Кіріспе

Риккардо Мути (rikˈkardo ˈmuːti; 28 шілде 1941 жылы туған) – итальяндық дирижер. Қазіргі таңда ол Чикаго симфониялық оркестрінің музыкалық директоры (2023 жылдан бері – құрметті музыкалық директор) және «Джованиле Луиджи Черубини» оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарады. Мути бұрын Флоренциядағы «Maggio Musicale», Лондондағы Филармония оркестрі, Филадельфия оркестрі, Миландағы «Театро алла Скала» және Зальцбургтегі Уитсон фестивалінде де жұмыс істеген. Көптеген жазбалар жасаған дирижер, Мути көптеген наградалар мен сыйлықтарға ие болған, оның ішінде екі «Грэмми» сыйлығы бар. Ол ерекше түрде Джузеппе Вердидің музыкасымен байланысты. Әлемдегі жетекші дирижерлердің қатарында, 2015 жылғы Bachtrack сауалнамасында музыка сыншылары оны әлемдегі ең жақсы бесінші дирижер деп таныды.

Балалық шағы мен білімі

Мути Неапольде дүниеге келді, бірақ ерте балалық шағын Италияның оңтүстік Адриатика теңізінің жағасындағы Апулия аймағында, Бари қаласына жақын Мольфеттада өткізді. Оның әкесі Доменико Мольфеттада патолог болған, сонымен қатар әуесқой әнші және музыканы өте жақсы көретін адам еді; анасы Гилда – бес баласы бар, тыныш және қатаң неаполитандық әйел. Мути Неапольдегі Vittorio Emanuele II классикалық лицейін бітірді, содан кейін Винченцо Виталеден Сан-Пьетро а-Маджелла консерваториясында фортепианоны оқыды; осы жерде Мути дипломмен марапатталды. Кейіннен Миланның Джузеппе Верди консерваториясында композиция және дирижерлік мамандықтары бойынша диплом алды, онда композитор Бруно Беттинелли және дирижер Антонино Воттодан сабақ алды. Ол сонымен қатар Нино Ротаны ұстазы деп есептейді және одан композиция өнерін үйренді. 1967 жылы Миланда өткен «Гвидо Кантелли дирижерлер конкурсының» қазылар алқасы оны бірауыздан бірінші орынға ие етті. Келесі жылы ол Maggio Musicale Fiorentino оркестрінің бас дирижері және музыкалық директоры болып тағайындалды, бұл лауазымды он бір жыл бойы атқарды.

Ерте мансап

1971 жылдан бері ол Зальцбург фестивалінде опералар мен концерттердің жиі дирижері болды, онда ол әсіресе Моцарт опералық қойылымдарымен танымал. 1972 жылдан бастап Мути Лондондағы Филармония оркестрін жүйелі түрде дирижерлік етті және 1973 жылы ол Отто Клемперерден кейін бас дирижер болып тағайындалды. 1986 жылы Мути Миланның Филармония делла Скала оркестрінің бас дирижері болды, 1988 жылы ол Viotti d'Oro сыйлығын алды және Еуропа бойынша гастрольдік сапар жасады. 1989 жылы ол DVD-ге жазылған Моцарттың «Дон Джованни» операсының тікелей эфирдегі қойылымын дирижерлік етті. 1991 жылы он екі жылдық музыкалық директорлік қызметтен кейін, ол 1991–1992 маусымының соңында Филадельфия оркестрінен кеткенін хабарлады. 1995 жылы ол «2 тамыз» халықаралық композиторлар конкурсының қазылар алқасының төрағасы болды.

Берлин мен Вена

Мути Берлин филармониясы мен Вена филармониясының тұрақты қонағы болды. 1996 жылы ол Вена фестивалі аптасында және Жапония, Корея, Гонконг пен Германияға гастрольдік сапарда Вена филармониясын жетекшілік етті. Соңғы рет 2008 жылы Вена филармониясымен Жапонияға гастрольде болды. Мути қазірге дейін оркестрдің Венадағы Жаңа жылдық концертін алты рет өткізді: 1993, 1997, 2000, 2004, 2018 және 2021 жылдары (ал 2025 жылы оны жетінші рет өткізу жоспарланған).

Операдағы жұмысы

Миланның Театралла Скала театрында 19 жыл музыкалық директор болған Мюти, Филадельфия оркестрімен опералық қойылымдарды жүргізіп, сондай-ақ Римнің (1969 жылдан бастап), Равенна, Вена, Лондонның (1977 жылдан бастап), Мюнхеннің (1979 жылдан бастап) және 2010 жылы Нью-Йорктің жетекші опера театрларында қойылымдар салған. Вена мемлекеттік операсындағы жұмыстарының ішінде 1973 жылы «Аида», 1974 жылы «Тағдыр күші», 1977 жылы «Норма», 1983 жылы «Риголетто», 1996 және 2008 жылдары «Cosi fan tutte», 1999 жылы «Дон Джованни» және 2001 жылы «Фигароның некесі» опералары бар.

Зальцбургте болған оқиғалар

Мути алғаш рет 1971 жылы Зальцбург фестивалінде Доницеттидің «Дон Паскуале» (Ладислав Строс қойған) операсын дирижерлік етті. Мути кейіннен Зальцбург фестивалінде үнемі қатысып, Вена филармониясы оркестрімен көптеген концерттерді және опералық қойылымдарды дирижерлік етті, мысалы, 1982-1985 және 1990-1991 жылдары «Così fan tutte» (Михаэль Хампе қойған), 1988 және 1989 жылдары «La clemenza di Tito» (Питер Бреннер қойған), 1990 және 1991 жылдары «Дон Джованни» (Михаэль Хампе қойған), 1995 жылы «Ла Травиата» (Луис Паскаль қойған, декорациясын Лучиано Дамиани жасаған), 2005 жылы «Die Zauberflöte» (Грэм Вик қойған) және 2006 жылы (Пьер Ауди қойған, сахналық безендіруін Карел Аппель жасаған), 2008 жылы «Отелло» (Стивен Лэнгридж қойған), 2009 жылы «Моизей мен Фараон» (Юрген Флимм қойған) және 2010 жылы «Орфей мен Эвридика» (Дитер Дорн қойған). 2011 жылы Мути Питер Штайн режиссерлік еткен Вердидің «Макбет» операсының жаңа қойылымын жүргізді. 2017 жылғы Зальцбург фестивалінде ол Ширин Нешат режиссерлік еткен «Аиданы» дирижерлік етті. Мутидің Зальцбургқа жақын жерде үйі де бар. 2007 жылдан 2011 жылға дейін Мути Зальцбургтің Whitsun фестивалінің бас дирижері болды. Ол 18 ғасырға тән сирек итальян операларын қойып, өзінің Луиджи Керубини атындағы жастар оркестрімен концерттер өткізді.

Риккардо Мути Италия опера академиясы

2015 жылдың шілдесінде Риккардо Мутидің жас музыканттарды оқытуға көбірек бейіл тану арманы іске асты: жас дирижерлер, репетиторлар және әншілерге арналған Риккардо Мутидің итальяндық опера академиясының тұңғыш шарасы Равеннадағы Театро Алигьериде зор табысқа ие болды, оған талантты жас музыканттар мен әлемнің түкпір-түкпірінен келген музыканы ұнататын көрермендер қатысты. Академияның мақсаты – жас музыканттарға Риккардо Мутидің тәжірибесі мен білімін жеткізу, сондай-ақ көрермендерге опералық қойылымды дайындаудың барлық қыр-сырын түсіндіру.

Филадельфия мен Нью-Йорк

АҚШ-та 1980 жылдан 1992 жылға дейін Мути Филадельфия оркестрінің музыкалық директоры болды және оны көптеген халықаралық гастрольдерге жетектеді. 1979 жылы ол музыкалық директор болып тағайындалды, ал 1992 жылы – лауреат дирижері атанды. Мути композитордың ниетін сақтауды өз мақсаты еткенін айтты. Бұл оның алдыңғылары Евгений Орманди мен Леопольд Стоковский жасаған барлық репертуарға қолданылатын "Филадельфия дыбысынан" бас тартуды білдірді. Дегенмен, оның осы оркестрмен жасаған көптеген жазбалары, тіпті Чайковский, Брамс және басқа да жоғары романтизм өкілдерінің шығармаларында да, оркестрдің ерекше дыбысын жояды. Оның оркестрдегі дыбыстық өзгерістері әлі де даулы. Кейбіреулер ол оркестрді қазіргі заманғы жазба жасау инженерлері ұнататын, жұқа дыбысты, жалпылама институтқа айналдырды деп санайды. Басқалары Мути алдыңғысы жібектей жылтырмен жапқан шығармалардың нағыз мағынасын ашты деп есептейді. Филадельфиядан кеткеннен кейін ол Филадельфия оркестрімен қонақ дирижер ретінде сирек кездесті, соңғы рет 2005 жылы болды. Мути Нью-Йорк филармониясының тұрақты және танымал қонақ дирижері болған. Оркестр музыканттары Курт Масур мен Лорин Маазельдің қызмет мерзімі аяқталар кезде және Мути Чикагодағы лауазымға кіріспей тұрып, оны өздерінің музыкалық директоры етіп алуға ниет білдірген, бірақ Мути бұл лауазымды қабылдағысы келмейтінін мәлімдеді.

Чикаго

Мути 1973 жылы Равиния фестивалінде Чикаго симфониялық оркестрін (CSO) алғаш рет қонақ дирижер ретінде жүргізді, бірақ 2007 жылға дейін CSO-мен қонақ дирижер ретінде қайта оралмады. Ол кездегі CSO президенті Дебора Раттер оны Парижде көріп, қонақ дирижер ретінде концерт жүргізуге және гастрольдеуге көндірді; кейін ол өзінің "жаңа оқиғаға" тым шаршағанын айтты, бірақ "бірден бұл менің және оркестрдің арасындағы нәрсеге айналды". 2021 жылдың қыркүйегінде CSO Мутидің музыкалық директоры ретіндегі келісім-шартын жаңартқанын хабарлады, оның қызметінің жоспарланған аяқталу мерзімі 2022–2023 маусымының соңына дейін ұзартылды. Мути 2022–2023 маусымының соңында Чикаго симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметінен кететінін мәлімдеді. Классикалық музыка сыншысы Закери Вулфтің сөзіне қарағанда, оның Чикагодағы қызметі "ұлы табысқа" жетті, өйткені опералардың концерттік орындалулары, канондық оркестрлік шығармалар, жаңа премьералар және "өткеннің сирек кездесетін туындылары" өте таза, бірақ қарқынды, күшті, бірақ әдемі болды. 2023 жылдың маусымында 2024–2025 маусымынан бастап Мути өмір бойына CSO-ның музыкалық директоры атанғаны және кейде концерттерді жалғастыратыны жарияланды.

Миландағы қызмет мерзімінің аяқталуы

2003 жылы «Ла Скала» театрында музыкалық жетекші және бас дирижер Мути мен бас менеджер Карло Фонтана арасында көркемдік және бағдарламалық даулар туды. Мути 2003–04 жылғы маусымды жариялаған баспасөз конференциясына қатыспады. 2003 жылы Мауро Мелидің «Ла Скала» театрының көркемдік директоры болып тағайындалуы Фонтана мен Мути арасындағы қақтығысты басаңдатуға бағытталған болатын. 2005 жылдың 24 ақпанында «Ла Скала» театрының басқарушылары Фонтананы бас менеджер лауазымынан босатып, оның орнына Мелиді тағайындады. Осы дау кезінде музыканттар Фонтананы қолдап, Мутиге қарсы шықты, және 13 наурызда Мути сол кезден бастап «Ла Скала» оркестрін дирижерлеуден бас тартатынын мәлімдеді. 2005 жылдың 16 наурызында «Ла Скала» оркестрі мен қызметкерлері көпшілік дауыспен Мутиге сенімсіздік білдірді. Мути дауыс беруге дейін бір концерттің өтуін тоқтатуға мәжбүр болды, ал Фонтананың жақтастарымен туған келіспеушіліктердің салдарынан театрдағы басқа да қойылымдар тоқырады. 2 сәуірде ол «қызметкерлер тарапынан туған жаушылық» деп көрсетіп, «Ла Скала» театрынан кетіп қалды. 2009 жылдың тамызында Мути 2010 жылдың желтоқсанынан бастап Рим опера театрының келесі музыкалық директоры болып тағайындалатыны айтылды, бірақ мэр (сонымен қатар Рим опера театрының президенті) Джанни Алеманноның хабарламасы рас емес болды. Ал Алеманно 2011 жылдың қазан айында Мути Рим операсының оркестрінің шақыруын қабылдап, Рим операсының «өмір бойына дирижері» атанғанын мәлімдеді.

Саяси араласу

2011 жылдың 12 наурызында Римдегі Театро делл’Операда Мутидің дирижерлігімен Вердидің «Набукко» операсының алғашқы қойылымы өтті. «Ой, менің елім, қандай әдемі де жоғалған» («Ой mia patria, sì bella e perduta») деген сөздері бар «Va, pensiero» хоры аяқталған соң, көрермендер ыстық ықыласпен қол соқты. Мути опера протоколын және композитор Вердидің қатаң талаптарын бұзып, бұл өнерді қаржыландыруға әсер ететін еді. Ол Италияда мәдениетті сақтап қалу қажеттігі туралы айтты, кейін ол «Италия сияқты елде мәдениетті жоқ ету – қоғамға қарсы қылмыс. Мәдениет – халықты біріктіретін рухани байланыс» деп мәлімдеді. Содан кейін ол көрермендерді «Va, pensiero» хорының бис-ке қатысуға шақырды – бұл шақыру да, бис беру де опера қойылымы үшін дәстүрден тыс еді. Опера көрермендері тұрып, сахнадағы хормен бірге ән шырқады. Мутидің айтуынша, «көрермендердің 80 пайызы әннің сөздерін біліп, бірге айтты», ал «кейбір хор мүшелерінің көзінен жас шықты». Олардың Доменико және Франческо есімді екі ұлы мен пианист Дэвид Фрейге үйленген Киара есімді қызы бар. 2010 жылы Мути өзінің өмірбаянын жазды. Келесі жылы ол ағылшын тіліне «Риккардо Мути: Автобиография: Алдымен музыка, содан кейін сөздер» деп аударылып, жарияланды. «Chicago Tribune» газетінің музыка сыншысы Джон фон Райн Мутидің естеліктерін «құнды» деп сипаттады.

Репертуар және жазбалар

Филадельфия оркестрімен бірге оның жазбаларына Бетховеннің симфониялық циклы, Брамс пен Скрябиннің симфониялары, Чайковский мен Прокофьевтің таңдамалы туындылары, сондай-ақ Пуччини мен Бусони сияқты композиторлардың көпке танылмаған шығармалары кіреді. Мути Верди операларының әлемдегі ең көрнекті дирижерлерінің бірі деп есептеледі. Ол Верди, Пуччини, Моцарт және Вагнердің шығармаларынан тұратын концерттік опералардың жыл сайынғы сериясын да жүргізді. 1992 жылы Мути Лучано Павароттимен бірге Леонкаваллоның «Пальяччи» операсын қойды. Осы қойылымдардың жазбасы да жасалды. «Ла Скала» театрында Мути классикалық және ерте романтикалық дәуір репертуарының сирек орындалатын туындыларын, мысалы, Керубинидің «Лодоиска» және Спонтинидің «La vestale» операларын зерттегенімен белгілі болды.

Құрметтер

Мути Италия үкіметінен бірнеше марапат алды: 1980 жылы ол Италия Республикасының Еңбегі үшін орденінің Ұлы офицері болып тағайындалды және 1990 жылы сол орденнің Ұлы крестінің рыцарына көтерілді. 1997 жылы ол Италияның мәдениет және өнер саласындағы еңбегі үшін орденінің алтын медалін алды. Мути 1981 жылдан бері Корольдік музыка академиясының құрметті мүшесі (Hon RAM). 1989 жылы Мути Америка философиялық қоғамына сайланды. Павия университетінің құрметті ғылым докторы, 1996 жыл. Мути 2000 жылы Британ империясы орденінің құрметті кавалер-командоры (KBE) атағын алды. Мутиге 2003 жылдың 13 қазанында Барселона университеті құрметті докторлық дәрежесін берді. 2008 жылы Мути Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2010 жылдың 4 маусымында Мути Францияның Құрмет легионының командирі болып тағайындалды, бұл оқиға сол кездегі Францияның бірінші ханымы Карла Бруни Саркозидің қатысуымен өтті. 2011 жылы Мути Ресейдің Достық орденімен марапатталды. 2012 жылы Мутиді Папа Бенедикт XVI Ұлы Григорий орденінің Ұлы крестінің рыцары етті. 2013 жылы Мути EMMA for Peace музыкалық институттар желісінің құрметті президенті атанды. 2014 жылдың 20 маусымында Мути Эванстондағы Солтүстік-Батыс университетінен құрметті диплом алды. 2016 жылдың 3 шілдесінде Мути Жапонияның "Көктем Күні" орденінің 2-дәрежелі, алтын және күміс жұлдызымен марапатталды. 2018 жылдың 1 шілдесінде Мути Украинаның "Еңбегі үшін" орденінің 3-дәрежелі иегері болды.