Кіріспе

Солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс бағыттары

Төрт негізгі бағыт немесе негізгі нүктелер – бұл компастың төрт басты бағыты: солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс, олар әдетте N, S, E және W әріптерімен белгіленеді. Солтүстікке қатысты, шығыс, оңтүстік және батыс бағыттары сағат тілімен 90 градус интервалмен орналасқан. Ординалдық бағыттар (немесе аралық бағыттар деп те аталады) – солтүстік-шығыс (NE), оңтүстік-шығыс (SE), оңтүстік-батыс (SW) және солтүстік-батыс (NW). Аралық және негізгі бағыттардың арасындағы бағыттар екіншілік аралық бағыттар деп аталады. Компас розасында оң жақта көрсетілген ең қысқа сегіз нүкте:

Батыс-солтүстік-батыс (WNW)
Солтүстік-солтүстік-батыс (NNW)
Солтүстік-солтүстік-шығыс (NNE)
Шығыс-солтүстік-шығыс (ENE)
Шығыс-оңтүстік-шығыс (ESE)
Оңтүстік-оңтүстік-шығыс (SSE)
Оңтүстік-оңтүстік-батыс (SSW)
Батыс-оңтүстік-батыс (WSW)

Негізгі бағыттар арасындағы нүктелер компастың нүктелерін құрайды. Кез келген горизонталь бағыттар олардың азимут бұрышының мәнімен көрсетілуі мүмкін.

Кардиналдар аралық бағыттар

Интеркардиналдық (аралық немесе тарихи түрде ординалдық) бағыттар – бұл әрбір кардиналдық бағыттар жұбының арасында орналасқан төрт аралық компас бағыты. Солтүстік-шығыс (NE), 45°, солтүстік пен шығыс аралығының ортасы, оңтүстік-батысқа қарама-қарсы. Оңтүстік-шығыс (SE), 135°, оңтүстік пен шығыс аралығының ортасы, солтүстік-батысқа қарама-қарсы. Оңтүстік-батыс (SW), 225°, оңтүстік пен батыс аралығының ортасы, солтүстік-шығысқа қарама-қарсы. Солтүстік-батыс (NW), 315°, солтүстік пен батыс аралығының ортасы, оңтүстік-шығысқа қарама-қарсы. Бұл сегіз бағыттық атаулар одан әрі үштік интеркардиналдық бағыттар деп белгіленеді, нәтижесінде компастың айналасында тең арақашықтықта орналасқан 32 атаулы нүкте пайда болады: солтүстік (N), солтүстік-шығысқа қарай (NbE), солтүстік-солтүстік-шығыс (NNE), солтүстік-шығысқа қарай солтүстік (NEbN), солтүстік-шығыс (NE), солтүстік-шығысқа қарай шығыс (NEbE), шығыс-солтүстік-шығыс (ENE), шығысқа қарай солтүстік (EbN), шығыс (E) және т.б.

Географиядан тыс

Кардинал бағыттар немесе кардинал нүктелер кейде тік орналасуды (биіктік, денгей, тереңдік) қамтуға кеңейтілуі мүмкін: солтүстік пен оңтүстік, шығыс пен батыс, жоғары және төмен; немесе математикалық тұрғыда үш өлшемді картезиандық координаттардағы x, y және z осьтерінің алты бағыты. Топографиялық карталар биіктікті, әдетте контур сызықтары арқылы көрсетеді. Сондай-ақ, биіктік бұрышы кардинал бағытпен (немесе, жалпы алғанда, кез келген азимут бұрышымен) біріктіріліп, жергілікті сфералық координаттар жүйесін құруға болады.

Астрономияда

Астрономияда аспанда көрінетін астрономиялық дененің бағыттық нүктелері – аспандағы дененің дискісінің ортасына қатысты аспан полюстерінің орналасқан бағыттарымен анықталатын төрт нүкте. Дискінің ортасынан Солтүстік аспан полюсіне дейінгі сызық (аспан сферасындағы үлкен шеңбер) дененің шетін (шексіздігін) Солтүстік нүктесінде қиып өтеді. Солтүстік нүктесі – дененің шексіздігіндегі Солтүстік аспан полюсіне ең жақын нүкте. Сол сияқты, орталықтан Оңтүстік аспан полюсіне дейінгі сызық Оңтүстік нүктесін оның шексіздікпен қиылысуы арқылы анықтайды. Солтүстік және Оңтүстік нүктелерге тік бұрышпен орналасқан нүктелер – Шығыс және Батыс нүктелері. Дискіні Солтүстік нүктеден сағат тілі бойынша айналып өтетін кезде, Батыс нүктесіне, содан кейін Оңтүстік нүктесіне, және Шығыс нүктесіне жетесіз. Бұл жер беті картасындағы ретке кері, себебі біз төмен емес, жоғары қарап тұрамыз. Сондай-ақ, бір астрономиялық нысанның екіншісіне қатысты орналасқан жерін сипаттағанда, "солтүстік" – Солтүстік аспан полюсіне жақын, "шығыс" – үлкен оң жаққа қарай, "оңтүстік" – Оңтүстік аспан полюсіне жақын, ал "батыс" – кішкентай оң жаққа қарай дегенді білдіреді. Мысалы, егер Солтүстік жұлдызынан төменде екі жұлдызды қарасақ, "шығысқа" қарайтын жұлдыз сол жақта болады.

Атаулардың германдық шығу тегі

Көші-қон кезеңінде герман тілдерінің бағыттарға берген атаулары роман тілдеріне еніп, солтүстікке латынша borealis (немесе septentrionalis), оңтүстікке australis (немесе meridionalis), батысқа occidentalis және шығысқа orientalis атауларын ығыстырды. Мүмкін, кейбір солтүстік халықтары аралық бағыттарды белгілеу үшін герман тілдерінің атауларын қолданған. Ортағасырлық скандинавиялық бағдарлама 45 градусқа бұрылған негізгі бағыттарды қамтитын болған. Солтүстік (протогерман *norþ) протоиндоевропалық *nórto s 'суға батқан' түбірінен, *ner 'сол жақ, төмен, күн бату жағында' дегеннен шыққан, содан грекше Nereus атауы пайда болған. Шығыс (*aus t) таң деген сөзден туындаған. Протоиндоевропалық түрі – *austo s, *aues 'жарық (қызыл)' түбірінен. Ēostre-ге қараңыз. Оңтүстік (*sunþ) протоиндоевропалық *sú n to s түбірінен, *seu 'қайнау' дегеннен шыққан. Осы түбірге байланысты Күн сөзі де бар, сондықтан "Күннің мекені". Батыс (*wes t) "кеш" деген сөзден шыққан. Протоиндоевропалық түрі – *uestos, *ues 'жарық (қызыл)' түбірінен, өзі *aues түрі. Бұл түбірмен латынша vesper және vesta сөздері, сондай-ақ грекше Hestia, Hesperus және Hesperides атаулары байланысты.

Мәдениеттің өзгеруі

Әлемнің көптеген аймақтарында басым желдер маусым бойынша бағыттарын өзгертеді, сондықтан көптеген мәдениеттер нақты аталатын желдерді бағыттармен – негізгі және аралық бағыттармен байланыстырады. Мысалы, ежелгі грек мәдениеті осы желдерді Анемой деп атаған. Көне Еуропада, жалпы алғанда, компастың сегізден 32 нүктесіне дейін – негізгі және аралық бағыттарға – есімдер берілген. Бұл көбінесе Жерорта теңізінің бағытты желдерімен сәйкес келеді (мысалы, оңтүстік-шығыс Сахарадан соққан Сирокко желмен байланысты). Кейбір дәстүрлерде нақты түстер негізгі бағыттармен байланыстырылады. Бұл көбінесе адам сезіміндегі "табиғи түстер", ал оптикалық негізгі түстер емес. Көптеген мәдениеттерде, әсіресе Азияда, орталық бесінші негізгі бағыт ретінде қарастырылады.

Араб әлемі

Араб тілі қолданылатын елдерде бағыттарды Аш-Шамал (Солтустік), Аль-Ғарб (Батыс), Аш-Шарқ (Шығыс) және Аль-Жануб (Оңтүстік) деп атайды. Сонымен қатар, Аль-Вуста орталықты білдіреді. Бұл бес атау географиялық бөлімшелердің (вилайяттар, штаттар, аймақтар, облыстар, провинциялар, аудандар, тіпті қалалар) аттарында қолданылады, ал кейбіреулері Оңтүстік Ибериядағы кейбір жерлердің (мысалы, Алгарве, Португалия және Ахаркия, Испания) аттарының шығу тегі болып табылады.

Америка тумасы

Мезоамерика мен Солтүстік Америкада көптеген дәстүрлі жергілікті космологиялар төрт негізгі бағытты және орталықты қамтиды. Кейбіреулері "жоғары" және "төмен" бағыттарын да қосып, жеті бағыттан тұратын космологияға назар аударады. АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы хопи тайпасы үшін төрт аталатын негізгі бағыттар Солтүстік, Оңтүстік, Шығыс және Батыс емес, қысқы және жазғы күн тоқырауларындағы күн шығу және күн бату орындарымен байланысты төрт бағыт. Әр бағытқа белгілі бір түс сәйкес келуі мүмкін, бұл түстер халықтар арасында әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе қара, қызыл, ақ және сары сияқты табиғатта және табиғи пигменттерде кездесетін негізгі түстердің бірі болады, кейде көк, жасыл немесе басқа да түстер де кездеседі. Түс символикасы географиялық жағынан жақын мәдениеттердің арасында да айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.

Үндістан

Классикалық үнді діни кітаптарында "Дикпала" деп белгілі он индуистік құдайлар танылған, олар жоғары және төмен бағыттарымен қатар төрт негізгі және төрт аралық бағыттарды бейнелейді. Санскрит тілінде он бағыттың әрқайсысының жеке атауы бар.

Австралияның жергілікті халқы

Кейбір австралиялық аборигендердің мәдениетінде негізгі бағыттар терең бойға сіңген. Мысалы, варлпири халқының төрт негізгі бағытқа байланысты терең мәдени философиясы бар, ал гуугу йимитирр халқы тіпті денелеріне жақын заттың орнын көрсету кезінде де салыстырмалы бағыттардың орнына негізгі бағыттарды қолданады. (Толығырақ ақпарат алу үшін: Салыстырмалы бағыттары жоқ мәдениеттер.) Аборигендердің тас құрылыстарында негізгі бағыттардың нақты бағыты маңызды болып көрінеді. Көптеген абориген тілдерінде әдеттегі төрт негізгі бағытты білдіретін сөздер бар, бірақ кейбіреулерінде 5 немесе тіпті 6 негізгі бағытты білдіретін сөздер де кездеседі.

Кардиналдар арасындағы бағыттардың бірегей (құрамдалмаған) атаулары

Эстон, фин және бретон тілдерінде кардиналдар аралық бағыттардың атаулары кардинал бағыттардың атауларынан жасалмайды (мысалы, солтүстік-шығыс солтүстік және шығыстан құралады). Эстон тілінде олар kirre (солтүстік-шығыс), kagu (оңтүстік-шығыс), edel (оңтүстік-батыс) және loe (солтүстік-батыс) деп аталады, ал фин тілінде koillinen (солтүстік-шығыс), kaakko (оңтүстік-шығыс), lounas (оңтүстік-батыс) және luode (солтүстік-батыс) болып келеді. Жапон тілінде жапон тілінің түпкілікті сөздері (ямато котоба, кандзидің кун оқулары) негізгі бағыттарды көрсету үшін қолданылады (мысалы, минами 南, оңтүстік), ал қарыз сөздер (кандзидің он оқулары) кардиналдар аралық бағыттар үшін қолданылады (мысалы, то нан 東南, оңтүстік-шығыс, әдепкі мағынасы "шығыс-оңтүстік"). Малай тілінде laut (теңіз) сөзін шығысқа (тимур) немесе батысқа (барат) қосу тиісінше солтүстік-шығысқа немесе солтүстік-батысқа алып келеді, ал батысқа (барат) daya қосу оңтүстік-батысқа алып келеді. Оңтүстік-шығысқа арналған ерекше сөз бар: tenggara. Санскрит және одан алынған басқа үнді тілдері әр бағытқа байланысты құдайлардың есімдерін қолданады: шығыс (Индра), оңтүстік-шығыс (Агни), оңтүстік (Яма/Дхарма), оңтүстік-батыс (Ниррти), батыс (Варуна), солтүстік-батыс (Ваю), солтүстік (Кубера/Көк) және солтүстік-шығыс (Ишана/Шива). Солтүстік Гималай және көкпен байланысты, ал оңтүстік – әлем астымен немесе аталардың жерімен (Питр-лока) байланысты. Бағыттар әр құдайдың немесе тұлғаның атына "диша" қосу арқылы аталады: мысалы, Индрадиша (Индраның бағыты) немесе Питрдиша (ата-бабалардың бағыты, яғни оңтүстік). Хопи тілі мен Хопи Тева тіліндегі тева диалектісінің негізгі бағыттары күн шығысы мен күн бату орындарына байланысты және шамамен еуропалық кардиналдар аралық бағыттарға сәйкес келеді.

Компассыз бағыттау жүйелері

Компас бағыттарын қолдану кең таралған және еуропалық және қытай мәдениетінде терең тамырланған (оңтүстікке бағытталған күймеге қараңыз). Кейбір басқа мәдениеттер басқа нұсқауларға көбірек сүйенеді, мысалы, теңізге немесе тауларға қарай (Гавай, Бали), немесе ағысқа қарсы және ағыс бойы (ең әйгілісі ежелгі Египетте, сондай-ақ Юрок және Карук тілдерінде). Ленго (Гуадалканал, Соломон аралдары) компас бағыттарынсыз төрт бағытты қолданады: құрлыққа қарай, теңізге қарай, жағалау бойымен жоғары, жағалау бойымен төмен. Кейбір тілдерде денеге қатысты сол/оң сияқты бағыттарды білдіретін сөздер болмайды, олардың орнына географиялық бағыттар қолданылады.