Кіріспе

Марк Твеннің 1881 жылғы "Принц және кедей" романы – американдық автор Марк Твеннің романы. Ол алғаш рет 1881 жылы Канадада, ал 1882 жылы АҚШ-та жарияланды. Бұл роман Твеннің тарихи көркем әдебиет жанрындағы тұңғыш тәжірибесі. Оқиға 1547 жылы Англияның тоғыз жасар Эдуард VI таққа отыруы және Лондонның кедейі Том Кантимен, оның зорлық-зомбылық көрсетіп, ішімдікке құмар әкесімен бірге тұратын, сырт көзге ұқсас жігітпен араласуы туралы.

Сюжет

Том Канти, Англияның Лондон қаласындағы Оффал Кортта тұратын өте кедей отбасының кіші ұлы, әкесі мен әжесінен зорлық-зомбылық көрген, бірақ оны оқып-жазуға үйреткен жергілікті дін қызметкері оған көмектескен. Бір күні Том Вестминстер сарайының қақпалары маңында жүргенде, Уэльс ханзадасы Эдвард Тюдорды көреді. Өте қызығып, тым жақындап кеткендіктен, патша сақшылары оны ұстап алып, жазалауға әрекеттеніп, азаптай жаздайды. Бірақ Эдуард оларды тоқтатып, Томды өзінің сарайына шақырады. Сол жерде екі ұл бір-бірін жақсы танысып, бір-бірінің өміріне қызығады. Олар бір-біріне керемет ұқсайды және тіпті бір күні дүниеге келгендерін біледі, сондықтан киімдерін "уақытша" ауыстыруға келіседі. Эдуард бір затты жасырады, кейін оқырман бұл Англияның Ұлы мөрі екенін біледі, содан кейін Томды қорлаған сақшылармен кездесуге шығады; бірақ Томның киімін кигендіктен, сақшылар оны танымайды және сарайдан қуады. Эдвардтың киімін киген Том ханзада деп қате түсінілгеннен кейін, сарайдағы әдет-ғұрыптар мен мінез-құлықтарға бейімделуге тырысады. Эдуардтың әкесі, король Генрих VIII, оның ақсүйектері мен сарай қызметкерлері ханзаданың есінен жаңылып, есінен айырылып қалуы мүмкін деп қорқады. Генрих патша қайтыс болғаннан кейін Томнан Англияның жоғалған Ұлы мөрі туралы қайта-қайта сұрайды, бірақ ол бұл туралы ештеңе білмейді. Алайда, Томды сотқа қатысуға шақырғанда, оның ақылға қонымды пікірлері олардың саналы екеніне сендіреді. Эдуард ақырында көшелер арқылы Канти үйіне жетеді, онда Канти отбасы оны Том деп санайды. Онда ол Томның маскүнем әкесінің қатыгездігіне ұшырайды, бірақ қашып құтылады және соғыстан оралған әскер мен дворян Майлс Хендонмен танысады. Майлс Эдуардтың патшалыққа талап етуіне сенбесе де, оған көмектеседі және оның қорғаушысы болады. Осы уақытта оларға Генрих патшаның қайтыс болғаны және Эдуардтың патша болғаны туралы хабар жетеді. Эдвард Лондонның кедейлерінің қатыгез өмірін өз көзімен көріп, Англиядағы таптық теңсіздіктің қаншалықты зор екенін түсінеді. Ол әсіресе ағылшын сот жүйесінің қатал және жазалаушылық сипатын көреді, онда адамдарды тірідей өртеді, ұялатады және сауаттандырады. Ол айыпталушылардың аз ғана дәлелдермен айыпталып, ұсақ қылмыстар үшін таңбаланып немесе асылатынын түсінеді және өзінің лайықты орнына оралғанда мейірімділікпен билік етуге уәде береді. Эдуард ұрылар тобына өзінің патша екенін және әділетсіз заңдарды жоятынын айтқанда, олар оны ақылдан адасқан деп санайды және масқара тақ тағу рәсімін өткізеді. Бірқатар оқиғалардан кейін, соның ішінде түрмеде отырғаннан кейін, Эдуард Том патша тағына отырғызылуға жақын тұрғанда тақ тағу рәсімін тоқтатады. Ақсүйектер олардың ұқсастығына таңғалады, бірақ Эдуардтың Томның киімін киген заңды патша екеніне сенуден бас тартады, ол сарайдан кетер алдында жасырып қойған Англияның Ұлы мөрін көрсеткенге дейін. Эдуард пен Том бастапқы орындарына қайта оралады, ал Эдуард Англияның королі Эдуард VI болып тақталанады. Майлс патшаның алдында отыру құқығымен және графтық атақпен марапатталады. Жаңа патшаның таққа талап етуіне қолдау көрсеткені үшін ризашылығын білдіріп, Эдуард Томды "Патшаның күзетшісі" деп атайды, ол өмірінің соңына дейін ие болатын артықшылықты лауазым.

Тақырыптар

Кіріспе цитатасы — «Мейірімділіктің құндылығы екі есе қадірлі; Ол сыйлағанға да, алғанға да құт-береке сыйлайды: Ол ең күштілерде ең күшті, ол тақ отырған монархқа оның тәжіндегіден де лайықты» — Шекспирдің «Венеция саудагері» пьесасынан алынған «Мейірімділіктің құндылығы» сөзінің бір бөлігі. «Принц және кедей» балаларға арналғанымен, ол әлеуметтік теңсіздікті сынап, адамды сыртқы түрімен бағалауға қарсы шығады. Твен осы кітап туралы: «Менің ниетім сол заманғы заңдардың қаттылығын көрсету үшін, олардың бір бөлігін патшаның өзіне сезіндіріп, қалғанын басқаларға қолдануға мүмкіндік беру» деп жазған.

Тарих

Екінші еуропалық турнеден оралған Твен «Шетелдегі саяхатшы» (1880) кітабының негізін қалады. Бастапқыда пьеса ретінде жоспарланған бұл кітаптың оқиғасы алғашқыда Викториялық Англияда өрбіседі, бірақ кейін Твен оқиғаны ертерек дәуірге көшіруді шешеді. Ол «Принц пен кедей» романын «Хаклберри Финннің баяулы» романын жаза бастағаннан кейін қолға алды. «Жазалаушы бала туралы әңгіме», бастапқыда «Принц пен кедей» романының бір бөлімі ретінде жазылған, Уильям Дин Хауэллстің кеңесі бойынша романнан алынып тасталмай тұрып, 1880 жылғы 4 шілдеде «Хартфорд Базар Бюджет» басылымында жарияланды. Ақырында, «Принц пен кедей» романы Бостон қаласындағы Джеймс Р. Осгудтың жазылым арқылы шығарылды, оған Франк Тайер Меррилл, Джон Харли және Людвиг Сандо Ипсен салған суреттер қосылды. Кітап Твеннің қыздары Сюзи мен Клара Клеменске арналған, ал кітаптың тақырыбы «Барлық жастағы жастарға арналған ертегі» деп аталады. 1920 жылдың қараша айында Амели Ривздің Бродвейдегі сахналық бейімделуі Уильям Фавершемнің режиссерлігімен ашылды, онда Фавершем Майлз Хендон рөлін, ал Рут Финдлей Том Канти мен Принц Эдвард рөлін сомдады. 1963 жылы Лондон рекордтарында (AM 98001/AMS 98001) Джордж Фишоффтың музыкасымен және Верна Томасонның мәтінімен музыкалық бейімделу жазылды, онда Джоан Шепард Том Канти, Кэрол Блодгетт Принц Эдвард, Джон Дэвидсон Майлз Хендон, Флора Элкинс Леди Энн, Джо Бусард Джон Канти және Роберт МакХаффи ойнады. Бұл мюзиклдің тағы бір нұсқасы Pickwick Records (SPC 3204) компаниясында жазылды, мұқабасында бұл «Жаңа фильмнің түпнұсқа саундтрегі» деген қате ақпарат берілген. 2002 жылғы 16 маусымда Нил Бергтің музыкасымен Лэмб театрында Бродвейден тыс музыкалық қойылым ашылды. Бастапқы актерлік құрамында Принц Эдвард рөлінде Деннис Майкл Холл, Том Канти рөлінде Джерард Канонико, Майлз Хендон рөлінде Роб Эван, Хью Хендон рөлінде Стивен Зиннато, Леди Эдит рөлінде Рита Харви, Джон Канти рөлінде Майкл МакКормик, Эрмит/Дрессер рөлінде Роберт Энтони Джонс, Мэри Канти рөлінде Салли Уилферт, Леди Джейн рөлінде Эллисон Фишер және Әке Эндрю рөлінде Алоизиус Гигль болды. Мюзикл 2003 жылғы 31 тамызда жабылды. Ағылшын драматургы Джемма Кеннеди бұл әңгімені 2012–2013 жылдары Лондонның «Юникорд» театрында қойылған музыкалық драмаға бейімдеді, режиссерлігін Селина Картмелл жасады, ал Принц пен Кедей рөлінде туысқан Дэниелл Берд пен Николь Берд, Майлз Хендон рөлінде Джейк Хардерс ойнады.

Комикстер

1946 жылы Арнольд Л. Хикс бұл әңгімені Гилбертон баспасынан шыққан Classics Illustrated ("Classic Comics") #29 комикс түрінде бейімдеді. 1962 жылы Dell Comics Дан Шпигл салған суреттерімен Уолт Диснейдің "Принц және кедей" комиксін жариялады, ол Уолт Диснейдің "Құрметті әлем" бағдарламасы үшін жасалған үш бөлімді телеадаптацияға негізделген. Британдық Nipper комиксінде жас принц Уильям мен оған ұқсас қара жұмысшы баланың орнын ауыстыру туралы "Уилл мен Билл" атты тұрақты комикс жолағы болды. 1990 жылы Disney Comics Скотт Сааведра мен Серджио Астеритидің Микки Маустың қатысуымен түсірілген анимациялық фильмге негізделген "Принц және кедей" комиксін шығарды.

Фильм

Роман сонымен қатар бірнеше фильмнің негізі болды. Кейбір нұсқаларында, Томның рөлін атқарғанда, Принц Эдуард өзін таныстыратын құжаты болады. Микки Маустың нұсқасы сияқты анимациялар оқиғаны қайта баяндайды, ал басқа мультфильмдер пародия қолданады (соның ішінде анимациялық телешоудың эпизоды «Джонни Браво», онда Твен мультфильмшілерге «осы шаршаған оқиғаны тоқтатуды» өтінеді). Фильм сыншысы Роджер Эберт 1983 жылғы комедиялық фильмнің («Дэн Айкройд пен Эдди Мерфи қатысқан») Твеннің ертегісімен ұқсастықтары бар екенін айтты. 1920 жылы Александр Корда Австрияда «Der Prinz und der Bettelknabe» атты қысқаша үнсіз нұсқасын жасады (оның алғашқы фильмдерінің бірі). 1937 жылғы нұсқада Эррол Флинн (Хендон рөлінде) және егіздер Билли мен Бобби Мауч Том Канти мен Эдвард Тюдор рөлінде ойнады. Телугу тіліндегі «Раджу Педа» 1954 жылы шықты, басты рөлді Н.Т. Рама Рао ойнады, ал режиссері және продюсері В.А. Субба Рао, 1957 жылы «Анди Петра Селвам» тамил тіліне аударылды. Кейін 1968 жылы «Ража аур Рунк» хинди фильмі түсірілді. Бұл фильмдер түпнұсқадағы көптеген эпизодтарды «үнділік» стильде бейімдеді. 1983 жылы Каннадада түсірілген «Эраду Накшатрагалу» фильмі «Принц және кедей» ертегісінен шабыттанды. 1977 жылғы оқиғаның фильмдік нұсқасында Оливер Рид Майлз Хендон, Рекс Харрисон Норфолк герцогы, Марк Лестер Эдвард/Том, Эрнест Борньин Джон Канти, Чарлтон Хестон Генри VIII және Ракель Уэлч ойнады, режиссері Ричард Флейшер болды. Фильм Ұлыбританияда «Принц және кедей» және АҚШ-та «Крестные мечи» деген атпен шықты. 1990 жылы Walt Disney Feature Animation романнан шабыттанған анимациялық фильм шығарды, онда Микки Маус басты рөлде ойнады. Бұл нұсқада Микки Диснейдің басқа кейіпкерлерімен бірге екі басты рөлді де «ойнайды». «It Takes Two» фильмінде Мэри-Кейт пен Эшли Олсен егіздері басты рөлде ойнайды, бұл оқиғаның тағы бір еркін бейімделуі, онда сымсыз байланыс компаниясының бай қызы мен жетім қыз бір-бірінің өмірін сезіну үшін орын ауыстырады. 1996 жылы шыққан «Тере-Мере-Сопне» фильмі осы оқиғаға негізделген, онда бір күні туған екі бала бір-бірінің өмірін бастан кешіріп, соның арқасында маңызды сабақтар алады. 2000 жылы Джайлс Фостер режиссерлік еткен фильмде Айдан Квинн (Майлз Хендон), Алан Бейтс, Джонатан Хайд және біртекті егіздер Джонатан мен Роберт Тимминс ойнады. 2004 жылы «Принц пен кедей» 85 минуттық CGI анимациялық мюзиклге бейімделді, «Барби – принцесса және кедей» фильмінде Барби сары шашты Аннелизе принцессасы мен қоңыр шашты Эрика кедейінің рөлін ойнады. 2012 жылы екінші CGI музыкалық бейімделуі шықты, оның аты «Барби: Принцесса және поп-жұлдыз». Онда Барби Виктория (Тори) есімді сары шашты ханшайым мен Кира есімді қоңыр түсті поп-жұлдызды ойнайды. Екеуі де бір-бірінің өмірін қалайды, бір күні олар кездесіп, сиқырлы түрде орын ауыстырады. 2006 жылы Гарфилдтің екінші фильмі «Гарфилд: Екі мысықтың құйрығы» классикалық оқиғаның тағы бір бейімделуі болды. 2007 жылы түсірілген «Заманауи Твен тарихы: Принц және кедей» фильмінде біртекті егіздер Дилан мен Коул Спрауз ойнады. «Монте-Карло» 2011 жылы 20th Century Fox компаниясы шығарған және Селена Гомес басты рөлді сомдаған тағы бір еркін бейімделген фильм болды. 2020 жылы Телугу тілінде «Ала Вайкунтапуррамұлу» атты фильм шықты, ал 2023 жылдың 17 ақпанында «Шехзада» атты хинди тіліндегі қайта түсірілімі шықты.

Теледидар

1962 жылы Уолт Диснейдің "Керемет әлем" атты үш бөлімді теледидар адаптациясында Гай Уильямс Майлз Хендон рөлін сомдады. Принц Эдвард пен Том Канти рөлін Шон Скалли ойнады, Дисней студиясы Хейли Миллспен бірге "Ата-ананың тұзағы" (1961) фильмінде қолданған екі экранды бөлу әдісін пайдаланды. 1967 жылы 6 ақпанда көрсетілген "Монкиз" сериалының 21-ші бөлімі "Принц және кедейлер" деп аталды. "Джози және Пуссикэтс" эпизоды "Орын алмасудың сәтсіздігі" Валери өзін ұқсайтын, бірақ жоспардың кері кеткенін білген, ұсталған принцесса рөлінде сомдай келіседі. "Осмондтар" сериалының "Джимми мен Джеймс Лондонда" атты эпизодында Джимми мен Фудзи өздерінің көшірмелерімен орын ауыстырады. 1976 жылы ABC Afterschool Special арнасында Ланс Кервин P. J. және Президент ұлы атты американдық бейімдемеде екі рөлді ойнады. 1976 жылы BBC Ричард Харрис жазған алты отыз минуттық эпизодтан тұратын теледидар адаптациясын жасады. Николас Линдхерст Принц Эдвард пен Том Канти рөлін сомдады. 1978 жылы Ринго Старрдың қатысуымен түсірілген "Ринго" телеарналық арнайы бағдарламасында бұрынғы "Битлз" барабаншысы таланты жоқ өзіне ұқсас адаммен орын ауыстырады. BBC телехикаясы "Blackadder the Third" сериясында "Дуэль және екілік" атты эпизод бар, онда Принц-регент Веллингтон герцогының өзіне қастандық жасап жатыр деп санайды. Принц өзінің уәзірі Blackadder-мен киім алмасады және: "Бұл маған "Принц және дельфин" оқиғасын еске салады", - дейді. Blackadder оны түзетіп: "және кедей", - дейді, ал ханзада: "Иә, принц және дельфин және кедей", - деп жауап береді. "Blackadder the Third" 1800-жылдардың басында болғандықтан, бұл уақытқа сай емес. 1996 жылы PBS "Принц және Путч" атты "Уишбон" адаптациясын көрсетті, онда Уишбон Том Канти мен Эдвард VI рөлін ойнады. Бұл серия Британ академиясының балалар сыйлығына үміткер болды. 2011 жылы "Финес пен Ферб" ("Ойнату", 2-маусым, 64-эпизод) ұқсас сюжет желісін ұстанады, онда Кандас Дрюссельштейннің принцессасы Балдегундамен орын ауыстырып, патшалық өмірдің көңілсіз екенін біледі. "Switched at Birth" – 2011 жылдың 6 маусымында ABC Family арнасында көрсетілген американдық жасөспірімдер мен отбасылық драмалық телесериал. "Шопан" (2011 жылдың 4 желтоқсанында көрсетілді) эпизодынан бастап, "Бір кездері" телехикаясы Дэвид есімді шопанның кедей, ал Джеймс ханзаданың ханзада екендігі туралы оқиғаны ұсынады. 2017 жылы жапондық аниме сериалы "Принцесса Принцип" Анже мен Принцесса Шарлотта кейіпкерлерінің тарихы үшін ұқсас оқиғаны пайдаланады; олардың тарихын Анже "Принцесса және қалтақшы" атты ертегі түрінде ашады. Сериал басталғанға дейін он жыл бұрын, шын мәнінде Шарлотта ханшайым болған Анже, шын мәнінде Анже есімді қарапайым қалтақшы болған және оған ұқсас болған ханшайыммен кездеседі. Олар дос болып, бір күндік орын алмасуға келіседі. Бірақ осы орын алмасудан кейін революция басталып, елді екіге бөліп, қыздарды бір-бірінен айырып, бір-бірінің рөлінде қалып қояды. "Принцесса алмасу" (Ванесса Хадженс басты рөлде ойнаған, 2018 жылдың қараша айында Netflix арнасында шыққан романтикалық Рождестволық фильм) Монтеноро герцогинясы Маргарет кездейсоқ кездескен нан пісіруші Стейсимен орын ауыстырады. Бұл сюжеттің нәтижесінде екі жаңа махаббат оқиғасы пайда болады. Бұл фильм "Принцесса алмасу" трилогиясының бірінші бөлімі. Одан кейін "Принцесса алмасу: Қайтадан алмасу", 2020 жылдың 19 қарашасында көрсетілді, және "Принцесса алмасу 3: Жұлдызға ғашық болу", 2021 жылдың 18 қарашасында көрсетілді. Сериалды Netflix өндіреді және оның стриминг қызметтері арқылы ғана Netflix Original Films ретінде шығарады. "Sister Swap" – 2022 жылы шыққан американдық телефильмдер сериясы, оның басты рөлдерін Кимберли Уильямс Пейсли және Эшли Уильямс бауырлары сомдайды. Фильмдер бастапқыда Hallmark Channel арнасының "Рождествоға дейін санау" маусымдық бағдарламасының бөлігі ретінде көрсетілді.

Бейне ойындар

1996 жылы тайвандық бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы C&E, Sega Genesis платформасы үшін «Жаңа қайыршы ханзада» (新乞丐王子/Xīn qǐgài wángzǐ) атты RPG видео ойынын шығарды. Оның сюжеті кітапқа негізделген, бірақ сиқыр, монстрлар және басқа RPG элементтері сияқты фантастикалық қосымшалар енгізілді. 1998 жылы ойын PC-ге көшірілді. Кейіннен ол ағылшын тіліне аударылып, 2006 жылы тәуелсіз ойын баспасы Super Fighter Team компаниясы «Beggar Prince» деген атпен жарияланды. Бұл 1998 жылдан бері қолданыстан тоқтатылған Sega платформасы үшін шыққан алғашқы жаңа ойындардың бірі және мүмкін, кітаптың бейне ойынға алғашқы бейімделуі.