Кіріспе

Кеңістіктік немесе уақыт аралық қатынастарды білдіретін немесе әр түрлі семантикалық рөлдерді белгілейтін сөздер класы.

Адпозициялар – кеңістіктік немесе уақыт аралық қатынастарды білдіретін (ішінде, астында, қарай, артында, бұрын және т.б.) немесе әр түрлі семантикалық рөлдерді белгілейтін (of, for) сөздер класы. Ең көп таралған адпозициялар – препозициялар (толықтығынан бұрын келетін) және постпозициялар (толықтығынан кейін келетін). Адпозиция әдетте есімдік тіркеспен біріктіріледі, бұл оның толықтығы немесе кейде объектісі деп аталады. Ағылшын тілінде көбінесе препозициялар қолданылады – in, under, of сияқты сөздер өздерінің объектілерінен бұрын келеді, мысалы, in England, under the table, of Jane. Бірақ бірнеше ерекшеліктер бар, соның ішінде ago және notwithstanding, мысалы, "three days ago" және "financial limitations notwithstanding". Кейбір тілдерде сөздердің реті басқаша болып, постпозициялар қолданылады (түркі тілдері сияқты) немесе екі түрі де кездеседі (фин тілі сияқты). Адпозиция және оның толықтығынан құралған тіркес адпозициялық тіркес деп аталады (немесе препозициялық тіркес, постпозициялық тіркес және т.б.). Мұндай тіркестер сөйлемде әдетте анықтауыш ролін атқарады. Адпозицияның сирек кездесетін түрі – циркумпозиция, ол толықтығының екі жағында орналасқан екі бөліктен тұрады. Кейде адпозицияның белгілі бір түрлері үшін амбипозиция, инпозиция және интерпозиция терминдері де қолданылады. Кейбір тіл білімі мамандары сөздің ретіне қарамастан, препозиция сөзін адпозицияның орнына қолданады.

Желкені

Препозицияның қалдырылуы – препозицияның өзінің толықтырғышынан тікелей бұрын емес, басқа жерде орналасатын синтаксистік құрылым. Мысалы, ағылшын тіліндегі "What did you sit on?" сөйлемінде "on" препозициясының толықтырғышы "what" болып табылады, бірақ "what" сөзі сұрау сөзі болғандықтан сөйлемнің басына көшіріледі. Бұл сөйлем "On what did you sit?" деген сөйлемге қарағанда әлдеқайда көп қолданылады және табиғирақ. Препозицияның қалдырылуы ағылшын тілінде, сондай-ақ швед тілі сияқты солтүстік герман тілдерінде кең таралған. Оның неміс тілінде болуы күмәнді. Препозицияның қалдырылуы кейбір Нигер-Конго тілдерінде, мысалы Вата және Гбади тілдерінде, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы француз тілінің кейбір диалектілерінде де кездеседі. Кейбір нормативтік ағылшын грамматикалары препозициялар сөйлемді аяқтауы мүмкін емес деп үйретеді, бірақ мұндай қолдануға тыйым салатын ереже жоқ. Осыған ұқсас ережелер классицизм дәуірінде пайда болды, ол кезде латын сияқты классикалық тілдерді үлгі етіп ағылшын тіліне қолданылды. Отто Йесперсен өзінің "Ағылшын грамматикасының негіздері" (алғаш рет 1933 жылы жарық көрген) еңбегінде осы анықтамалық ережеге қатысты: "препозиция (латынша: praepositio) басқаратын сөздің алдында тұруы керек пе (Шекспирдегі ақымақтардың арасында); Неге күліп отырсыз? Қарақұмарлардың барлығы қара екеніне немесе түйеқұстардың Түркиядан келгеніне сенгеніңіз де жарайды; көптеген есімдер бастапқыда сәтті таңдалмаған немесе уақыт өте келе мағынасы өзгерген."

Қарапайым және күрделі

Қарапайым қосымшалар бір сөзден тұрады (мысалы, on, in, for, towards және т.б.). Күрделі қосымшалар бірлік ретінде әрекет ететін сөздер тобынан құралады. Ағылшын тіліндегі күрделі қосымшалардың мысалдары: in spite of, with respect to, except for, by dint of, and next to. Қарапайым және күрделі қосымшалар арасындағы шекара анық емес. Көптеген күрделі қосымшалар қарапайым формалардан (мысалы, with + in → within, by + side → beside) грамматикалық өзгерістер арқылы туындайды. Бұл өзгеріс уақытты қажет етеді, ал аралық кезеңдерде қосымша кейде бір сөз, кейде бірнеше сөзден тұратын тіркес сияқты әрекет етеді. Мысалы, қазіргі неміс тіліндегі орфографиялық ережелер кейбір алғы сөздердің белгісіз статусын мойындайды, екі жазу нұсқасын қабылдайды: anstelle/an Stelle ("орнына"), aufgrund/auf Grund ("себебінен"), mithilfe/mit Hilfe ("көмегімен"), zugunsten/zu Gunsten ("қолдауына"), zuungunsten/zu Ungunsten ("қарсы"), zulasten/zu Lasten ("есебінен"). Күрделі қосымшалар мен сөздердің еркін тіркесімдері арасындағы айырмашылық қарапайым емес: күрделі қосымшалар (ағылшын тілінде "prepositional idioms") түрлі деңгейде қалыптасқан болуы мүмкін. Ағылшын тілінде бұл "preposition + (article) + noun + preposition" үлгісіндегі құрылымдарға қатысты, мысалы, in front of, for the sake of. Төмендегі сипаттамалар белгілі бір тіркестің ағылшын тілінде күрделі қосымша деп санауға жеткілікті түрде "қатаңдалғанын" көрсетеді:
Ол басқа контексте қолданылмауы мүмкін сөзді қамтиды: by dint of, in lieu of. Бірінші қосымшаны алмастыруға болмайды: with a view to, бірақ *for/without a view to емес. Мақала енгізуге немесе басқа мақала қолдануға болмайды: on account of, бірақ *on an/the account of емес; for the sake of, бірақ *for a sake of емес. Ыңғайлы сын есімдердің саны өте шектеулі: in great favor of, бірақ *in helpful favor of емес. Есімнің грамматикалық саны өзгертілмейді: by virtue of, бірақ *by virtues of емес. Иелік жалғауы қолданылмайды: in spite of him, бірақ *in his spite емес.

Шекаралық сөз тіркестері

Шекаралық предлогтар – басқа сөз таптарымен, әсіресе етістіктермен байланысы бар предлогтар. Шекаралық предлогтар предлогтар сияқты мінез-құлық танытады, бірақ басқа сөз таптарынан шыққан. Ағылшын тіліндегі кейбір шекаралық предлогтар: barring (кедергі келтіру), concerning (қатысты), considering (ескере отырып), excluding (қоспағанда), failing (сәтсіздікке ұшырау), following (соңынан еріп), including (қоса алғанда), notwithstanding (қарамастан), regarding (туралы) және respecting (құрметтей отырып).

Қалай дұрыс және қалай дұрыс емес

Кейбір тілдердің сипаттамаларында предлогтар дұрыс (немесе маңызды) және дұрыс емес (немесе кездейсоқ) деп бөлінеді. Егер сөздің басқа түрі предлогтың қызметін атқаратын болса, онда ол предлог дұрыс емес деп аталады. Осылай жіктелетін қарапайым және күрделі предлогтардың мысалдары: итальян тілінде prima di ("бұрын") және davanti (a) ("алдында") ал, латын тілінде ergo ("себебі") және causa ("үшін") предлогтары. Алайда, ежелгі грек тілінде дұрыс емес предлог – бұл етістікке қосымша ретінде де қолданыла алмайтын сөз.

Иілгіш қосымшалар

Кейбір тілдерде грамматикалық тұлға және/немесе грамматикалық сан бойынша өзгеритін қосымшалар кездеседі – яғни, грамматикалық тұлға мен санға қарай "менде", "сенен" сияқты мағыналарды білдіретін (көбінесе препозициялар) қосымшалар. Индоевропа тілдерінде бұл құбылыс көбінесе уэльс және ирланд тілдері сияқты келт тілдерімен шектеледі. Поляк тілінде де үшінші тұлғадағы есімдіктермен препозицияларды біріктіруге мүмкіндік бар.

Семит тілі

Инфлексияланатын предлогтар семит тілдерінде кездеседі, оның ішінде иврит, араб, ассириялық жаңа арамей және амхар тілдері бар. Мысалы, араб тіліндегі على предлогы علَيَّ , علَيْكَ) , علَيْهِ , және т.б. түрленеді.

Басқа тілдер

Кейбір иран тілдерінде, оның ішінде парсы тілінде, бағыныңқы сөздердің жіктелуі дамыған. Мысалы, парсы тілінде ; болады. Испан және португал тілдері сияқты ибериялық роман тілдерінде con немесе com бағыныңқы сөздерінің есімдіктерді біріктіретін арнайы формалары бар (тілге қарай). Мысалы, испан және астурия тілдерінде conmigo дегені – «менімен». Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл латын тіліндегі cum сөзінің есімдіктен кейін қолданылуынан пайда болған, мысалы, mecum. Бразилияның жергілікті тілі болып табылатын бороро тілінде барлық жағдайларда постпозициялар қолданылады: tori ji. Егер бұл сөздер толық есімдік емес, есімдіктерді өзгертсе, сөз тіркесі жіктелген постпозицияға айналады (сол себепті жоғарыдағы мысалдардағыдай қосымша емес, есімдік префиксі сияқты көрінеді: bagai, i wagai).

Артық сөздер мен бөлшектер

Көп жағдайда қосымшалар мен үстеулердің формасы ұқсас болады. Кейбір үстеулер бір сөздің алдынан қосылып, оның толықтығымен бірігу арқылы жасалады (мысалы, төмен қабатқа, қабаттан төмен және жер астына, жердің астынан). Кейбір сөздер үстеу ретінде де, алдынан қосылатын сөз ретінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, ішкі, бортында, астында (мысалы, "ішке кір", үстеу ретінде немесе "үйдің ішіне кір", алдынан қосылатын сөз ретінде). Мұндай жағдайлар етістіктерге ұқсас, олар өтеулі немесе өтеусіз қолданылуы мүмкін, сондықтан үстеу формаларын "өтеусіз алдынан қосылатын сөздер" деп талдауға болады. Бұл талдау басқа үстеулерге де қолданылуы мүмкін, мысалы, мұнда (осы орында), онда (сол орында), кейін және т.б., тіпті олар ешқашан толықтырғыш қабылдамаса да. Көптеген ағылшын тіліндегі тұрақты тіркестер құрамында көбінесе алдынан қосылатын сөз түрінде қолданылатын, бірақ үстеу ретінде жұмыс істейтін бөлшектер бар (мұндай сөздер алдынан қосылатын үстеулер деп аталуы мүмкін). Мысалдар: carry on, get on және т.б., сондай-ақ take over, fall over сияқты тіркестерде over. Голланд және неміс тілдеріндегі баламалары – ажыратылатын жұрнақтар, олардың формасы көбінесе алдынан қосылатын сөздермен бірдей: мысалы, голланд тіліндегі aanbieden және неміс тіліндегі anbieten (екеуі де "ұсыну" дегенді білдіреді) ажыратылатын жұрнақты қамтиды aan/an, ол сондай-ақ "үстінде" немесе "ке" деген мағына беретін алдынан қосылатын сөз болып табылады.