін, коммерциялық балықшылар мен демалыс балық аулаушылары оның суларынан теңіз өнімдерін ауламау және жемеу туралы ескертілді. Тасқындағы судың шығанақтың теңіз экожүйелеріне тигізетін әсерін бақылау үшін зерттеу жүргізілді. Онда кәріз, пестицидтер, қорғасын, мырыш сияқты ауыр металдар және көмірсутектер болды. 2009 жылдың наурыз айында «MV Pacific Adventurer» кемесінен Брисбеннің қалалық жағажайларына мұнай, отын және басқа да улы химиялық заттар төгілді. Премьер-министр Анна Блай осы төгілуді «Квинсленд тарихындағы ең ауыр экологиялық апат» деп сипаттады. 2012 жылдың 2 қарашасында Квинсленд үкіметі Голд-Кост қалалық кеңесімен бірлесіп, Моретон шығанағының оңтүстік жағындағы Саутпорт Бродуотердегі халықаралық круиздік кеме терминалын және оған байланысты дамуды дамытуға ниет білдіру шақыруын жариялады. 2014 жылғы 13 ақпанда Үкімет ASF консорциумының ұсынысы «круиздік кеме терминалының дамуы мүмкін екенін көрсетті, егер Кеңес және ұсынушы оны одан әрі дамытуды шешсе» деді. Бұл жобаға Голд-Кост және Хинтерленд қоршаған ортаны қорғау кеңесі қарсылық білдірді. 2014 жылғы 31 мамырда Кливлендтегі Тундах портының басымдық даму аймағына арналған бекітілген даму схемасы жарияланды, ол Тундах порты, Г.Дж. Уолтер паркі және Кассим аралы арасындағы Моретон шығанағының оңтүстігінде 400-ге дейін кеме тоқтау орындары бар үлкен маринаны салуға мүмкіндік береді. Квинсленд үкіметі сол күні 2014 жылғы қаңтарда консультация үшін жарияланған жобаға жауап ретінде алынған 583 ұсынысқа арналған егжей-тегжейлі есепті де жариялады. «Тундах» жобасына теңіз жоспарлау сарапшылары және Bay Wilderness Society сияқты қоршаған ортаға алаңдаған түрлі топтар қарсылық білдірді. 2014 жылғы 4 наурызда Квинсленд Парламентіне үкіметтің жоспарларын кері қайтаруды талап ететін 1211 қол қойылған петиция ұсынылды.

Квинсленд үкіметі қорғауы

Мортон аралы Мортон аралы ұлттық паркі ретінде қорғалады. Бұғаздың өзінде Сент-Хелена аралы ұлттық паркі және Мортон шығанағының теңіз паркі орналасқан, олар Теңіз парктерінің аймақтарға бөлу жоспарына сәйкес белгіленген. 1993 жылы құрылған Теңіз паркі 3400 шаршы шақырымды қамтиды. Бұғаздың бір бөлігі Оңтүстік Моретон шығанағы аралдары ұлттық паркімен де қорғалады. 2008 жылы шығанақтың теңіз паркі аймақтарға бөлу жоспары жаңартылды. Коммерциялық және демалыс балықшыларының алаңдаушылығына қарамастан, Квинсленд үкіметінің жобалық жоспарлары маңызды теңіз және жағалау ортасының 15%-дан астамын қорғау мақсатында балық аулауға қосымша шектеулер енгізуді көздеп отыр. Балықшылардың өздерін ығыстырылып қалғандарынан қаушап қорқуын басу үшін Моретон шығанағына жасанды рифтер орнату мүмкін. Квинсленд үкіметі шығанақтағы жаңа бетон рифті зерттеу, жоспарлау және құрылыс жұмыстарына 1 миллион австралиялық доллар жұмсауға ниетті. 2009 жылы Моретон шығанағының теңіз паркінің кеңеюі салдарынан жоғалған балық аулау аймақтарын толықтыру үшін Квинсленд үкіметі балықшыларға арналған жалпы алты жасанды риф құруға келісім берді. Рифтер арнайы жасалған бетон шарларынан тұрады, олар балық түрлері үшін тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Бұрынғы Тұрақтылық министрі Эндрю Макнамараның сөзіне сүйенсек, шығанақтың коммерциялық балық аулау көлемі 25 миллион долларға бағаланады, ал қайта бөлу нәтижесінде осы соманың 4 миллион доллары қолжетімсіз болды. 2012 жылдың наурыз айында Квинсленд үкіметі Моретон шығанағының кейбір бөліктеріндегі теңіз паркінің жасыл аймақтарына демалыс балықшыларын қайта кіргізу ниетін білдірді. Үкіметтің балық аулау жөніндегі өкілі Марк Робинсон: "Біз жасайтын кез келген өзгерістер дәлелдерге негізделеді" деді. 2014 жылдың 31 қаңтарында Квинсленд үкіметі Редклифф түбегіндегі Скоттс-Пойнтта балық аулау шектеулерін жеңілдететін теңіз паркі аймақтарының өзгеруін ұсынды. Бұл саясатты Австралия Теңіздік сақтау қоғамы сынға алды, оның өкілі: "Біз премьер-министр Ньюманның ғылымға да, жергілікті демалыс балықшыларының қатаң сауалнамалар нәтижесінде алынған пікірлеріне де қарсы, Redcliffe округінің бұрынғы депутаты Скотт Дрисколл ұсынған ұсынысты қабылдауына қызығушылық танытамыз. Бұл шешімнің артында ғылыми негіз жоқ" деді. 2014 жылдың мамыр айында Квинсленд үкіметі MRAG Asia Pacific компаниясын Квинслендтегі балық аулауды басқаруды қарауға тартты. MRAG мәлімдемесінде жасыл аймақтар ресми түрде қарастыру аясына кірмегенімен, олар тексеру тобының есебінде талқылануы мүмкін екені айтылды.

Экономикалық аспектілер

Мортон шығанағындағы ойын-сауықпен балық аулаудың экономикалық құны жылына шамамен 20 миллион долларға бағаланады.