Италияның Апеннин таулары

Кіріспе

Италияның бойымен созылатын тау тізбегі, итальяндық таулар.

Апеннин немесе Апеннин таулары ('/æ//p//ən//aɪ//n/; немесе Ἀπέννινον ὄρος; Appenninus немесе Apenninus Mons – жекеше түрі көпше мағынаны білдіреді; appenˈniːni). Адриатика теңізіне қарай беткейлері тік, ал батыс беткейлері Италия жарты аралының көптеген қалалары орналасқан алқаптарды құрайды. Көбінесе таулар орналасқан провинцияның немесе провинциялардың атымен аталады; мысалы, Лигурия Апенниндері Лигурияда орналасқан.

Тарих

Апеннин мәдениеті – Италияның орталық және оңтүстік бөлігіндегі Италияның орта қола дәуірінде (б.з.д. 15–14 ғасырлар) пайда болған технологиялық кешен. 20 ғасырдың ортасында Апеннин кезеңі Прото, Бастапқы, Орта және Соңғы деп бөлінді.

Апеннин мәдениетінің халқы – альпілік мал өсірушілер, олар таулы Орталық Италияның шалғындары мен тоғайларында мал жайып өмір сүрген. Олар қорғанысқа қолайлы жерлерде орналасқан шағын елді мекендерде тұрған. Жазғы жайылымдарға көшіп жүргенде уақытша лагерьлер құрып, үңгірлерде және жартастардың ішінде тұрған. Апеннин таулары арқылы көптеген ұзақ жаяу жолдар өтеді. Солтүстік Еуропадан келіп, Солтүстік және Орталық Апенниннің бойымен өтетін Еуропалық E1 жолы ерекше атауға лайық. Ұлы итальяндық жол Триест қаласынан басталып, Альпілік доға арқылы бұралып өтіп, Апеннин жүйесінің барлық бөлігін, Сицилия мен Сардинияны кезеді.

Солтүстік Апенниндер

Солтүстік Апеннин таулары үш кіші тізбекке бөлінеді: Лигуриялық (Appennino ligure), Тоскана-Эмилиялық (Appennino tosco emiliano) және Умбрия Апеннин таулары (Appennino umbro).

Лигуриялық Апенниндер

Лигурия Аппенинтері Генуя шығанағындағы Лигурия теңізімен шектеседі, Савонадан (Бормида өзенінің жоғарғы аңғарынан төмен) Ла Специяға дейін (Ла Чиза асуы, Магра өзенінің жоғарғы аңғарынан төмен). Бұл тау тізбегі Генуя шығанағын бойлай созылып, оны По аңғарының жоғарғы бөлігінен бөліп тұрады. Солтүстік-батыс шекарасы Бормида өзенінің бағытымен Acqui Terme қаласына дейін жалғасады. Одан әрі өзен солтүстік-шығысқа қарай По аңғарындағы Алессандрияға дейін ағып жатады, бірақ таулар оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Бормиданың жоғарғы ағысына Савонаның оңтүстік-батысында жағалауға перпендикуляр бағытта бірнеше жолмен жетуге болады, олардың ең бастысы – Torino-Savona автострадасы. Олар Bocchetta di Altare асуына (кейде Colle di Cadibona деп аталады) көтеріледі, бұл Лигурия Альпі мен Лигурия Аппенинтері арасындағы шекара. Асудың ең жоғарғы нүктесінде тасқа бекітілген қола тақта орнатылған. Маңында ескі жолдың фрагменттері мен бұрынғы бекіністердің үш қиратылысы сақталған. Carcare қаласында негізгі жолдар батысқа бұрылмас бұрын Бормида аңғарының жоғарғы бөлігімен (Bormida di Mallare) қосылады. По өзенінің салалары – Скривия, Треббия және Таро солтүстік-шығыс беткейлерінен су жинайды. Бұл тау тізбегінде ондаған шың бар. Оңтүстік бөлігінде Aveto табиғи аймақтық паркі орналасқан, оның құрамында Monte Penna тауы бар. Жақын жерде Лигурия Аппенинтерінің ең биік нүктесі – Monte Maggiorasca тауы көтеріледі. Оларды бірнеше ондаған туннельдер байланыстырады, жоғары жылдамдыстағы бағыттағы ең ұзыны – Voglia туннелі. Ең ұзын туннель – Direttissima бағытындағы Ұлы Аппенин туннелі, ол Италия аумағындағы ең ұзын туннель болып табылады, бірақ Италия мен Швейцарияны байланыстыратын Симплон туннелі одан да ұзын. Автомобильдер Autostrada del Sole (A1) тас жолы арқылы жүреді, ол көптеген қысқа туннельдерден өтеді және Futa асуы арқылы өтетін ежелгі, римдік дәуірден жеткен жолды айналып өтеді. 2015 жылдың желтоқсанында ұзақ жылдар бойы салынып келген Variante di Valico деп аталатын жаңа A1 тас жолы ашылды, ол негізгі туннельдерден (ең ұзыны – жаңа 'Туннельдік база') және эстакадалардан тұрады, Флоренция мен Болонья арасындағы сапар уақытын қысқартады. Foreste Casentinesi, Monte Falterona, Campigna ұлттық паркі Тоскана-Романьол Аппенинтерінің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Тоскана-Романьол Аппенинтерінің оңтүстік шегі – Бокка Серриола асуы, ол Фано және Ситта ди Кастелло қалаларын байланыстырады. Римдегі Тибр өзені Тоскана-Романьол Аппениндегі Monte Fumaiolo тауынан солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ағып, Тиррен теңізіне жағалауға перпендикуляр бағытта құяды. Алайда Тибрдің жоғарғы ағысы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ағып, сағат тілімен бір тік бұрылыс жасайды. Солтүстік Тибр аңғары терең және сол жағалаудағы Аппенин тауларын оң жағындағы Тоскана Анти-Аппенин тауларынан (Суб-Аппенин) бөліп тұрады.

The Ligurian Apennines border the Ligurian Sea in the Gulf of Genoa, from about Savona below the upper Bormida River valley to about La Spezia (La Cisa pass) below the upper Magra River valley. The range follows the Gulf of Genoa separating it from the upper Po Valley. The northwestern border follows the line of the Bormida River to Acqui Terme. There the river continues northeast to Alessandria in the Po Valley, but the mountains bend away to the southeast. The upper Bormida can be reached by a number of roads proceeding inland at a right angle to the coast southwest of Savona, the chief one being the Autostrada Torino Savona. They ascend to the Bocchetta di Altare, sometimes called Colle di Cadibona, , the border between the Ligurian Alps along the coast to the west and the Ligurian Apennines. A bronze plaque fixed to a stone marks the top of the pass. In the vicinity are fragments of the old road and three ruins of former fortifications. At Carcare, the main roads connect with the upper Bormida valley (Bormida di Mallare) before turning west. The Scrivia, the Trebbia and the Taro, tributaries of the Po River, drain the northeast slopes. The range contains dozens of peaks. Toward the southern end the Aveto Natural Regional Park includes Monte Penna. Nearby is the highest point of Ligurian Apennines, Monte Maggiorasca at A few dozen tunnels support the three of them, the longest on the High Speed Line being the Voglia Tunnel at The longest is on the Direttissima, the Great Apennine Tunnel, which at is the longest entirely within Italy, although the Simplon Tunnel, which connects Italy and Switzerland, is longer. Automobile traffic is carried by the Autostrada del Sole, Route A1, which goes through numerous shorter tunnels, bypassing an old road, originally Roman, through Futa Pass. In December 2015, a new Route A1 called Variante di Valico was opened after many years of construction consisting of major tunnels (the longest being the new 'Tunel Base') and new overpasses, shortening the traveling time between Florence and Bologna by road. The Foreste Casentinesi, Monte Falterona, Campigna National Park is in the southern part of the Tuscan–Romagnol Apennines. The southern limit of the Tuscan–Romagnol Apennines is the Bocca Serriola Pass in northern Umbria, which links Fano and Città di Castello. The Tiber River at Rome flows from Monte Fumaiolo in the Tuscan Romagnol Apennine from northeast to southwest, projecting into the Tyrrhenian Sea at right angles to the shore. The upper Tiber, however, flows from northwest to southeast, gradually turning through one right angle clockwise. The northern Tiber Valley is deep and separates the Apennines on the left bank from a lesser range, the Tuscan Anti Apennines (Sub Apennines) on its right.

Орталық Апенниндер

Апеннин жүйесі Тиррен теңізінде орналасқан қисықтық орталықтарымен ретсіз доғаны құрайды. Солтүстік және оңтүстік бөлімдері Лигурия таулары сияқты жалпы тау жоталары ретінде қарастырылатын параллель тізбектерден тұрады. Орталық бөлігі қалың және күрделі болғандықтан, геологиялық тұрғыдан қисықтық орталықтарына қатысты ішкі және сыртқы доғаға бөлінеді. Дегенмен, геологиялық анықтама географиялық анықтамадан өзгеше. Тау жыныстарының түрі мен орогендік құбылыстарға сүйене отырып, доғаның солтүстік бөлігі Сыртқы Солтүстік Апеннин (ONA) және Ішкі Солтүстік Апеннин (INA) болып бөлінеді. Орталық Апеннин солтүстікте Умбрия-Марке (Appennino umbro marchigiano) немесе Рим Апеннині, ал оңтүстікте Абруцци Апеннині (Appennino abruzzese) болып бөлінеді. Ол солтүстіктегі Бокка Серриола асуынан оңтүстіктегі Форли асуына дейін созылады. Италияның ұлттық саябақтар қызметі оны Италияның "жасыл жүрегі" деп атайды. Аймақ тығыз орманды, мысалы, Виа Фламиниадағы Фурло асуы орналасқан Riserva Naturale Statale Gola del Furlo. Бұл жерде этрусктіктер мен римдіктердің екеуі де туннельдер салған.

Абруцци Аппеннині

Абруцци Аппенин таулары Абруццо, Молизе және оңтүстік-шығыс Лацио аймақтарында орналасқан. Олар Аппениннің ең биік шыңдары мен ең қиын өңірлерін қамтиды. Тарихта олар Рим қаласынан алғаш жеңілген италық халықтардың жері ретінде танымал. Сәйкес келуіне орай, олар үш параллель қатпар немесе орогенезден қалған тізбектерде сақталған.

Трансшуманция

Италияда трансхуманция негізінен Абруцци Апеннин тауларынан басталып, Тоскана және Лацио Мареммасына, ал ең бастысы Таволиере делле Пульеге қарай жүргізілді. Апеннин таулары белгілі бір деңгейде орманмен жабылған, бірақ классикалық дәуірде олар одан да кеңірек болған болуы мүмкін (Плиний әсіресе қарағай, емен және шырша ормандарын атап көрсетеді, Hist. Nat. xvi. 177); олар салыстырмалы түрде соңғы уақыттарда ешқандай шектеусіз ағаш кесу арқасында қатты азайтылды, және үкімет орманды қайта өсіруге күшті күш сарса да, әлі де көп жұмыс жасау керек. Олар, әсіресе Абруцциде, маңызды жазғы жайылымдарды да қамтамасыз етеді: Плиний (Hist. Nat. xi. 240) Апенниннің ірімшігін жоғары бағалаған. Итальяндық қасқырлар ормандарда жиі кездесетін, және олар әлі де кездеседі, ал қойлар олардан ірі қойшы иті арқылы қорғалады; алайда, рим дәуірінде белгілі болған марсикандық қоңыр аюлар көбінесе жоғалып кеткен. Сондай-ақ, Маркус Теренций Варроның (Rerum rusticarum II. i. 5) айтуынша, «rotae» деп аталатын жабайы ешкілер де табылмайды, олар пиренейлік шамои немесе альпілік құлан болуы мүмкін. Рим дәуірінде, сондай-ақ жақында ғана болғандай, Апенниннің шалғай аймақтарында қарақшылық кең таралған сияқты. Фурло өткелінің жанынан табылған жазу, 246 жылы Равенна флотынан жиырма адамнан тұратын жасақпен арнайы полиция міндетін атқаруға жіберілген Августтың таңдалған сарбазы (evocatus Augusti) орнатқан. Апенниннің ең биік шыңдарында жылдың көбірек бөлігінде қар жатады. Бұл аймақта пайдалы қазбалар жоқ, бірақ көптеген сапалы минералды сулар бар, олардың кейбіреулері жылу (мысалы, Багни ди Лукка, Монтекатини, Монсуммано, Порретта, Телезе), ал кейбіреулері салқын (мысалы, Ноцера, Сангемини, Чинчиано), олардың суы сол жерде ішіледі және басқа жерлерде дастарқан суы ретінде сатылады.

Ұлттық парктер

Апеннин тауларында он екі итальян ұлттық паркі орналасқан: Апеннино Тоско Эмилиано ұлттық паркі, Форесте Касентинези, Монте Фальтерона, Кампинья ұлттық паркі, Монти Сибиллини ұлттық паркі, Гран Сассо және Монти делла Лага ұлттық паркі, Абруццо, Лацио және Молизе ұлттық паркі, Майелла ұлттық паркі, Поллино ұлттық паркі, Везувий ұлттық паркі, Силенто, Валло ди Диано және Альбурни ұлттық паркі, Апеннино Лукано – Валь д’Агри – Лагонегресе ұлттық паркі, Сила ұлттық паркі, Аспромонте ұлттық паркі.

Гидрографиялық

Апеннин тауларынан бастау алатын маңызды өзендер: Панаро, Секкья, Рено, Мареккья, Рубикон, Метауро, Арно, Тибр, Савио, Нера, Велино, Тронто, Атерно Пескара, Аниене, Лири, Сангро және Вольтурно. Альпілік типтегі мұздық көлдердің арасында Пилато көлі бар.

Геология

Апеннин таулары Апеннин оргенезі кезінде пайда болды, ол ерте неогенде (шамамен 20 миллион жыл бұрын, орта миоценде) басталып, бүгінге дейін жалғасуда. Бұл эрозиялық құрылым емес, Адриатика шұңқырасының толған бөлігі екені анықталды, оның субдукциялық аймақ ретіндегі қызметі ашылғаннан кейін бұл Адриатика алдындағы шұңқыра деп аталады.

Мұздық мұз

Апеннин тауларында Гран-Сассо-д'Италия массивінен тыс жерде мұздықтар қалмаған. Дегенмен, Базиликатада плиоценнен кейінгі мореналар табылды.

Негізгі шыңдар

Апеннин тауларында шамамен 21 шың бар, олардың биктігі ағаш өсетін шекарадан жоғары (әрбір тау массивіндегі ең жоғарғы шыңды ғана есептегенде). Осы шыңдардың көп бөлігі Орталық Апеннинде орналасқан.