Элифас Леви: Француз мистикасы және ақыны (1810-1875)

Кіріспе

Француз оккульттік жазушысы және ақыны (1810–1875) Элифас Леви Захед, шын аты Альфонс Луи Констан (8 ақпан 1810 – 31 мамыр 1875), француз эзотеригі, ақын және жазушы. Бастапқыда католик шіркеуінде діни мансапты көздегенімен, жиырмасыншы жасында дін қызметкерлігінен бас тартып, рәсімдік сиқыршы болды. 40 жасында оккульттік білімге ие екенін жариялай бастады. Ол сиқыр, кабала, алхимия және оккультизм туралы 20-дан астам кітап жазды. "Элифас Леви" деген псевдоним – оның "Альфонс Луи" есімінің иврит тіліндегі анаграммасы. Леви өзінің еңбектерімен Париж мен Лондондағы романтикалық немесе символистік бағыттағы эзотериктер мен суретшілер арасында танымал болды. Ол Grand Orient de France (континенталдық масондықты құрған француз масондық ұйымы) ұйымынан оның рәміздері мен рәсімдерінің бастапқы мағынасы жоғалды деген сеніммен шықты. "Мен бірден масондықтан бас тарттым, себебі Папаның анафемалаған масондары католицизмге төзімділік танытуға құштар емес еді [және] масондықтың мәні – барлық сенімдерге төзімділік көрсету." Левидің саяси, оккульттік және әдеби дамуына француз монархисі Жозеф де Мейстре, оның "Догма және жоғары сиқырлы рәсімдер" кітабында көптеген жерлерде сілтеме жасайтын, Парацельс, Роберт Фладд, Шведенборг, Фабр д'Оливет, Розенкрейцерлер, Платон, Реймонд Лулл және басқа эзотериктер үлкен әсер етті.

Ерте кезең

Алфонс Луи Констант Париждегі аяқ киім шеберінің ұлы болды. 1832 жылы ол Рим-католик дін қызметкері болу үшін Сент-Сулпиция семинариясына түсті, субдиакон ретінде катехизмді оқытты, кейін диакон болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін дін қызметкері болды. Діни қызметке кіріспес бұрын бір аптадай уақыт қалғанда, ол діни жолдан бас тартты. Алайда, семинариядағы қайырымдылық рухы мен өмірі оның өмірінің соңына дейін онымен бірге болды. Кейін ол сенім мен ғылымды қақтығыссыз түсінуге келгенін жазды. 1836 жылы діни жолдан бас тартып, ол жоғары тұрғандардың наразылығын тудырды. Субдиакон және диакон ретінде ол пәктікке және бағынуға толық уәде бергендіктен, әдеттегі өмірге оралу оған өте қиын болды; ол 1844 жылға дейін діни киім, яғни сосаканы киіп жүрді. 1836 жылы Левидің Сент-Сулпиция семинариясынан кетуінің себептерін А.Э. Уэйт былай түсіндіреді: «Ол [Леви] доктриналық мәселелер бойынша ерекше көзқарастарға ие болған сияқты, бірақ ешқандай нақты мәлімет жоқ. Сондай-ақ, ол үнсіздік сыйлығынан мүсір болғандықтан, биліктің наразылығы әртүрлі ескертулермен белгіленді, соңында оның семинариядан қуылғанмен аяқталды. Дегенмен, басқа бір нұсқада ол күмән мен ой-пікірлер салдарынан діни мансабынан бас тартқаны айтылады». Ол Парижде жеке сабақтар беріп, өте кедейліктен құтылуға тырысты. 1838 жыл шамасында ол мистик Саймон Ганномен танысып, оның көзқарастарына ықпал етті. Ганноның басқосулары арқылы ол Флора Тристанмен де танысқан болуы мүмкін. 1839 жылы ол Солесме аббаттығындағы монах өміріне кірді, бірақ тәртіпке қанағаттандыра алмады және монастырдан шығып кетті. Парижге оралғаннан кейін ол «La Bible de la liberté» (Еркіндік Киелі кітабы) атты кітап жазды, осының салдарынан 1841 жылдың тамызында тұтқынға алынды. Элифас Леви үйірмесі («1901 жылғы заңмен тіркелген қауымдастық») 1975 жылдың 1 сәуірінде құрылды және Левидің некесі мен балалары туралы мынадай қорытынды береді: «32 жасында ол екі жас қызбен танысты, олар достар болды – Евгения С және Ноэми Кадио. Евгенияға көбірек қызығушылық танытса да, ол Ноэмиге де әсер етті, онымен 1846 жылы қыздың әкесімен қақтығыстан аулақтау үшін үйленуге мәжбүр болды. Жеті жылдан кейін Ноэми күйеуінен қашып, Монферрие маркизіне қосылды, ал 1865 жылы неке бұзылды. Бұл некеден бірнеше бала дүниеге келді, олардың ішінде туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болған егіздер де болды. Олардың ешқайсысы ересек жасқа жетпеді, мысалы, жеті жасында қайтыс болған кішкентай Мари. Левидің Евгения С-тан заңды емес баласы болды, ол 1846 жылдың 29 қыркүйегінде дүниеге келді, бірақ бала Левидің атын алмады. Алайда ол әкесін білді, ол баланың білім алуын қамтамасыз етті. Сенімді деректерге сәйкес, осы баланың ұрпақтары бүгінде Францияда өмір сүріп жатыр». 20 ғасырдың басында жазған А.Э. Уэйт Левидің некесін, қайтыс болған балаларын және (мүмкін) Сент-Сулпиция семинариясының ережесін бұзуын былай сипаттайды:

Born Alphonse Louis Constant, he was the son of a shoemaker in Paris. In 1832 he entered the seminary of Saint Sulpice to study to enter the Roman Catholic priesthood, as a sub deacon he was responsible for catechism, later he was ordained a deacon, remaining a cleric for the rest of his life. One week before being ordained to the priesthood, he decided to leave the priestly path, however the spirit of charity and the life he had in the seminary stayed with him through the rest of his life, later he wrote that he had acquired an understanding of faith and science without conflicts. In 1836, on leaving the priestly path, he provoked his superiors' anger. He had committed to permanent vows of chastity and obedience as a sub deacon and deacon, so returning to civil life was particularly painful for him; he continued to wear the clerical clothes, the cassocks, until 1844. The possible reasons that saw Levi's departure from the Saint Sulpice seminary, in 1836, are expressed in the following quote, by A. E. Waite: "He [Levi] seems, however, to have conceived strange views on doctrinal subjects, though no particulars are forthcoming, and, being deficient in gifts of silence, the displeasure of authority was marked by various checks, ending finally in his expulsion from the Seminary. Such is one story at least, but an alternative says more simply that he relinquished the sacerdotal career in consequence of doubts and scruples." He had to obviate extreme poverty by working as a tutor in Paris. Around 1838, he met and was influenced by the views of the mystic Simon Ganneau, and it may have been through Ganneau's meetings that he also met Flora Tristan. In 1839 he entered the monastic life in the Abbey of Solesmes, but he could not maintain the discipline so he quit the monastery. Upon returning to Paris, he wrote, La Bible de la liberté (The Bible of Liberty), which resulted in his imprisonment in August 1841. The Eliphas Levi Circle ("(Association law 1901) was set up on April 1 1975") gives the following summary of Levi's marriage and paternity: "At the age of 32 he met two young girls who were friends, Eugénie C and Noémie Cadiot. Despite his preference for Eugenie he also fell under the spell of Noémie whom he was obliged to marry in 1846 in order to avoid a confrontation with the girl’s father. Seven years later Noémie ran away from the marital home to join the marquis of Montferriet and in 1865 the marriage was annulled. Several children issued from this marriage, in particular twins who died shortly after birth. None of these children reached adult age, little Marie for example, who died when she was seven. Lévi had an illegitimate son with Eugénie C, born 29 September 1846, but the child never bore Lévi’s name. However he did know his father, who saw that he was educated. We know from reliable sources that the descendants of this son are living among us in France today." Writing at the beginning of the 20th century, A. E. Waite depicts Levi's marriage, perished offspring, and (possible) violation of the Saint Sulpice seminary rule, as follows:

Күтпеген жағдай, 1850 жылы, 40 жасында Леви күшейген қаржылық және рухани дағдарысқа ұшырады, бұл оны 19 ғасырдың ортасындағы эзотеризм мен оккультизм саласына тереңірек енуге итерді.

Кейінгі кезең

1851 жылдың желтоқсанында Наполеон III екінші республиканы жойып, екінші империя құруға жол ашқан төңкеріс ұйымдастырды. Леви императорды халықтың қорғаушысы және қоғамдық тәртіпті қайта орнатушы деп санады. 1852 жылы «Moniteur parisien» газетінде Леви жаңа үкіметтің іс-қимылдарын мақтады, бірақ көп ұзамай қатаң диктатурадан көңілі толып, 1855 жылы императорға қарсы ән жариялағаны үшін түрмеге қамалды. Алайда, Левидің «халыққа» қатысты көзқарасы өзгерді. Ол 1845 жылғы «Құдай мерекесі» және «Ашыққан көздердің кітабы» еңбектерінде білімсіз халықтың өзін-өзі азат ету қабілетіне күмән келтірген болатын. Сент-Симониандар сияқты, ол діни қызметкерлердің элитасы басқаратын «рухани билік» құру үшін Жозеф де Мейстренің теократиялық идеяларын қабылдады. 1849 жылғы оқиғалардан кейін ол «жаппай халықтың» үйлесімді тәртіп орната алмайтынына және оларға бағыт-белгі беру қажеттігіне толық сенімді болды. Левидің іс-әрекеттері 1848 жылғы сәтсіздікке бейімделу және жаңа үкімет тарапынан жасалған қатал репрессиялармен күресті көрсетеді. Ол ескі досы Фаувети құрған «Revue philosophique et religieuse» журналына қатысып, 1855 жылы алғаш рет «Каббалалық» идеяларын жариялады. Леви 1860 жылы «История магии» (Магия тарихы) еңбегін жазуға кірісті. Келесі жылы, 1861 жылы, ол «Догма және ритуал» кітабына жалғас ретінде «La clef des grands mystères» («Ұлы құпиялардың кілті») кітабын шығарды. 1861 жылы Леви Лондонға қайта оралды. Левидің тағы бір сиқырлық еңбектері: «Fables et symboles» («Мысалдар мен символдар»), 1862, «Le sorcier de Meudon» («Меудонның сиқыршысы», 1847 жылы жарық көрген екі романның кеңейтілген нұсқасы), 1861 және «La science des esprits» («Рухтар туралы ғылым»), 1865. 1868 жылы ол «Le grand arcane, ou l'occultisme Dévoilé» («Ұлы құпия, немесе Оккультизм ашылды») еңбегін жазды; алайда, бұл кітап 1898 жылы, оның өлімінен кейін ғана жарияланды. Элифас Леви таратып жүрген магия туралы тезис, әсіресе оның қайтыс болғаннан кейін, зор даңққа ие болды. 1850 жылдардан бастап Атлантиканың екі жағында да танымал болған спиритизм осы жетістікке үлкен үлес қосты. Алайда, Леви спиритизмнен бас тартып, оны сынады, себебі ол адам өлгеннен кейін тек ой-қиялы мен «астралдық күштер» ғана сақталады деп сенді, оларды тәжірибелі сиқыршылар спиритизмде айтылған автономды рухтардан өзгеше, еркін басқара алады. Спиритизмнің жақтастары баяндаған табиғаттан тыс құбылыстарға қатысты Левидің сенімділігі анық байқалды. Ол былай деп түсіндірді: «Жқында ғана Америка мен Еуропаны алаңдатқан құбылыстар, үстелдердің айналуы және сұйықтық проявлениелері – бұл магниттік тоқтардың қалыптасуының бастапқы кезеңі, табиғаттың адамзаттың игілігі үшін үлкен жанашырлық пен діни байланыстарды қайта құруға шақыруы». Оның сиқырлық ілімдері айқын фанатизмдерден мүлдем алыс болды, тіпті олар түсініксіз болса да; және ол өзінің жарияланымдарына қарамастан, сатуға ештеңесі болмады. Ол өзін былай сипаттады: «Адамзаттың игілігі үшін Архимедтің рычагын тапқан, және оны сіздерге ешқандай сыйсыз ұсынып отырған кедей және қарапайым ғалым». Ол өзін ешқандай ежелгі немесе ойдан шығарылған құпия қоғамның бастауышысы деп танытпады. Ол өзінің сиқырлық жүйесіне Таро карталарын енгізді, нәтижесінде Таро батыс сиқыршыларының маңызды құралы болды. Ол Герметикалық Алтын Таң орденінің сиқырына және кейіннен «Алтын Таңның» бұрынғы мүшесі Алистер Кроулиге үлкен әсер етті. Ол сондай-ақ төңкерілген пентаграмма, яғни бір ұшы төмен және екі ұшы жоғары бес бұрышты жұлдыз жамандықты, ал бір ұшы жоғары және екі ұшы төмен пентаграмма жақсылықты білдіреді деп алғаш рет мәлімдеді. Левидің идеялары Хелена Блаватская мен Теософиялық қоғамға да әсер етті.

In December 1851, Napoleon III organized a coup that would end the Second Republic and give rise to the Second Empire. Lévi saw the emperor as the defender of the people and the restorer of public order. In the Moniteur parisien of 1852, Lévi praised the new government's actions, but he soon became disillusioned with the rigid dictatorship and was eventually imprisoned in 1855 for publishing a polemical chanson against the Emperor. What had changed, however, was Lévi's attitude towards "the people." As early as in La Fête Dieu and Le livre des larmes from 1845, he had been skeptical of the uneducated people's ability to emancipate themselves. Similar to the Saint Simonians, he had adopted the theocratic ideas of Joseph de Maistre in order to call for the establishment of a "spiritual authority" led by an élite class of priests. After the disaster of 1849, he was completely convinced that the "masses" were not able to establish a harmonious order and needed instruction. Lévi's activities reflect the struggle to come to terms, both with the failure of 1848 and the tough repressions by the new government. He participated on the Revue philosophique et religieuse, founded by his old friend Fauvety, wherein he propagated his "Kabbalistic" ideas, for the first time in public, in 1855 1856 (notably using his civil name). Lévi began to write Histoire de la magie in 1860. The following year, in 1861, he published a sequel to Dogme et rituel, La clef des grands mystères ("The Key to the Great Mysteries"). In 1861 Lévi revisited London. Further magical works by Lévi include Fables et symboles ("Stories and Images"), 1862, Le sorcier de Meudon ("The Wizard of Meudon", an extended edition of two novels originally published in 1847) 1861, and La science des esprits ("The Science of Spirits"), 1865. In 1868, he wrote Le grand arcane, ou l'occultisme Dévoilé ("The Great Secret, or Occultism Unveiled"); this, however, was only published posthumously in 1898. The thesis of magic propagated by Éliphas Lévi was of significant renown, especially after his death. That Spiritualism was popular on both sides of the Atlantic from the 1850s contributed to this success. However, Lévi diverged from spiritualism and criticized it, because he believed only mental images and "astral forces" persisted after an individual died, which could be freely manipulated by skilled magicians, unlike the autonomous spirits that Spiritualism posited. In regard to the purported supernatural occurrences reported by the practitioners of spiritualism, Levi was obviously credulous. He explained: "The phenomena which quite recently have perturbed America and Europe, those of table turning and fluidic manifestations, are simply magnetic currents at the beginning of their formation, appeals on the part of Nature inviting us, for the good of humanity, to reconstitute great sympathetic and religious chains." His magical teachings were free from obvious fanaticisms, even if they remained rather obscure; and he had nothing to sell (notwithstanding his publications). He did profess himself to be: "A poor and obscure scholar [who] has found the lever of Archimedes, and he offers it to you for the good of humanity alone, asking nothing whatsoever in exchange." He did not pretend to be the initiate of some ancient or fictitious secret society. He incorporated the Tarot cards into his magical system, and as a result the Tarot has been an important part of the paraphernalia of Western magicians. He had a deep impact on the magic of the Hermetic Order of the Golden Dawn and later on ex–Golden Dawn member Aleister Crowley. He was also the first to declare that a pentagram or five pointed star with one point down and two points up represents evil, while a pentagram with one point up and two points down represents good. Lévi's ideas also influenced Helena Blavatsky and the Theosophical Society.

Салтанатты сыйлағыш ретінде

1854 жылы Леви ағылшын эзотериктерімен алғашқы кездесуі туралы былай деп жазды: "Мен Лондонға сапар шегіп, ішкі мазасыздықтан құтылып, ғылымға толыққанды берілуімді қадағаладым. [ ] Олар мені бірден кереметтер жасауға шақырып, мен шарлатанмын дегендей талап етті, мен де біраз көңілім қалды, шын айту керек болса, рәсімдік сиқырдың құпияларын басқаларға ашуға құштар емеспін, мен әрқашан оның иллюзиялары мен шаршауларынан сақтандым. Сонымен қатар, мұндай рәсімдерге қымбатқа соғатын және жинау қиын жабдықтар қажет болды. Сондықтан мен өзімді жоғары Кабаланың зерттеуіне бердім және ағылшын адептері туралы қайта-қайта алаңдамадым". Бірақ Англияға келгеннен кейін көп ұзамай, Левидің белгілі бір сиқыршы ретіндегі шеберлігіне қызығушылық танытты; Леви де оған жауап берді: Егде жастағы британдық әйел, қатаң құпиялылық сақтау туралы келісім бойынша, "адептер арасында қатаң сақталады" деп, оған "толыққанды сиқырлық жиынтық" сыйлады, ол Англиядағы сиқырды тәжірибеге асыру үшін қажетті құралдарды қамтитын.

Социалистік негіз

Көп уақыттан бері социалистік Констант Екінші Республиканың құлдырауымен бірге жоғалып, оккультист Элифас Левиге жол берді деп есептелді. Алайда, дін тарихшысы Джулиан Струбтың пікірінше, бұл әңгіме 19 ғасырдың соңында оккультист айналымдарында құрастырылған және кейінгі ғалымдар тарапынан сынсыз қабылданып алынған. Струб Константтың оккультизмін социалистік және клерикалдық емес идеяларының тікелей салдары ретінде дамытқан ғана емес, сонымен қатар өмірінің соңына дейін социализмді іске асыруды насихаттады деп санайды. Оккультист Папус (Жерар Энкаусс) мен оккультист-биограф Пол Шакорнакқа сәйкес, Константтың оккультизмге бет бұруы эксцентрикті поляк эмигранті Йозеф Мария Хоене Вронски жасаған "бастау" нәтижесінде болған. Екеуінің таныс екендігі Константтың 1853 жылғы 6 қаңтарда Хоене Вронскиге жазған хатында көрсетілген, онда ол Вронскидің 1852 жылғы еңбегіне Константтың мақаласын қосуы үшін алғыс айтады. Хатында Констант Вронскидің "әлі толыққанды бағаланбаған генийіне" деген құрметін білдіріп, өзін оның "шынайы жанкүйері және берілген шәкірті" деп атайды. Дегенмен, Струб Вронскидің ықпалы 1852 және 1853 жылдар аралығында қысқа және сыртқы болғанын айтады. Ол Папус пен оның серіктерінің зерттеулерін Папустың Константпен 1886 жылғы 11 қаңтарда, Константтың қайтысынан кейін 11 жыл өткен соң байланысуға тырысқандығына байланысты сынға алады. Кейіннен, Константтың маңызды буын болатын француздық эзотерикалық дәстүрді құру, социалистік Констант пен оккультист Леви арасындағы айқын үзіліс туралы осы идеяны нығайтты. 2016 жылы Струб Левидің замандасы болған Артур Эдвард Уэйт мұндай басқаша көзқарасты дербес дамытқанын жазды. Струб А. Э. Уэйт Константтың өмірі туралы жеткіліксіз мәліметке ие болғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Струб Левидің "магияны" жаңа тәртіп – идеология (мүмкін саяси тұрғыдан пайдалы сенім) ретінде қарастырғанын болжайды, ол Левидің мына сөзінен көрінеді: "Осылайша біздің Магия гоетикалық және некромантикалық түрлерге қарсы екенін түсіндірдік деп есептейміз. Бұл бірден абсолютті ғылым және дін, ол барлық пікірлерді және құлшылық нысандарын жою және сіңіруі керек емес, бірақ оларды бастаушылар шеңберін қайта құру арқылы жаңарту және бағыттауы керек, соның арқасында соқыр халыққа дана және көре білетін басшылар сыйлау керек". Струб "Левидің 1854 жылғы мамырда Лондонға жасаған сапары оның магиямен айналысуына себеп болмады" деп дәлелдейді және "Леви магиялық ритуалдарға қатысқанын мойындаса да, оның қызығушылығын жоғарыда аталған социалистік магнетизмдік диалектика тудырды". Дегенмен, Левидің мәлімдемесі магия мен оның түрлеріне ғана қатысты екені анық, онда Леви ғылым мен дінді біріктіруді ұсынады және өзінің зерттеулерінде ғылыми тәсіл қолданғанын мәлімдеп, оны гоетикалық және некромантикалық тәсілдерге қарсы қойып, өзінің әдістерін жариялайды.

It was long believed that the socialist Constant disappeared with the demise of the Second Republic and gave way to the occultist Éliphas Lévi. However, according to historian of religions Julian Strube, who wrote his doctoral dissertation on Constant, this narrative was constructed at the end of the 19th century in occultist circles and was uncritically adopted by later scholars. Strube argues that Constant not only developed his occultism as a direct consequence of his socialist and post clergical ideas, but he continued to propagate the realization of socialism throughout his entire life. According to the occultist Papus (Gérard Encausse) and the occultist biographer Paul Chacornac, Constant's turn to occultism was the result of an "initiation" by the eccentric Polish expatriate Józef Maria Hoene Wroński. The two did know each other, as evidenced in Constant's 6 January 1853 letter to Hoene Wroński, thanking him for including one of Constant's articles in Hoené Wroński's 1852 work, Historiosophie ou science de l'histoire. In the letter Constant expresses his admiration for Hoené Wroński's "still underappreciated genius" and calls himself his "sincere admirer and devoted disciple." Nonetheless, Strube argues that Wronski's influence had been brief, between 1852 and 1853, and superficial. He criticizes Papus and his companions' research based on Papus' attempts to contact Constant on 11 January 1886—11 years after Constant's death. Later on, the construction of a specifically French esoteric tradition, in which Constant was to form a crucial link, perpetuated this idea of a clear rupture between the socialist Constant and the occultist Lévi. Strube in 2016 wrote that a different narrative was developed independently by Arthur Edward Waite, who was a near contemporary of Lévi. Strube opined that A. E. Waite knew insufficient details of Constant's life. Furthermore, Strube proposes that Lévi contemplated "magic" as a new order—an ideology (potentially a politically useful superstition) by which a new hierarchy would be articulated, as he interpret from Levi's statement: "Hereunto therefore we have made it plain, as we believe, that our Magic is opposed to the goetic and necromantic kinds. It is at once an absolute science and religion, which should not indeed destroy and absorb all opinions and all forms of worship, but should regenerate and direct them by reconstituting the circle of initiates, and thus providing the blind masses with wise and clear seeing leaders." Strube argues that "A journey to London that Lévi made in May 1854, did not cause his preoccupation with magic", and that "even though Lévi professed involvement in magical ritual. Instead, it was the aforementioned socialist magnetistic dialectic that compassed Lévi's interest in magic." Despite so, it is clear that Lévi's statement limits itself to magic and its kinds, where Lévi proposes to have merged science and religion and promotes his own methods by claiming to have applied a scientific approach in his research, contrasting it against the Goetic and Necromantic methods.