Кіріспе

2003 жылы 20 наурызда Иракқа басып кіру басталды. 18 наурызда АҚШ президенті Джордж Буш Ирак үкімет басшысы Саддам Хусейнге және оның екі ұлы Удай мен Кусайға елді тастап кетуді немесе әскери шараларға ұшырауды ескертті. Осы ультиматумға дейін басып кіруге қатысты саяси және әскери дайындықтар толыққанды жүргізілген болатын. Ирак қалаларын басып алғаннан кейін қорғау, инфрақұрылымды қайта жаңарту және елді соғыстан кейінгі үкіметке көшіру – «бейбітшілікті жеңіп алу» жоспарлары болмады немесе жеткіліксіз болды. Басып кіруден кейінгі қауіпсіздік жоспарының жоқтығы кең ауқымды тонаулар мен басып кіруден кейін бірден басталган зорлық-зомбылыққа әкеп соқты. Бұл тонау «Ирактың инфрақұрылымына бомбалаудан да көп зиян келтірді» және көтерілісшілерге АҚШ әскерінің әлсіз екенін көрсетті. Иракты қайта құру жөніндегі арнайы инспектор: «АҚШ жүргізген тұрақтандыру және қайта құру операцияларына дейін және олар кезінде Ирактағы адам ресурстарын басқаруға жеткілікті жүйелі жоспарлау болған жоқ» деп жазды. Ұлыбританияның бұрынғы қорғаныс министрі Джефф Хун 2007 жылы осы мәселеге қатысты: «Соғыстан кейінгі жоспарлардың көптеген түрлері болды. Газеттер бұл туралы зерттеуге тырыспады. Мен бұған дейін де айтқанмын, біз қандай қиындықтарға тап болатынымызды толыққанды болжай алмадық. Біз Ирак халқы Саддам Хусейннен жек көрінетіндіктен, олар көшеге шығып, жағдай жақсарады деп ойлағанбыз. Бірақ Саддамның адамдары Ирак қоғамында қаншалықты күшті екенін біз дұрыс бағаламадық. Сондықтан біз жоспарлаған нәрселер, кейіннен қарағанда, толыққанды дұрыс болмаған болуы мүмкін. Бірақ біз күткен проблемалар – азық-түлік пен судың жетіспеушілігі – үшін олар дұрыс шешімдер еді. Біз Саддамның [жақтастарының] кейбіреулерінің қатыгездігін толыққанды түсінбедік».

Саяси дайындық

Соғысқа саяси дайындық 2002-2003 жылдардың қысында Ирактағы қару-жарақ тексеруі кезінде күш алды, оны Ханс Бликс басқарған команда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1441-ші қаулысының негізінде жүргізді. АҚШ және оның басты одақтастары – Ұлыбритания, Испания және Португалия тексеру процедурасының нәтижелеріне күмәнмен қарады. Мемлекеттік хатшы Колин Пауэлл мен оның негізгі одақтасы Ұлыбританияның қысымымен президент Буш БҰҰ-дан басып кіруге қолдау алуға тырысуға шешім қабылдады. Содан кейін «екінші қаулы» (біріншісі – 1441-ші қаулы) жобасы жасалып, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне ұсынылды. Бұл қатаң қаулы, бұрынғы қаулыларда талап етілген қарусыздануға дереу орайласуға шақырып, орындауға 10 күндік мерзім белгіледі. Сынаушылар оны АҚШ-қа соғыс бастау үшін сылтау табуға арналған нақты емес ультиматум деп қарады және ол Қауіпсіздік Кеңесінде күшті қарсылыққа тап болды, қарсыластарының арасында Франция, Қытай және Германия сияқты тұрақты мүшелер болды. Шамадан тыс дипломатиялық күш-жігерден кейін президент Буш 15-16 наурызда Португалияның Азор аралдарында Ұлыбританияның премьер-министрі Тони Блэр, Испанияның премьер-министрі Хосе Мария Азнар және Португалияның премьер-министрі Хосе Мануэль Баррозумен кездесті. «Дипломатия сәтсіз аяқталды» деп мәлімдеп, ол ұсынылған қаулыны қарастырудан бас тарту ниетін жариялады. Кейін АҚШ және Ұлыбритания Францияны «қалай болса да» ұсынылған қаулыға вето қою арқылы келіссөздерді тоқтатып, тиімсіз етуде айыптады, бірақ Франция өз ұстанымын қасақана бұрмалап көрсеткенін мәлімдеді. «Екінші қаулы» болмағандықтан, АҚШ Саддам Хусейн орнынан бас тартпаса да, Иракқа шабуыл жасау ниетін жариялады. АҚШ-тың соғысқа қатысты ұстанымы бірнеше аргументтерге негізделді. Біріншіден, Ирактың жаппай қырып-жоятын қаруы бар екенін және ол оны террористерге беруге дайын екенін мәлімдеді. Екіншіден, ол Иракты терроризмді қолдауда айыптады, әсіресе палестиналық шаһидтердің отбасыларына төлемдер жасау арқылы. Осылайша, АҚШ Ирактың өзін-өзі қорғау доктринасының жаңа түсіндірмесі бойынша, жоюға болатын қауіпті құратындығын айтты. Үшіншіден, АҚШ БҰҰ-ның бұрынғы қаулыларына, әсіресе 1441-ші қаулысына сәйкес әскери шараларға заңды түрде құқылы екенін мәлімдеді, онда Ирактың қарусыздануын қамтамасыз етпеудің «ауыр салдары» болатыны көрсетілген.