Кіріспе
Xenocide (1991) – американдық жазушы Орсон Скотт Кардтың 1991 жылғы ғылыми-фантастикалық романы, «Эндер ойыны» сериясының үшінші кітабы. 1992 жылы бұл роман «Хьюго» және «Локус» сыйлықтарының «Жылғы үздік роман» номинациясына іліккен. Атауы «ксено» және «цид» сөздерінің бірігімінен құралған, «ксено» – «шетелдік», ал «цид» – «өлтіру» деген мағынаны білдіреді. Яғни, атау шетелдіктердің халықтарын өлтіру актісін көрсетеді, бұл геноцидке ұқсас.
1991 novel by Orson Scott Card
Xenocide (1991) is a science fiction novel by American writer Orson Scott Card, the third book in the Ender's Game series. It was nominated for both the Hugo and Locus Awards for Best Novel in 1992. The title is a combination of 'xeno ', meaning alien, and ' cide', referring to the act of killing, together meaning the act of killing populations of aliens; comparable to genocide.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Лузитанияда Эндер адамдардың, кішкентайлардың және "Қарапақ" патшайымының барлығы бірге өмір сүре алатын әлемді табады. Бірақ Лузитанияда десколада вирусы қырыққан, ол жұқтырған әрбір адамды өлтіреді, ал кішкентайлар ересек болу үшін оған мұқтаж. "Жұлдыздар жолы" конгресі десколаданың Лузитаниядан тысқары шығып кетсе туындайтын салдарынан қатты қорқады, сондықтан олар планетаны және оның барлық тұрғындарын жоюға бұйрық берді. Флот жолға шыққандықтан, екінші жаппай қырғын болуы мүмкін.
Лузитания
Өлгендер үшін сөйлеуші оқиғасынан кейін кейіпкерлер тобы Лузитанияда бразилиялық католиктерден құралған адамдар колониясының мүшелері ретінде өмір сүреді. Бұл бірегей планетада тағы екі белгілі саналы шетелдік түр мекендейді: "кішкентайлар" деп аударатын Пекенино және Hive Queen. Пекенино планетаның тумасы, ал Hive Queen Эндердің оның құмырсқа түрін жақында толық қырып салғаны үшін өтелкісі келгендіктен осы әлемге көшірілген. Лузитаниядағы шағын адамдар колониясының Өлгендер үшін сөйлеушідегі көтерілісінен кейін, интеллектуалды шетелдік түрлердің болашағын қорғау үшін Starways Congress Лузитанияға бақылауды қайтару үшін флот жібереді, оның орнына жетуіне ондаған жылдар қажет болады. Валентина Виггин, Demosthenes псевдонимімен, флоттағы "Кішкентай Доктор" планетаны жоятын қарудың бар екенін ашатын бірқатар мақалалар жариялайды. Демосфен оны "Екінші геноцид" деп атайды, себебі қаруды қолдану жалғыз белгілі саналы шетелдік түрдің жойылуына әкеледі. Ол сондай-ақ бұл Starways Congress-тен тәуелсіздікке ұмтылған кез келген колониялық әлемге жасалған қатыгездікпен жасалған қысым екенін мәлімдейді. Адамзат арасында ашу таралады және бірнеше колонияларда көтерілістерге ұқсас жағдайлар туындайды. Көптеген наразылықтарды басып, Starways Congress флоттың келуімен бірге жағдайды талдауды аяқтайды. Descolada вирусынан, колониялық әлемдердің одан әрі көтерілістерінен және басқа да мүмкін белгісіз саяси себептерден қорқып, Starways Congress флотқа Лузитанияға келген кезде оны жою туралы бұйрық беруге тырысады. Достарымен бір себеп үшін өлуге тұрарлық па, жоқ па деген мәселені талқылағаннан кейін, Джейн (жұлдызаралық байланыс желісінде өмір сүретін мейірімді ЖА) бұйрықты тоқтату үшін флотқа трансляцияны тоқтатады. Осы әрекетінің салдарынан ол үкімет планетааралық желіні жапса, табылуы мен өліміне қауіп төнеді. Оның санасын сақтауға қабілетті ешқандай кіші компьютерлік жүйе жоқ. Лузитанияда Эндер Конгресс флотының апатына, Descolada вирусына және адамдар мен саналы шетелдік түрлер арасындағы қақтығыстарға шешім табуға тырысады. Лузитаниядағы оқиғалардың көп бөлігі Рибейра отбасының айналасында өрбиді, оның ішінде Эндердің әйелі Новинья және оның балалары бар. Descolada вирусына қарсы күрестегі биологиялық жетістіктердің көп бөлігіне жауапты ана мен қызы Новинья мен Эланора зиянсыз алмастырушы вирусты жасауға болатынына сенімсіз. Descolada барлық Лузитания организмдерінің өмірлік циклдарымен тығыз байланысты болғандықтан, оны жасау керек пе деген күмән туындайды, тіпті ол өзі де саналы болуы мүмкін. Сонымен қатар, планетадан қашудың жолдарын табу үшін Лузитанияның жетекші, қиындық туғызатын физигі Грего Эндердің көндіруімен, Грего идеяны мазақтап тұрса да, жарықтан жылдам жүруді зерттеуге келіседі. Отбасының үшінші биологы Куара Descolada ақылды, өзін-өзі білетін түр екеніне сенімді және адамдар онымен байланыс жасауға және сақтауға тырысуы керек деп санайды. Бауырласы және католик діни қызметкері Квим (Ота Естевао) тағы бір геноцидтің алдын алу үшін, яғни Жерде туғандардың барлығын жоюды қалайтын, соғысқа құмар Пекенино тобының ішіндегі Descolada вирусын тасымалдап жүргендердің алдын алу үшін сенім мен теологияны қолдануға бейім.
Жолдың әлемі
Конгресс өз флотын қайтарып алғысы келеді. Барлығы сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол флоттың жоғалуына байланысты туындаған мәселені Пэтх әлемінің бірнеше азаматтарына жібереді – бұл мәдени планеталық анклав, ерте Қытай үлгісінде салынған. Пэтх мәдениеті құдайлардың дауыстарын қарсы тұра алмайтын, құштарлық тудыратын мәжбүрлеу түрінде еститін және айтарлықтай жоғары интеллектке ие адамдарға ден қояды. Кейіннен Пэтх құдайлары қатыгез үкіметтік жобаның құрбаны болғаны анықталады: генетикалық модификация арқылы оларға үлкен интеллект сыйланған, бірақ сонымен қатар олардың адалдығын бақылау үшін күйзеліс бұзылысының бір түрімен шектелген. Эксперимент бес қағидаға бағынатын мәдениетте жүргізіледі: құдайларға бағыну, ата-бабаларды құрметтеу, халықты жақсы көру, билеушілерге қызмет ету, содан кейін өзіңе қызмет ету. Бұл бүлікке қарсы қосымша сақтандыру шарасы. Құдайдан нәр алған, аса интеллектуалды адамдар барлық азаматтардың ең адал және қасиеттілері саналады, ал құдайдан нәр алған адамның санасындағы кез келген адал емес ойлар бірден күйзеліс бұзылысымен басылады, бұл құдайлардың белгісі деп есептеледі. Пэтхтегі ең құрметті құдайдан нәр алған адам – Хан Фэй Цзы, ол Демосфен жариялаған мақалалардан кейін бірнеше колониялық әлемдердің бүлік көтерілуін болдырмау үшін келісімшарт жасады. Оның қызы және болашақ мұрагері Хан Цинь Жаодан, «Даңқты Жарқын» деген атпен, үлкен үміттер күтілуде. Хан Фэй Цзы құдайлардың бар екендігіне күмәнданып, өлім аузында жатқан әйеліне Цинь Жаоны құдайға деген сеніммен тәрбиелейтініне уәде берді. Олардың екеуіне «Жұлдыздық Конгресс» тарапынан «Люзитания» флотының жоғалуының құпиясын ашу міндеті тапсырылды. Хан Цинь Жаоның құпия қызметшісі Си Ван Му оған осы міндетте көмектеседі, оның интеллекты (ішінара) қатаң касталық жүйемен шектелмеген. Жас және наив Цинь Жао ақырында Демосфеннің кім екенін анықтайды. Демосфеннің Эндердің қарындасы Валентин Виггин екенін, бірақ Валентиннің соңғы тридцать жылдан бері Лузитанияға бет алған жұлдыз кемесінде болғанын білген Цинь Жао, жалғыз мүмкін түсіндірме – байланыс желісімен тығыз байланысты дамыған компьютерлік бағдарламалық құрал. Бұл бағдарламалық құрал Демосфенді жасырып, оның еңбектерін жариялап, сонымен қатар флоттың жоғалуына себеп болуы керек. Жақында ашылып қалған Джейн Хан Фэй Цзыға, Хан Цинь Жаоға және Си Ван Муға өзінің генетикалық құлдыққа түсірілгенін айтады, сондай-ақ олардың «Жұлдыздық Конгресске» жолдаған есептеріне төзімділік танытуын сұрайды. Құдайдан нәр алғандардың жағдайына күдікпен қараған Хан Фэй Цзы Конгрестің жасаған қатыгездігін Си Ван Му сияқты қабылдайды, бірақ оның қызы Хан Цинь Жао Демосфен мен Джейннің құдайлардың жаулары деген сенімде. Әкесінің сатқындығына қатты ренжумен, ол күйзеліс бұзылысынан әрекетке қабілетсіз қалған Хан Фэй Цзымен ұрысады. Джейн Пэтхтен барлық байланыс желісін тоқтатумен қорқытады, бірақ Си Ван Му бұл планетаның «Жұлдыздық Конгресс» тарапынан жойылмауына әкелетінін түсінеді. Джейннің шын мәнінде тірі және мейірімді екенін түсінген Си Ван Му, көздерінен жас ағызып, Джейннің есепті тоқтатуға бармайтынын айтады. Алайда, Цинь Жао Джейнды Пэтхтың касталық жүйесіндегі қызметшілермен теңеп, оның тек адамдарға қызмет ету үшін жасалған компьютерлік бағдарлама екенін, онда автономия да, сана да жоқ екенін айтады. Цинь Жаоны тоқтатудың барлық мүмкіндіктерін сарп еткенін білген Джейн, Цинь Жаоға немесе Пэтх халқына зиян келтіргісі келмей, болашағы мен өмірін құрбан етеді. Жеңіске жеткен Цинь Жао Демосфен, Джейн және флоттың тағдыры туралы білімді «Жұлдыздық Конгресске» баяндайды. Цинь Жао планетааралық желіде таза компьютерлерді орнатудың үлкен жұмысына дайындалу үшін бірнеше айдан кейін үйлестірілген күнді ұсынады, содан кейін жаңа жүйеге көшу Джейнды өлтіріп, Конгресске толық бақылауды қайтадан береді. Хабардың жіберілуіне рұқсат беріп, Джейн флотпен байланысты қалпына келтіреді, ал Конгресс флоттың Лузитанияны жою туралы бұйрықты қайта жаңартады. Хан Фэй Цзы күйзеліс бұзылысынан жазылып, қызының әрекеттеріне өкініп, оның Конгресске қызмет ету үшін миын тереңдеуге көмектескенін түсінеді. Ол Си Ван Мумен бірге Джейнге және Лузитаниядағыларға жақындап келе жатқан апаттан шығу жолын табуға көмектеседі. Лузитаниядағы Пекениноның туысы Плантер өз өмірін эксперимент үшін ұсынады, бұл эксперимент Descolada-ның Пекениноларға саналылық сыйлайтынын немесе олардың осы қабілеті бар-жоғын анықтауға бағытталған. Ақырында, Эланора Рибейра «recolada» үшін мүмкін болатын модельді ұсынады – Descolada-ны жаңарту, бұл оның жергілікті өмірге тірі қалуына және өзіне-өзінің санасын сақтап қалуына мүмкіндік береді, бірақ басқа да өмір формаларын жоюға тырыспайды. Алайда, қолда бар жабдықтармен «recolada» жасау мүмкін емес, және жақында келетін флотқа қарсы уақыт таусылып барады.
Сыртқа
Осы зерттеулер жүріп жатқанда, Лузитанияда қайғылы оқиғалар орын алады. Әйгілі Эстевао Рибейра, Пекениноның алыстағы соғысшыл тобын адамзатқа шабуыл жасаудан қайтармақ болған дін қызметкері, Quim-ді тұтқынға алған Fathertree Warmaker-мен өлтіріледі. Warmaker оған анти-descolada химиялық қосылған тамақ бермейді, нәтижесінде descolada жұқтырып, тұтқынға алынғаннан кейін жетінші күні қайтыс болады. Грего Рибейра адамдарды Warmaker-дің орманын өртеп жіберуге шақырады, бірақ наразылық толқыны оның бақылауынан шығып, көршілес Пекенино орманға шабуыл жасап, оның көптеген тұрғындарын қырғынға ұшыратады – бұрынғы адамзаттың достары мен одақтастары. Пекенинолармен жасалған келісімге сәйкес, Тыныштық патшайымы тыныштықты сақтау үшін шақырылады, ол адам колониясының айналасына күзетшілікке ұя дрондарын орналастырып, екі топ арасындағы зорлық-зомбылықтың одан әрі күшеюіне жол бермейді. Грего түрмеге қамалады, бірақ ол аман қалған Пекенинолар мен наразылық толқыны арасында келісімге келеді. Қала тұрғындары олардың зұлымдықтарын түсінеді және құлаған дін қызметкерінің қабірін айналасына шіркеу салып, жасаған істері үшін кешірім іздейді. Соңында жаңа жаңалық ашылады. Ansible байланыс желісі ақпаратты бірден жеткізуге мүмкіндік беретінін білгенде, ал Hive Queen бала патшайымдарына сананы қалай сыйлайтынын білгенде, Джейн, Грего және Ольхадо "Сыртқы" әлемді табады. Сыртқы – айуалардың бастапқыда пайда болған кеңістік-уақыт жазықтығы. (Айуа – ғаламның кез келген нақты құрылымын, мысалы, атом, жұлдыз немесе саналы сананы анықтайтын үлгіні білдіретін термин.) Құмырсқалар үйірмесінің патшайымдары туғаннан кейін Сыртқыдан шақырылады, жаңа денеге сана беру үшін. Джейн өзінің зор есептеу қуатымен миллиардтаған атомдарды және қарапайым "жұлдыз кемесін" (бөлмеден сәл үлкен) құрайтын жалпы құрылымды анықтайтын үлгіні қамти алады, сонымен қатар жолаушыларды да алып, Сыртқыға шығарады. Оларды Сыртқыға, салыстырмалы орналасуы жоқ жерге, содан кейін физикалық ғаламның басқа жеріне "ішке" қайтару арқылы, бірден саяхат жасауға қол жеткізіледі, бұл Ansible және Formic байланысының жылдамдығымен теңеседі. Олар Ендер, Эла және Мироны Сыртқыға алып кетуге асығады. Эла Сыртқыда бола тұрып, descolada-ның қауіпсіз нұсқасы және құдайдан келген генетикалық ақауға ем болатын recolada вирусын жасай алады. Миро денесінің паралич салдарынан мүгедек болғанға дейін қандай болғанын елестетеді, ал Сыртқыға келгеннен кейін оның санасы жаңа, қалпына келтірілген денеге орналасады. Алайда, Ендер өзінің бейсанасынан жаңа "Валентин" және жаңа "Питер Виггин" пайда болғанын көреді, олар оның игі ниетті және билікке құмар жақтарының идеалданған бейнесін көрсетеді. Recollada Лузитанияда тарала бастайды, бұрынғы қауіпті вирусты жергілікті өмірге зиянсыз көмекшіге айналдырады. Path халқының генетикалық бақылау кемшілігіне ем таралды, бірақ Хан Фэй Цзы өзінің қызы Цин Чжаоға бұл дұрыс шешім екенін түсіндіре алмайды. Өмір бойы алдану мүмкіндігімен және көптеген саналы түрлерді құртуға себеп болу мүмкіндігімен, немесе ол жақсы көрген және сенген барлық нәрсе оны алдаған дегенге сенуге мәжбүр болумен бетпе-бет келгенде, Цин Чжао өзінің өліміне дейін ағаш өрнектерін іздеу ритуалын жалғастырады және құдайларға сенетіндердің соңғы шынайы құдай ретінде құрметтейді. Ол қайтыс болғаннан кейін құдай мәртебесіне көтеріледі. Си Ван Му Питермен бірге Лузитанияға жақындап келе жатқан флотты тоқтату үшін Starways Congress-ті бақылауға аттанады. Жаңа Валентин тұлғасы Лузитания халқын эвакуациялауға болатын планетаны табу үшін саяхатқа шығады. "Аң-сананың балалары" төрт бөлімдік серияның соңғы кітабының жарық көруіне дайындық жүріп жатыр.
Қабылдау
Ксеноцид 1992 жылғы ең жақсы роман үшін «Хьюго» сыйлығына ие болды.
"Құрметпен жарқырайды"
"Gloriously Bright" атты туындының 1991 жылғы қаңтар айындағы "Analog Science Fiction and Fact" журналында жарияланған бөлімдері "Xenocide" романында 1, 3, 5, 7, 9 және 11-тараулардың құрамына енгізіліп, қайта басылды.