Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1572-1585 жылдар аралығында Папа Григорий XIII (Грегорий XIII; 7 қаңтар 1502 – 10 сәуір 1585), тумасы Уго Бонкомпани, 1572 жылдың 13 мамырынан 1585 жылдың сәуірінде қайтыс болғанға дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Ол ең белгілісі Грегориан күнтізбесін жасауға тапсырыс бергенімен және осы күнтізбенің атымен аталуымен танымал, ол бүгінгі күнге дейін халықаралық деңгейде қабылданған азаматтық күнтізбені құрап отыр.

Жастық шақ

Уго Бонкомпани 1470 жылдың 10 шілдесінде - 1546 жылдары қайтыс болған Кристофоро Бонкомпани мен оның әйелі Анжела Марескальчидің Болоньяда туған ұлы еді. Ол заңды оқып, 1530 жылы тәмамдады. Кейін бірнеше жыл құқық тануды оқытты, оның студенттерінің арасында Александр Фарнезе, Реджинальд Поле және Чарльз Борромео сияқты көрнекті тұлғалар болды. Маддалена Фулчинимен болған қарым-қатынасынан оның заңды емес ұлы Жакомо Бонкомпани дүниеге келді, бірақ ол діни қызметке кірмес бұрын, оны баласы бар соңғы Папа етіп қалдырды.

Папалық қызметтен бұрын

36 жасында оны Римге Папа Пауль III (1534–1549) шақырды, оның тұсында ол елорданың бірінші судьясы, аббревиатор және Кампанья-э-Маритиманың вице-канцлері болып тағайындалды. Папа Пауль IV (1555–1559) оны кардинал Карло Карафаның сүйемелдемесіне датариус ретінде қосты. Папа Пий IV (1559–1565) оны Сан-Систо-Веккионың кардинал-қасиетшісі етіп тағайындады және Трент кеңесіне жіберді. 1552 жылы Уго Бонкомпани өзінің ұлы Джакомоның (немесе Жакопоның) әкелігін растады. Онлайн Archivio Digitale Boncompagni Ludovisi-де былай делінген: «Аврора вилласынан жаңадан табылған мұрағаттардың ең құнды заттарының бірі – 22 желтоқсан 1552 күні Уго Бонкомпанидің (1502–1585, 1572 жылдан бастап Папа Григорий XIII) латын және итальян тілдерінде жазған қолжазба мәлімдемесі. Мұнда Уго өзінің ұлы Джакомоның (немесе Жакопоның) Бонкомпанидің (1548–1612) Маддалена де' Фучинис тудырғанын, ал ол оның жеңгесі Лаура Ферроның қызметшісі болғанын растайды. Болашақ Папа баланың 1547 жылы Болоньяда, Трент кеңесі сол қалаға көшкеннен кейін тууының жағдайларын егжей-тегжейлі түсіндіреді; оның мақсаты – әкесі Кристофоро Бонкомпанидің (1546 жылы) қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік құқықтарын қамтамасыз ету еді». Ол сонымен қатар Испания королі Филипп II-нің (1556–1598) өкілі ретінде қызмет етті, Папа оны Толедо архиепископы Бартоломе Каррансаны тергеуге жіберді. Ол испан королімен берік және жақын қарым-қатынас орнатты, бұл оның Папа ретіндегі сыртқы саясатын іске асыруға көмектесті.

Папа болып сайлануы

Папа Пий V (1566–1572) қайтыс болғаннан кейін, конклав 6-шы ғасырдағы реформатор папа Грегорийге құрмет көрсету ниетімен Грегорий XIII есімін қабылдаған кардинал Бонкомпаниді сайлады. Бұл конклав өте қысқа, 24 сағаттан да аз уақытқа созылды. Көптеген тарихшылар мұны Испания королінің ықпалы мен қолдауына байланыстырады. Шарль Борромео және реформаны қалаған кардиналдар Бонкомпанидің кандидатурасын қабылдап, конклавта оны қолдады, ал испандық топ Испаниядағы нунций қызметіндегі жетістіктеріне байланысты оны лайықты деп санады.

Чиркөженің реформасы

Қасиетті Петірдің тағына отырған соң, Григорий XIII Католик шіркеуін реформалауға өзін арнады. Ол Трент соборының ұсынымдарын іске асырды. Кардиналдардың ешқандай ерекшеліксіз өз епархияларында тұруын міндеттеді және Тыйым салынған кітаптар тізімін жаңарту үшін комиссия құрды. Григорий XIII сонымен қатар Corpus juris canonici-нің жаңа және күрт жақсартылған басылымын қолдады. Биліктің күшті орталықтандырылу дәуірінде Григорий XIII кардиналдардың консисториясын таратып, олардың орнына колледждер құрды және осы колледждерге жұмыс істеуге арналған нақты міндеттерді тапсырды. Ол өте тәуелсіздігімен белгілі болды; оның жақын достары араласуды қабылдамай, кеңес сұрамағанын айтты. Оның кезінде папалық билік күшейді, ал кардиналдардың ықпалы мен билігі айтарлықтай азайды. Григорий XIII Кармелит орденінен бөлінген Босаяқ Кармелиттерді 1580 жылғы 22 маусымдағы "Pia consideratione" жарлығымен бұрынғы орденнің құрамындағы жеке бөлім немесе "провинция" ретінде құрды, бұл олардың арасындағы ұзақ дау-жанжалға нүкте қойып, Католик шіркеуіндегі маңызды діни орденге айналуына жағдай жасады.

Діни қызметкерлерді даярлау және өнер мен ғылымды насихаттау

Григорий XIII Римдегі иезуит колледждерінің жомарт демеушісі болды. Оның қолдауымен иезуиттердің Рим колледжі айтарлықтай дамып, бір кезде Еуропадағы ең маңызды оқу орталығына айналды. Қазір ол Рим Папасы Григориан университеті деп аталады. Рим Папасы Григорий XIII дін қызметкерлерін даярлау үшін көптеген семинариялар ашты, бастапқысы – Римдегі неміс колледжі, және оларды иезуиттерге тапсырды. 1575 жылы ол әулие Филипп Нери құрған, дұға мен уағызға арналған, анттаспаған дін қызметкерлерінің қауымы – Оратория қауымына ресми мәртебе берді. 1580 жылы ол Игнацио Данти сияқты суретшілерге Ватиканды безендіру жұмыстарын аяқтауды тапсырды және Карталар галереясын жасауды ұйғарды. Григорий сондай-ақ, Трент соборы ұсынғандай, 13 ғасырда Римде құрылған Доминикан студиумын 1580 жылы Сент-Томас колледжіне айналдырды. Бұл колледж Сент-Томас Аквинскийдің Паптық университеті Angelicum-ның алға басушысы болды.

Григориан күнтізбесі

Папа Григорий XIII ең алдымен Григорий күнтізбесін дайындауымен танымал, бастапқыда оны дәрігер/астроном Алойзий Лилиус жазды және соңғы түзетулерді жасаған иезуит дін қызметкері/астроном Кристофер Клавскийдің көмегімен. Бұл күнтізбе жылдың нақты ұзақтығы шамамен кем (365 күн, 5 сағат, 49 минут) болғанымен, жылды 365 күн мен 6 сағатқа теңейтін Юлиан күнтізбесінен гөрі дәл келеді. Нәтижесінде, көктемгі күн мен түннің теңелуі 13 ғасыр бойы баяу 10 наурызға ысырылды, ал Пасха күнін есептеу әлі де дәстүрлі 21 наурыз күніне сүйенді. Клав бұл құбылысты растады. Григорий содан кейін 1582 жылғы 24 ақпан күні шығарылған Inter gravissimas паптық бұйырнамасымен 1582 жылғы 4 қазаннан кейін келесі күні 15-і, емес 5-і қазан болады деп жариялады. Жаңа күнтізбе б.з.д. 45 жылдан бері қолданылып келген Юлиан күнтізбесін алмастырды. Григорийдің қатысы болғандықтан, жаңа күнтізбе Григориан күнтізбесі деп аталды және ол дерлік барлық елде қабылданды. Көптеген адамдар бұл реформаға ащылықпен қарсы шықты; олардың пікірінше, бұл жер иелері бір жарым апталық жалақыны ұрлауға тырысқандықтарының нәтижесі. Дегенмен, Испания, Португалия, Польша, Литва және Италия сияқты католик елдері оған келісті. Франция, Голландия Республикасының бірнеше провинциялары, сондай-ақ Қасиетті Рим империясы мен Швейцариядағы (екі ел де діни жағынан бөлінген) бірқатар католик мемлекеттері бір-екі жыл ішінде осы үрдіске қосылды. 1587 жылы Австрия мен Венгрия да осы жолға түсті. Алайда, протестанттық Еуропа жаңа күнтізбеге бір ғасырдан астам уақыт бойы келіспеді. Дания, Норвегия, Голландия Республикасының қалған провинциялары, сондай-ақ Қасиетті Рим империясы мен Швейцарияның протестанттық мемлекеттері 1700-1701 жылдары Грегориандық реформаны қабылдады. Сол кезде күнтізбе маусымдардан 11 күнге қалып қойған еді. Ұлыбритания, оның американдық колониялары және Ирландия 1752 жылы реформаланған күнтізбеге көшті, онда 1752 жылғы 2 қыркүйектегі сәрсенбі күнінен кейін бірден 14 қыркүйектегі бейсенбі күні келді; оларға 1753 жылғы 1 наурызда соңғы протестанттық Швеция қосылды. Грегориан күнтізбесі шығыс христиан әлемінде бірнеше ғасыр бойы қабылданбады, содан кейін ғана азаматтық күнтізбе ретінде қолданысқа енді.

Сыртқы саясат

Грегорий XIII Еуропаға түріктердің басып кіруінен қаушады, бірақ протестанттардан туындаған қауіптерге көбірек назар бөлді. Ол Филипп II-нің Англияның Елизавета I-ін (1558-1603 жылдар аралығында билеген) тақтан түсіру жоспарларын қолдады, нәтижесінде ағылшын протестанттары католиктерді сатқындық пен бүлікшілікке ұқсатып қарады. 1578 жылы Николас Сандерс, Уильям Аллен және Джеймс Фицморис Фицджеральд сияқты эмигрант ағылшын және ирланд католиктерінің жоспарларын ілгерілету үшін Грегорий авантюрист Томас Стуклиге кеме және 800 сарбаздық әскер ұсынды. Бірақ Стукли күштерін Португалия королі Себастьянмен біріктіріп, Марокко сұлтаны Абдул Маликке қарсы күреске аттанды. 1579 жылы тағы бір паптық экспедиция Физморис басшылығымен 50 сарбазбен және Сандерс паптық легат ретінде Ирландияға сапарлады. Олар Екінші Дезмонд көтерілісіне қатысты. Кемедегі барлық сарбаздар мен теңізшілер, сондай-ақ олармен бірге келген әйелдер мен балалар Керриге қонғанда Смервик қырғынында басы кесілді немесе дарға асылды. 1580 жылы ағылшын иезуиттері оны Англия королевасы Елизавета I-ді анафема еткен Regnans in Excelsis (1570) бұйрығын жеңілдетуге немесе тоқтатуға көндірді. Католиктерге патшаны құлатуға мүмкіндік туғанша, барлық азаматтық мәселелерде оған сырттай бағынуға кеңес берілді. 1572 жылы Франциядағы гугеноттарға қарсы Сент-Бартоломей күні қырғынынан кейін Папа Григорий мақұлдауын білдірді және Te Deum әнімен шіркеу қызметін өткізді. Ватиканның Sala Regia залында осы оқиғаларды бейнелейтін үш фресканы Джорджо Вазари салған. Грегорийдің суреті және алдыңғы жағында семсер ұстаған жазалаушы періште, сондай-ақ UGONOTTORUM STRAGES ("Гугеноттардың құлауы") деген жазуы бар естелік медаль шығарылды. Грегорий XIII-ке Жапонияның Теншо елшілігі келді, ол мұндай елшілікті қабылдаған алғашқы Папа болды. Олар жапон билеушісі Ода Нобунаганың атынан оған Ватикан ішінде көрсетілген Азучи экрандарын сыйға берді.

Мәдениетке қолдау көрсету

Римде Григорий XIII Петір базиликасындағы Григориан шіркеуін салдырып, 1580 жылы Киринал сарайын кеңейтті. Сондай-ақ, 1575 жылы Диоклетианның моншаларын астық сақтау қоймасына айналдырды. Өзінің заңды емес ұлы Джакомоны, папа болардан бұрын Болоньядағы әйелінен туған ұлын, Сант-Анжелоның қамалдаған бастығы және Шіркеудің гонфалониері етіп тағайындады. Венеция Папаға жақсы көріну үшін оның ұлын өзінің ақсүйектерінің қатарына қосты, ал Испанияның Филип II оны өз әскерінде генерал етіп тағайындады. Григорий сондай-ақ ұлына Папалық мемлекеттер мен Неаполь Корольдығының шекарасында орналасқан Сора герцогтығын иелену арқылы қуатты феодал болуға көмектесті. Өзінің жобаларына қаржы жинау үшін Григорий Шіркеу мемлекеттеріндегі үйлер мен мүліктердің көп бөлігін тәркіледі. Бұл шара оның қазынасын уақытша байытты, бірақ ақсүйектердің және дворяндардың көп бөлігін наразылыққа түсірді, ескі фракцияларды жаңғыртты және жаңаларын құрды, сондай-ақ Папалық мемлекеттерде экономикалық және әлеуметтік дағдарыс тудырды.

Қасиеттілер мен ақтар

Рим папасы өзінің понтификаты кезінде төрт қасиеттіні қанондады, ал 1584 жылы өзінен бұрынғы Рим папасы Григорий VII-ді мақұлданды.

Консисториялар

Папалық билігі кезінде ол сегіз консисторияда 34 кардинал тағайындады; оның ішінде 1572 жылы папаның алғашқы консисториясында өзінің туысы Филиппо Бонкомпаниді кардинал қылып тағайындады. Григорий XIII 1583 жылы өзінен кейін келетін төрт адамды да кардиналдарға қосты: Джованни Баттиста Кастагна (Урбан VII), Николо Сфондрати (Грегорий XIV), Джованни Антонио Фачинетти (Иннокентий IX) және Алессандро де Медичи (Лео XI).

Өлім

Папа 1585 жылғы 5 сәуірде қызбаға шалдықты және 7 сәуірде әдеттегі жеке миссасын өткізді, бірақ денсаулығы әлі де нашар болды. 8 және 9 сәуірде ол кездесулер өткізе алды, алайда өзін жақсы сезінбейтіні байқалды. Бірақ 10 сәуірде күрт нашарлап, төсегіне жатты, суық терлеу мен әлсіз пульсі байқалды; ол қайтыс болмас бұрын соңғы қасиетті дұғаны қабыл алды.