Кіріспе

Әлеуметтік қозғалыстың түрі – тарихи саяси қозғалыс. Реформизм – қоғамның идеалдарына сәйкес әлеуметтік немесе саяси жүйені жақындастыруға бағытталған әлеуметтік қозғалыстың бір түрі. Реформалық қозғалыстар, ескі идеалдарды жоққа шығаратын революциялық қозғалыстар сияқты радикалды әлеуметтік қозғалыстардан өзгешеленеді, себебі олардың идеялары көбінесе либерализмге негізделген, бірақ социалистік (әсіресе, әлеуметтік-демократиялық) немесе діни ұғымдарға да қатысты болуы мүмкін. Кейбіреулері жеке трансформацияға, ал басқалары Махатма Гандидің айналдыру тігісі мен өзін-өзі қамтамасыз ететін ауыл шаруашылығы сияқты шағын топтарға әлеуметтік өзгерістердің жолы ретінде сенеді. Кез келген осы қозғалыстарға қарсы туындайтын реакциялық қозғалыстар, жаңа реформалық қозғалыстың жетістіктерінен бұрынғы жағдайды қайта орнатуға немесе мұндай жетістіктерге жол бермеуге тырысады.

Ұлыбритания

Екі онжылдық бойына қатаң консервативті билік орныққаннан кейін, 1820-ші жылдардың аясында бұрынғы шектеулердің алынуымен, содан кейін Ұлыбританиядағы католиктерге қатысты ауыр шектеулердің күрт жойылуымен тоқырау бұзылды. Радикалдық қозғалыс сайлау реформасы, бала еңбегіне қарсы күрес, Кедейлер заңдарын реформалау, еркін сауда, білім беруді реформалау, түрмелерді реформалау және халық денсаулығын жақсарту үшін күш салды. Алғашқыда бұл қозғалыстың мақсаты аристократияның біржақты саяси билігін қалалық аймақтар мен орта және жұмысшы табын күшейтетін демократиялық жүйемен алмастыру болды. Реформаның күші Англия шіркеуіндегі евангелистердің діни ынтасынан және нонконформист шіркеулеріндегі, әсіресе методистердегі евангелистердің еңбегінен туды. Реформаторлар сондай-ақ Джереми Бентам мен утилитаристердің ғылыми әдістемесін нақты реформаларды жобалау үшін, әсіресе олардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік бақылауды енгізу үшін пайдаланды. Реформаторлардың ең үлкен жетістігі 1832 жылғы реформа актісі болды. Ол дамып келе жатқан қалалық орта тапқа саяси билікті арттырып, бай отбасылар бақылап отырған сирек қоныстанған аудандардың билігін күрт азайтты. Лордтар палатасының қарсылығына қарамастан, бұл акт либералдарға парламенттік билікті арттырды, ал жұмысшы табының саяси ықпалын азайтып, оларды орта таптың негізгі қолдауынан бөліп тастады. 1832 жылғы реформа актісіне қол жеткізгеннен кейін радикалдық одақ Эдвард дәуіріндегі либералды еңбекші одағына дейін тарап кетті.

Чартистік қозғалысы

ХІХ ғасырдағы британдық чартистік қозғалысы жалпыға бірдей сайлау құқығын талап етті. Чартистік қозғалысты зерттеген тарихшы: «Чартистік қозғалысы саяси бағдарламасы бар, бірақ негізінен экономикалық қозғалыс болды» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, нашар сауда кезеңі мен азық-түлік бағасының өсуі, сондай-ақ «Кедейлер туралы заң» бойынша жәрдем көрсетуге қатаң шектеулер орнатылып, ауыр қиындықтар тудырды. Франсис Плейс басшылығымен Лондон жұмысшыларының қауымдастығы үлкен наразылықтың ортасында қалды. Солтүстік тоқыма аудандарында Дэниел О’Коннеллдің ізбасары Фэргюс О’Коннор басшылығындағы чартистер Кедейлер туралы заңның жеткіліксіздігін айыптады. Бұл, негізінен, жұмыссыздық пен үмітсіздіктен туған аштық көтерілісі еді. Бірмингемде Томас Эттвуд басшылығымен Бірмингем саяси одағы қайта жанданды. Чартистік қозғалысы негізгі экономикалық реформалар, жалақыны көтеру, жақсы жұмыс жағдайларын және жағымсыз Кедейлер туралы заңды жоюды талап етті. Чартистік қозғалыстың бастапқы мақсаты – жалпы еркек сайлау құқығы идеясы – әлеуметтік жағдайына қарамастан, барлық еркектерді сайлаушылар ретінде қабылдау болды. Бұл кейіннен жалпы сайлау құқығы үшін күреске ұласты. Бұл қозғалыстың мақсаты – Ұлыбританиядағы парламенттік округтерді қайта құру және сайланған лауазым иелеріне жалақы төлеу жүйесін құру болды, осылайша жұмысшылар отбасылық бюджеттеріне салмақ салмай, сайлаушыларын өкілдік ете алатын еді.

Әйелдер құқығын қорғау

Көптеген адамдар Мэри Вулстонкрафттың "Әйелдер құқығын қорғау" (1792) еңбегін реформаторлардың феминистік идеалдарды қабылдау үшін жасаған ұзақ күресінің бастауы және әйелдер сайлау құқығы қозғалысының туындауы деп санайды. Харриет Тейлор Джон Стюарт Миллдің еңбектері мен ойларына маңызды ықпал етіп, Миллдің әйелдер құқығын қолдауын күшейтті. Оның "Әйелдерге сайлау құқығы беру" атты мақаласы 1851 жылы "Вестминстер ревю" журналында, 1850 жылы Массачусетс штатының Вустер қаласында өткен бірінші Ұлттық әйелдер құқықтары конвенциясында Люси Стоун сөйлеген сөздеріне жауап ретінде жарияланды және АҚШ-та қайта басылды. Милл өзінің "Еркіндік туралы" (1859) еңбегінің соңғы редакциясында Тейлордың ықпалын айтады, ол оның қайтысынан кейін жарық көрді, және ол Миллдің "Әйелдердің бағындырылуы" еңбегінде тікелей айтылмаған түрде еске алынғандай. Әйелдерді сайлаушылар қатарына қосу үшін белсенді күрес Виктория дәуірінде басталды. Эммелин Панкхёрсттің күйеуі Ричард Панкхёрст әйелдер сайлау құқығы қозғалысын қолдады және 1870 және 1882 жылдардағы үйленген әйелдердің мүліктік құқықтары туралы заңдардың авторы болды. 1889 жылы Панкхёрст сәтсіз аяқталған Әйелдердің франшиза лигасының құрылысын ұйымдастырды, ал 1903 жылғы қазан айында ол "Daily Mail" газеті кейін "суфражисткалар" деп атаған, белсенділігімен танымал Әйелдердің әлеуметтік және саяси одағын құрды. Панкхёрст пен оның қыздары Кристабель мен Сильвия басқарган күрес 1918 жылы Ұлыбритания Парламентінің "Халықты өкілдік ету туралы" 1918 жылғы заңын қабылдауымен аяқталды, бұл заң 30 жастан асқан, үй иесі болған, үй иесінің әйелі болған, жылдық жалдамасы 5 фунт стерлинг болатын мүлікті пайдаланған және британдық университеттерді бітірген әйелдерге дауыс беру құқығын берді. Сондай-ақ, Уорнердің сайлау құқығы қозғалысы да болды.

Парламенттегі реформа

Эрл Грей, Лорд Мельбурн және Роберт Пил британдық реформа қозғалысының алғашқы жылдары Парламенттің жетекшілері болды. Грей мен Мельбурн виг партиясының өкілдері болды, ал олардың үкіметтері парламенттік реформаны, Британ империясының барлық территориясында құлдықты жоюды және кедейлерге қатысты заңнаманы реформалауды жүзеге асырды. Пил консерватор болды, оның министрлігі баж салығын реформалау бағытында маңызды қадам жасады – астық заңдары жойылды. Уильям Эварт Гладстон реформатор болды. Ол Парламентке қабылдануына көмектескен реформалардың арасында 1870 жылғы «Бастауыш білім беру туралы» заң арқылы мемлекеттік білім беру жүйесі құрылды. 1872 жылы ол сайлаушыларды қысымға алу, алдау және пара берудің алдын алу үшін құпия дауыс беру институтын енгізді. 1885 жылға қарай Гладстон парламенттік округтердің шекараларын қайта қарастырып, әр округтің халқы тең болуын қамтамасыз етті, соның нәтижесінде бір депутаттың екіншісінен артық ықпалы болмады.

Осман империясы: 1840-1870 жылдар

Танзимат, яғни Осман империясының қайта ұйымдастырылуы, 1839 жылы басталып, 1876 жылы Бірінші конституциялық дәуірмен аяқталған реформалар кезеңі болды. Танзимат реформаларының дәуірі Осман империясын жаңғыртуға жасалған әртүрлі тытырулармен ерекшеленді, оның мақсаты ұлттық қозғалыстар мен агрессивті державаларға қарсы аумақтық тұтастығын сақтау болды. Реформалар Империяның әртүрлі этникалық топтары арасында Османдық идеясын қанағаттандыруға бағытталды, осылайша Осман империясы ішіндегі ұлтшылдық қозғалыстардың күшеюін тежеуге тырысты. Реформалар мұсылман емес және түркі емес халықтарды азаматтық құқықтарын кеңейту және Империяның барлық аймақтарында теңдік беру арқылы Осман қоғамына толық интеграциялауға ұмтылды. Шаруалар көбінесе реформаларға қарсы болды, себебі олар дәстүрлі қарым-қатынастарды бұзды.

Ресей 1860 жылдар

XIX ғасырдағы Ресей империясы автократиялық патшалар қабылдаған өте консервативті және реакциялық саясатпен еректелді. Үлкен ерекшелік Александр II (1855–1881) билігінің кезінде, әсіресе 1860 жылдары орын алды. Ең маңыздысы және күтпегені – 23 миллион адамды қамтитын, империяның 74 миллион халқының дербес босатылуы болды. Олар мемлекетке, монастырларға және 104 мың бай помещиктерге тиесілі болған.

Құлдарды босату 1861

1861 жылғы 23 миллион крепостнойды азат еткен эмансипациялық реформа 19 ғасырдағы Ресейдегі ең маңызды оқиға болды және жер иелері аристократиясының билік монополиясының аяқталуын білдірді. Эмансипация қалаларға еркін жұмыс күшін жеткізіп, өнеркәсіпті дамытуға түрткі болды, сондай-ақ орта таптың санын және ықпалын арттыруға жағдай жасады. Азат болған шаруаларға тегін жер берілген жоқ. Олар өмір бойы мемлекетке арнайы салық төлеуге міндетті болды, ал мемлекет бұл ақшаға жер иелеріне олардың жоғалтқан жері үшін жомарт сыйақы төледі. Шаруаларға берілген барлық мүлік ауылдық қауым – мирдің ұжымдық меншігінде болды, ол жерді шаруалар арасында бөліп, барлық шаруашылықтарды бақылап отырды. Құлдық жойылғанымен, оның шаруалар үшін тиімсіз шарттарда жойылғандығына байланысты, Александр II-нің ниеттеріне қарамастан, революциялық шиеленіс басылған жоқ. Революционерлер жаңадан азат болған крепостнойлардың өнеркәсіптік революцияның бастапқы кезеңінде жалақыға сатылып, жаңаша құлдыққа түскенін сенді, ал буржуазияның жер иелерінің орнын тиімді түрде басып алғанын айтты.

Сот реформалары

Сот реформасы оның барлық реформаларының ішіндегі ең табысты және тұрақтыларының бірі болды. Жаңадан құрылған сот жүйесі мен сот ісінің тәртібі енгізілді. Басты нәтижелер – бұрынғы әр түрлі санаттағы соттардың орнына бірыңғай сот жүйесінің құрылуы және қылмыстық істерді қарау тәртібіндегі түбегейлі өзгерістер болды. Соңғыларына, іске қатысушы тараптардың теңдігі принципін орнату, ашық сот отырыстарын өткізу, қазылар алқасымен сот талқылауларын енгізу және Ресейде бұрын болмаған кәсіби адвокат институтын құру кірді. Дегенмен, реформа кейбір ескірген институттарды қамтымағандықтан, қиындықтар да болды. Сонымен қатар, реформаға оның ізбасарлары – Александр III және Николай II тұсында кеңінен қолданылған соттан тыс жазалаулар кедергі келтірді. Реформаның маңызды нәтижелерінің бірі – қазылар алқасымен сот жүргізудің кеңінен енгізілуі болды. Қазылар алқасымен сотта үш кәсіби судья және он екі қазылар алқасы мүшесі болды. Қазылар алқасының мүшесі белгілі бір құнмен жылжымайтын мүлікке ие болуы тиіс еді. Қазіргі заманғы қазылар алқасымен соттан айырмашылығы, қазылар алқасы айыпталушының кінәлі немесе кінәсіз екенін анықтаумен қатар, кінәлі деп таныған жағдайда жазаламау туралы шешім қабылдауға құқылы болды, себебі Александр II әділдік моральсыз болса, дұрыс емес деп есептеді. Ал үкімді кәсіби судьялар шығарды.

Қосымша реформалар

Бұдан кейін әртүрлі салаларда көптеген жаңа реформалар жасалды. Елдің табиғи ресурстарын дамыту мақсатында, сондай-ақ қорғану және шабуыл күшін арттыру үшін үлкен теміржол желісін салу жоспарлары қалыптастырылды. Әскери реформалардың ішінде 1874 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық әлеуметтік топтар үшін міндетті әскери қызмет енгізілді. 1864 жылы француз үлгісінде құрылған жаңа сот әкімшілігі лауазымдық кепілдікті қамтамасыз етті. Жаңа жаза кодексі және азаматтық және қылмыстық іс жүргізудің едәуір жеңілдетілген жүйесі де қолданысқа енгізілді. Александрдың бюрократиясы 1864 жылы ауылдық округтер үшін, ал 1870 жылы ірі қалалар үшін жергілікті басқарудың (земство) күрделі жүйесін құрды. Бұл жүйеге сайланған жиналыстар шектеулі салық салу құқығына ие болды, сондай-ақ Ішкі істер министрінің жетекшілігімен жаңа ауылдық және қалалық полиция құрылды.