Кіріспе

Француз математигі Мишель Роль (21 сәуір 1652 – 8 қараша 1719) – француз математигі. Ол Роль теоремасы (1691) арқылы ең жақсы танымал. Сонымен қатар, ол Еуропада Гаусс әдісін (1690) ойлап табушылардың бірі.

Өмір

Роль Амбер қаласында, Баз-Овернь аймағында дүниеге келген. Дүкеншінің ұлы Роль тек бастауыш білім алған. Ол ерте үйленді және жас кезінде нотариустар мен адвокаттар үшін көшіруші болып жұмыс істеген аз жалақымен отбасын асырауға тырысты. Қаржылық қиындықтары мен білімінің жетімсіздігіне қарамастан, Роль алгебраны және Диофантиандық талдауды (сандар теориясының бір саласы) өздігінен зерттеді. 1675 жылы Амберден Парижге көшіп келді. 1682 жылы Диофантиандық талдаудағы қиын, шешілмеген мәселенің шешімін жариялағанда Рольдің өмірі күрт өзгерді. Оның жетістігіне жұртшылықтың назары ауып, ол министр Лувуаның қамқорлығына ие болды, бастауыш математика пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді және Соғыс министрлігінде қысқа мерзімді әкімшілік қызметке тағайындалды. 1685 жылы Роль Ғылым академиясына төменгі лауазымда мүше болып қабылданды, бірақ 1699 жылға дейін тұрақты жалақы алмады. Кейіннен Роль академияда жалақы алатын геометр-зейнеткер болып тағайындалды. Академияның 70 мүшесінің ішінде тек 20-сына ғана жалақы төленгендіктен, бұл өте беделді лауазым болды. Ол бұрын Жаков Озананың бір мәселесін шешкені үшін Жан Батист Колберден зейнетақы алған еді. Роль 1719 жылы қан құйылудан (апоплексия) қайтыс болғанға дейін осы қызметте қалды. Рольдің ең басты жетістігі Диофантиандық талдау болғанымен, оның ең маңызды еңбегі – 1690 жылы жарық көрген «Теңдеулер алгебрасы» (Traité d'algèbre) атты кітабы. Осы кітабында Роль нақты санның n-ші түбірі үшін белгіні қалыптастырды және бүгін оның атымен аталатын теореманың полиномдық түрін дәлелдеді. (Роль теоремасын 1846 жылы Джусто Беллавитис атады.) Роль есептеулерге (calculus) ерте қарсылас болды – және де ирониялық жайт, өйткені Роль теоремасы есептеулердің негізгі дәлелдемелері үшін өте маңызды. Ол оның қате нәтижелер беретінін және негізсіз ойларға құрылғанын көрсетуге тырысты. Ол бұл мәселеде соншалықты ызаланды, Ғылым академиясы бірнеше рет араласуға мәжбүр болды. Рольдің көптеген жетістіктерінің арасында теріс сандардың қазіргі қабылданған ретін дамытуға көмектесті. Мысалы, Декарт –2 санын –5-тен кішi деп қараған. Роль 1691 жылы қазіргі конвенцияны қабылдап, көптеген замандастарынан озып кетті. Роль Парижде қайтыс болды. Оның замандас портреті белгісіз.

Жұмыс

Ролль инфинитезимальды есептеудің ерте сыншыларының бірі болды, оны қате, негізсіз ойлауға құрылған және шебер жасалған жаңылыстар жиынтығы деп санай отырып сынады, бірақ кейін пікірін өзгертті. Бұл әдістің мысалдары бұрын алгебра кітаптарында кездескен, ал Исаак Ньютон осы әдісті лекцияларында сипаттаған, алайда Ньютонның дәрісі 1707 жылға дейін жарияланбады. Ролльдің әдіс туралы айтқандары, 18 және 19 ғасырлардағы алгебра оқулықтарында оқытылған Гаусс әдісіне қарағанда Ньютонға көбірек қарыз болғандықтан, назардан тыс қалған сияқты. Ролль ең әйгілісі – дифференциалдық есептеудегі Ролль теоремасы. Ролль осы нәтижені 1690 жылы қолданды, ал 1691 жылы (сол кездегі талаптар бойынша) оны дәлелдеді. Оның инфинитезимальдарға деген қарсылығын ескере отырып, нәтиже талдау емес, алгебра тілінде берілгені дұрыс.