Кіріспе

Германиядағы тау тізбегі

Хунсрюк – Германияның Рейнланд-Пфальц аймағындағы ұзын, үшбұрышты, айқын жоталы жер. Ол Мозель-Саар (солтүстік-батыс), Нахе (оңтүстік) және Рейн (шығыс) өзендерінің аңғарларымен шектеледі. Таунус таулары Рейннен әрі, ал Эйфель таулары Мозельден кейін оны жалғастырады. Нахе өзенінің оңтүстігінде Палатинат аймағының көп бөлігі мен кішірек Саарланд орналасқан, төменгі және төбелі жерлерді құрайды. Оның солтүстік-шығыс бұрышынан Кобленц қаласы көрінеді. Хунсрюк шығысқа қарай созылғанда солтүстік-оңтүстікке қарай кеңейеді және оңтүстік жоталарында үш маңызды кеңістік пайда болады. Осы аймақта көп салалы бастаулар бар, оның ішінде Симмербах өзені оңтүстік шетіндегі Симмертальда құйылады. Сондықтан бұл аймақтың биіктігі теңіз деңгейінен көтерілмейді. Басты шыңдары мен тіктеу беткейлері: Хохвальд (Қара орманы), Идар орманы, Суонвальд және Бинген орманы. Ең биік тауы – Ербескопф (816 м; 2677 фут), аймақтың оңтүстік-батысына қарай орналасқан. Белгілі қалалары: Симмерн, Кирхберг, Идар-Оберштейн, Кастеллаун және Морбах. Франкфурт-Хан әуежайы Майнц, Трир және Кобленц қалаларынан бірдей қашықтықта орналасқан және Хан ауылының атымен аталады. Тауларда тақтатас кеніші әлі де жұмыс істейді. 2010 жылдан бері аймақ Германияның ірі құрлықтағы жел энергетикасы аймақтарының біріне айналды. Эллер мен Кирхберг маңында ірі жел электр станциялары бар. Табиғат туризмі кең таралған. 2015 жылы жаңа ұлттық саябақ ашылды. Сол жылы жаяу өтушілерге арналған Гейерлей аспалы көпірі пайдалануға берілді. Климаты таңертең тұманды болумен сипатталады. Германияның орташа көрсеткіштерінен артық жауын-шашынның себебі – мұхиттың ықпалы және жер бедеріне байланысты жауын-шашын. Мәдени тұрғыдан аймақ Хунсрюк диалектісімен және "Хаймат" фильмдер сериясындағы бейнелеулермен танымал. XIX ғасырдың ортасында аймақтан, әсіресе Бразилияға көптеген адамдар көшіп кеткен.

Орналасқан жері

Хунсрюктің орталық бөлігін Хунсрюк үстірті және Симмерн ойпаты құрайды. Солтүстік-батысында Хунсрюк Мозель өзенімен, ал шығысында Рейн өзенімен шектеседі. Оның солтүстік-шығыс ұшын Deutsches Eck құрайды. Нахе өзені – Бинген орманының шетінде, Суонвальд және Лютцельсун орманды аймақтарының жанында – оңтүстік жағынан таулармен шектеседі. Төменгі Нахе аймағы Хунсрюктің құрамына кірмейді, бірақ Жоғарғы Рейн жазығына жатады. Идар орманы, Хохвальд және Вильденбургер Копф оңтүстік-батыстан Хунсрюкке тікелей жалғасады. Осы жерде Хунсрюктің көлеңкесінде Жоғарғы Нахе төбелері көтеріледі. Осбургер Хохвальд, Шварцвальд Хохвальд және Саар және Рувер өзендері батыс шекарасын құрайды. Оның оңтүстікке қарайғы жалғасын Вестрих және Солтүстік Палатин таулы аймақтары құрайды. Бұл төмен таулы аймақ шамамен 100 км-ге созылған (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай) және орташа еңістігі 25-30 км (солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай). Оның периметрі – оңтүстікте Хохвальд, Идар орманы, Суонвальд және Бинген орманы сияқты ұзынша қырқалары бар, терең ойысқан peneplain. Бұл аймақ Саар өзенінен басталып, үзілістермен Рейн өзеніне дейін созылады және Хохвальдтағы Ербескопфқа (816,32 м) дейін көтеріледі, ол Хунсрюктегі және Рейн массивіндегі ең биік нүкте болып табылады (Рейннен батысқа қарай). Содан кейін ол солтүстік-шығысқа қарай Идар орманымен жалғасады, оның ең биік нүктелері – An den zwei Steinen (766,2 м) және Idarkopf (745,7 м). Оның солтүстік-шығыс бөлігін Soonwald (ең биік тауы – Ellerspring, 656,8 м), Lützelsoon (Womrather Höhe, 599,1 м) және Бинген орманы (Kandrich, 638,6 м) құрайды. Бұл аймақтардың барлығы дерлік үздірілмейтін орманды белдеуді құрайды. Рейннің шығысында Таунус таулары Хунсрюктің жотасын жалғастырады. Геоморфологиялық тұрғыдан алғанда, Хунсрюк Эйфель, Таунус және Вестервальд сияқты таулы аймақтармен ұқсастықтарды бөліседі, олар да Рейн массивінің құрамына кіреді. Хунсрюк тау жолы Саарбургтен Кобленцке дейін батыстан шығысқа қарай созылады. Римдік әскери жол, Via Ausonia деп аталатын жол, бір кезде таулар арқылы шығыс-батыс бағытында өтіп, Трирді Бингенмен байланыстырған. Хунсрюктегі көптеген бастауыш мектептерде балаларға Хунсрюктің шекараларын мына өлең арқылы үйретеді: "Mosel, Nahe, Saar und Rhein schließen unsern Hunsrück ein." ("Мозель, Нахе, Саар және Рейн біздің Хунсрюкті қоршайды").

Флора мен фауна

Кейбір аймақтарда қарқынды егіншілік немесе орман шаруашылығы жүргізілгеніне қарамастан, Хунсрюк әртүрлі биожүйеге ие, себебі ландшафттың көптеген элементтерін тек қана шаруашылыққа аз пайдалану арқылы немесе тіпті пайдаланбау арқылы сақтап қалуға болады.

Флора

Гунсрюк аймағының өсімдіктер әлемі бай әрі әртүрлі. Суонвальдта 850-ден астам папоротник және гүл түрі кездеседі. Дәстүрлі орман монокультуралары, әсіресе желден зақымдану салдарынан, аралас орманға айналып, өсімдік түрлерінің көбірек болуына жағдай жасайды.

Фауна

Гунсрюк құс қорығы болып саналмаса да, онда құстардың алуан түрлері қоныстанады: жыл бойы қарға, жыртқыш құстар мен әнші құстарды кездестіруге болады. Тіпті сирек және ұялшақ қара тұңғыш орманға ұя салады. Гунсрюк сүтқоректілерге бай; қызыл бұғы, едік бұғы және жабайы шошқалар қарқынды аң аулау нысаны болып табылады. Ірі жыртқыштарға Еуропалық жабайы мысық және тіпті Еуразиялық сілеусін кіреді. Қызыл түлкі, еуропалық борсық және қарағайлы күмісжан жиірек кездеседі. Гунсрюктегі ең танымал сүтқоректі – барбастель. Бұл сирек кездесетін жарықшаның табылуы Хан әуежайындағы ұшу-қону жолағының кеңейтілуін кешіктірді. Көптеген сулы жерлерде, отты саламандра сияқты қосмекенділер мен жәндіктер үшін қолайлы орта туды. Ал құрғақ шалғындықтар мен құмды беткейлерде бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері, мысалы, жылтыр жылан мен жылтыраған жыланға ұқсас жыландар мекендейді. Гунсрюкте у жыландары таралмаған.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тас балталар сияқты табылған заттар Хунсрюк аймағының жаңа тас дәуірінен бері мекенделгенін көрсетеді. Ескі тас дәуірінде аймақтың мекенделгеніне немесе осы арқылы өткеніне дәлел болатын ескі табылған жерлер сирек кездеседі. Орта палеолитке (шамамен б.з.б. 200,000–400,000 жыл) жататын Вайлер-бай-Бингендегі жер бетіндегі табылған заттар ерекше жағдай. Ал, граветт дәуіріне (шамамен б.з.б. 30,000–20,000 жыл) жататын Хеддесхайм (Guldental қауымында) және Брей (Rhens қауымында) орналасқан орындары Хунсрюк айналасындағы алғашқы қоныстар болып табылады. Басқа маңызды орындарға Бад-Собернхаймның жанындағы Нуссбаумның ескі тас дәуірі және 2001 жылы ARRATA археологиялық қоғамы тапқан Боппардтағы соңғы палеолиттік бұғы аулаушыларының лагері кіреді. 2014 жылы Хунсрюкте Франция мен Испанияның оңтүстігіндегідей соңғы палеолиттік тасқа салынған суреттер табылды. Бұл суреттер шамамен 25,000 жыл бұрын жасалған, 1,2 м² шифер тақтасына ойылған жануарлардың, әсіресе жылқылардың бейнелері еді. Жаңа тас дәуірінің ең көне куәліктері орта неолиттен бұрынғы кезеңге жатады және «Рёссен мәдениеті» деп аталатын мәдениеттің (оның ішінде Бибернхайм мен Реккерсхаузен) қалдықтарын қамтиды. Дегенмен, табылған заттардың көп бөлігі, әсіресе тас балталар, неолиттің соңғы кезеңіне жатады және Микельсберг мәдениетіне тиесілі. 2007 жылға дейін көптеген сопақ тас балталар, әсіресе Fore Hunsrück (Morshausen, Beulich және Macken) аймақтарында табылды. Сондай-ақ, шақ тас ұштарының табылуы неолиттің соңғы кезеңінде (мысалы, Беллде) және өте соңғы неолиттің (Хирзенах) қоныстануын көрсетеді. Қола дәуірінен қалған басқа да табылған заттар тұрақты қоныстанудың бар екенін дәлелдейді (әсіресе қабірлер мен қабір заттары арқылы расталады). Ерте темір дәуірінде (Халлштат кезеңі) Лауфельд мәдениетімен және Ла Тене кезеңінде (б.з.б. 5–1 ғасырлар) кельттермен байланысты Хунсрюк-Эйфель мәдениетімен кеңірек қоныстану процесі жүрді. Бұл мәдениеттің мысалдары: Беллдегі көлік қабірі, Вальдальгесхайм князінің қабірі, Отценхаузендегі дөңгелек қоршау, Пфальцфельд от тірегі, Ханенбах аңғарындағы Альтбургтің биік қонысы және көптеген обалар. Ол кезде Хунсрюк – Тревери тайпасының жері болды.

Рим дәуірі

Б.з. дейінгі шамамен 50 жылдан б.з. 400 жылға дейін римдіктер жолдардың тығыз желісін салып, Гунсрюк аймағын дамытты. Оның ең белгілі ескерткіші – Аузония жолы. Римдік шаруа қожалықтары (Villa Rustica), Викус Бельгинум сияқты елді мекендер және әскери құрылыстардың көптеген табылыстары римдіктердің аймақты дерлік толығымен мекендегенін көрсетеді.

Франк дәуірі

IV ғасырдың соңында Батыс Рим империясы құлдырап, ыдырады. Франктар римдік жерлерді жаулап алып, оларды бөлісе бастады. Осылайша Францияның Батыс және Орталық Еуропадағы ұлы империясы құрылды. 8 ғасырдың ортасында Каролингтер билігінде бұл аймақ гаустарға бөлінді. Қазіргі Хансрюк алқабының солтүстік бөлігі Трехиргауға, оңтүстік бөлігі Нахегауға қарасты. Трехиргауды Бертольдтар, ал Нахегауды Эмихондар басқарды. Трехиргаудың астанасы Тригориум Трейс қаласында орналасқан.

Орта ғасырдан француз дәуіріне дейін

Хундесруха алғаш рет 1074 жылы Равенгерсбург аббаттығының құжатында еске алынады. Бұл миссия Бразилияға неміс эмигранттарының алғашқы ірі толқынына бастама берді. Олардың көпшілігін Шейффер Хунсрюк аймағынан, қазіргі Саар жерінің солтүстік және батыс бөліктерінен, сондай-ақ Батыс Пфальцтан тартып алды. 1824 жылы Хунсрюктен келген алғашқы көшіп келгендер Бразилияның қазіргі Рио-Гранде-ду-Сул штатында, Сан-Леопольдо қаласының жанында қоныстанды. Бразилияға эмиграциялаушылардың саны 1830 жылға дейін азая бастады. 1840 жылдары Еуропада инфляция, егін нашарлығы және әлеуметтік дүрбелең болды, сондықтан Хунсрюктегі көптеген адамдар тағы да (әсіресе 1846 және 1861 жылдары) екі толқынмен, негізінен Солтүстік Америка мен Бразилияға кетуге шешім қабылдады. 1846 жылдың тамызында Дюнкеркте Бразилияға тегін жол ашық емес екені жарияланды. Осы кезде 800-ден астам адам күтіп тұрды. Пруссия кедей және қорғансыз эмигранттарға көмек көрсетуден бас тартты. Олар Франциядан үш әскери кемемен Алжирге тасылып, Стидия және Сент-Леони ауылдарына қоныстанды. Олардың көптеген ұрпақтары 1962 жылы Алжир соғысынан кейін Францияға оралды. Германиядағы индустриализация дәуірінде халықтың бір бөлігінің жағдайы нашарлағандықтан және олардың қажеттіліктері ескерілмегендіктен, Симерн пасторы, кейіннен Симерн округінің суперінтенданты Юлиус Рейсс бастамасымен, Хунсрюкте кедей балаларға арналған құтқару орталығы құру мақсатында Ішкі миссия қауымдастығы құрылды. 1851 жылы Симмерн мен Наннхаузен арасындағы Шмидель жері сатып алынды. Онда алғашқы ғимарат "ана үйі" (Mutterhaus немесе domus materna) ретінде салынды, ол 1851 жылдың 13 қыркүйегінде үй иесі мен он екі жігітпен ашылды. Бүгінгі күні Шмидель ұйымының бас кеңсесі осы жерде орналасқан.

Неміс рейхы

1870/1871 жылдардағы Франко-Пруссия соғысынан кейін және Пруссия жетекшілігімен Германия Рейхі құрылғаннан соң, «Грюндерцайт» деп аталатын дәуір басталды. Оның табысы Хунсрюк аймағына кейінірек жетті, сондықтан көптеген жұмыс іздеушілер, тіпті тұтас отбасылар Рур аймағында жұмыс іздеп, көшіп кетті. 1892 жылы Хунсрюк шаруалар одағын құрған протестант пасторы, кейіннен Пруссия Ландтагының депутаты Рихард Оертл және 1879 жылдан 1912 жылға дейін Хоттенбахта уақытша пастор болып қызмет атқарған Альберт Хакенберг Хунсрюк аймағындағы экономикалық, әлеуметтік және технологиялық жағдайларды жақсарту үшін сәтті жұмыс істеді. Олар бұл мақсатқа сүт кооперативтерін құру, пошта бөлімшелерін ашу және, ең бастысы, ересектерге білім беру арқылы қол жеткізді.

Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс, оккупация кезеңі және инфляция Гунсрюк экономикасына және оның тұрғындарына елеулі әсер етті, бірақ Германия Рейхінде көптеген жерлерде туындаған саяси шиеленістер осында болған жоқ. Гунсрюкте индустрияландыруды бастаушы – кәсіпкер Майкл Фелке. 1919 жылы ол Felke Möbelwerke компаниясын құрды, ол 1990-шы жылдардың соңына дейін Орталық Еуропада жиһаз өндіріп, сатты. Бұл аймақтағы алғашқы ірі жұмыс берушілердің бірі болды. 1938 және 1939 жылдары неміс әскері Гунсрюк аймағына Германия-Франция шекарасына және Зигфрид қорғаныс желісіне стратегиялық бағыт ретінде қызығушылық танытты, нәтижесінде 140 шақырымдық Гунсрюк тас жолын бар болғаны 100 күнде салды. Жолдың екі жағындағы орманға жабдықтау қоймалары мен әуежайлар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезеңде Гунсрюкте екі орын жамандыққа ұрынып, танымал болды: Хинцерт концлагері және Бретценхайм тұтқын лагері, олар "Қайғының даласы" деп аталды.

"Қара соғыс" күніне дейін

1946 жылы Хунсрюктің көп бөлігі жаңа Рейнланд-Пфальц штатының құрамына кірді, ал Ноннвайлер маңындағы шағын аудандар Саар жеріне қосылды. Суық соғыс кезеңінде, 1990 жылдардың басына дейін Хунсрюкте көптеген әскери әуежайлар, оқ-дәрі қоймалары, басқару пункттері және зымыран орналасқан жерлер болды. Ең танымалдары – Хан әуе базасы, Пфердсфельд әуе базасы, Берфинк басқару бункері және Пыдна зымыран базасы. 1986/87 жылдары НАТО-ның «қос жол» шешімі нәтижесінде Пыднада ядролық қарулармен жабдықталған 96 зымыран сақталуға тиіс болды. 1986 жылдың 11 қазанында Белл қаласының базарында Хунсрюк тарихындағы ең ірі демонстрация өтті. Шамамен 200 000 адам, олардың 95% Хунсрюк аймағынан емес, зымырандарды орналастыруға қарсы бейбіт митинг өткізді. Күндіздің соңында қауіпсіздік саясатын қайта қарауға шақыратын «Хунсрюк декларациясы» жарияланды. Бұл орындалмады, алайда екі жыл өткен соң Суық соғыс аяқталды, ал зымыран базасы 1993 жылдың 31 тамызында жабылды, ал жері Кастеллаун гарнизонының меншігіне өтті. Сол сияқты, 1993 жылы АҚШ-тың Хандағы әуе базасы Германия үкіметіне берілді және азаматтық нысанға айналды, яғни Франкфурт-Хан әуежайына айналды. Әуежай сол кезден бері үнемі кеңейіп келеді. 1980 жылдардың басында режиссер Эдгар Рейц өзінің «Heimat» трилогиясының бірінші бөлігін Хунсрюкте, оның көп бөлігі Воппенротта (сонымен қатар Шаббах деп те аталады) түсірді. 2012 жылы Рейц Геллвейлер ауылында «Die andere Heimat – Chronik einer Sehnsucht» фильмін түсіру үшін Хунсрюкке оралды. Фильмде 19 ғасырдың ортасындағы Вормарц дәуірі және Хунсрюктен Бразилияға эмиграция толқындары туралы айтылады.

Танымал мәдениетте

Эдгар Рейц режиссерлік еткен «Heimat» неміс теледрамасы Хунсрюктегі шағын, ойдан туған ауылдың 20 ғасырлық өмірін қарастырды. «Nature One» электронды музыка фестивалі Кастеллаундағы Пыдна зымыран базасында өтеді.