Кіріспе
Арахидтерде жиі кездесетін өкпенің түрі – кітап өкпесі. Кітап өкпесі – көптеген арахидтерде, мысалы, сарышаяндар мен өрмекшілерде кездесетін атмосфералық газ алмасуға арналған тыныс алу органы. Бұл органдардың әрқайсысы ашық құрсақ жағындағы, ауамен толтырылған қуыс (атриум) ішінде орналасқан және тыныс алу үшін кішкентай тесік арқылы сыртқы ортамен байланысады.
A book lung is a type of respiration organ used for atmospheric gas exchange that is present in many arachnids, such as scorpions and spiders. Each of these organs is located inside an open ventral abdominal, air filled cavity (atrium) and connects with its surroundings through a small opening for the purpose of respiration.
Құрылымы мен қызметі
Кітап өкпелері қазіргі құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарлардың өкпелерімен туыс емес. Олардың атауы олардың құрылымы мен қызметін конвергентті эволюцияның бір мысалы ретінде сипаттайды. Бір-бірімен кезектесетін ауа қуыстары мен гемолимфамен толтырылған тіндер жиынтығы оларды "жазылған" кітапқа ұқсатады. Олардың саны көптеген өрмекшілерде бір жұптан басталып, шаяндарда төрт жұпқа дейін жетеді. Кітап өкпесінің жазылған "беттері" (тақталары) гемолимфамен толы. Бұл бүктемелер ауамен жанасатын беттің ауданын арттырады, соның арқасында қоршаған ортамен газ алмасу мөлшері максималды болады. Көптеген түрлерде мұндай тыныс алу үшін тақталардың қозғалысы қажет емес.
Кейде жоқ
Көптеген арахнидтер, мысалы, кенелер мен орақ тәрізділер, кітап өкпелерінің іздерінде болмайды және трахеялар арқылы немесе тек дене бетімен тыныс алады. Газ алмасуы қуыстың ішіндегі жұқа қабырғалар арқылы жүзеге асырылады, олардың беттік ауданы трахеялар деп аталатын жіңішке түтікшелерге тармақталу арқылы ұлғаяды. Бұл трахеялар кітап өкпелерінен тікелей пайда болған болуы мүмкін, себебі кейбір өрмекшілердің трахеяларында аздаған, бірақ тым ұзын камералар бар.
Кітап жабындары
Кітап өкпелері теңіздегі хелицераттардың сумен тыныс алатын жабыршықшаларынан пайда болған деп саналады. Олардың кітап сияқты құрылымы ұқсас болғанымен, жабыршықшалар сыртқы, ал кітап өкпелері ішкі болып табылады. Екеуі де дәстүрлі ішкі органдар емес, қосымшалар саналады, себебі олар мүшелік бүршіктерден дамып, кейін бүршіктер сегменттелген ламеллаларға дейін жайылады. Кітап жабыршықшалары әлі де теңіз бунақденелісі Лимулдың (аттабанды шағалалардың) бойында кездеседі, олардың бес жұбы бар, ал олардың алдындағы қанатша – жегілмейтін жыныс жабыншасы. Кітап жабыршықшалары – суда газ алмасуын жүзеге асыратын қанатша тәрізді қосымшалар және олардың тегі өзгерген аяқтардан шыққан болуы мүмкін. Әрбір қосымшаның ішкі бетінде 100-ден астам жұқа, кітап беттері сияқты ламеллалар орналасқан, осы жерде газ алмасу жүреді. Бұл қосымшалар қанды ламеллаларға айдап, суды аралап отыру үшін біркелкі қозғалады. Тыныс алу – олардың басты қызметі, сонымен қатар жас шағалаларда жүзу үшін де қолданылуы мүмкін. Егер оларды ылғалды ұстаса, аттабанды шағалалар құрлықта көп сағат бойы тіршілік ете алады.