Кіріспе

Адамды негізгі арнаулы мақсат ретінде қарау

Сексуалды объективация – адамды тек қана жыныстық құштарлық нысаны ретінде қарау. Объективация, жалпы алғанда, адамның жеке тұлғасын немесе қадір-қасиетін ескермей, оны тауар немесе зат ретінде қарауды білдіреді. Объективация көбінесе қоғамдық деңгейде зерттеледі, бірақ жеке адамдардың мінез-құлқына да қатысты болуы мүмкін және адамгершіліктен айырудың бір түрі болып табылады. Эркектер де, әйелдер де сексуалды объективацияға ұшырауы мүмкін, бірақ бұл тұжырым көбінесе әйелдерді объективациялаумен байланысты және көптеген феминистік теориялар мен олардан туындаған психологиялық теорияларда маңызды орын алады. Көптеген феминистер қыздар мен әйелдерді сексуалды объективациялау гендерлік теңсіздікке әкеледі деп санайды, ал көптеген психологтар объективацияны әйелдердің физикалық және психикалық денсаулығына қатысты түрлі тәуекелдермен байланыстырады. Зерттеулер көрсеткендей, еркектерді объективациялаудың психологиялық салдары әйелдердегідей болып келеді, бұл еркектер арасында денеге қанағатсыздыққа алып келеді. Сексуалды объективация тұжырымы даулы мәселе болып табылады, және кейбір феминистер мен психологтар, кем дегенде, белгілі бір деңгейдегі объективация адамның жыныстық өмірінің қалыпты бөлігі екенін айтады.

Жалпы

Әйелдерді жыныстық нысанға айналдыру – оларды толыққанды тұлға ретінде қарастырудың орнына, ер адамдардың жыныстық құштарлығының нысаны ретінде қарауды білдіреді. Қай жағдайлардың кінәлі екеніне қатысты пікірлер әртүрлі болғанымен, көптеген адамдар әйелдердің жарнамада, өнерде және бұқаралық ақпарат құралдарында, порнографияда, сығымдау және жезөкшелік сияқты кәсіптерде жыныстық бейнеленуін, сондай-ақ қоғамдық орындарда және әдемілік конкурстары сияқты шараларда жыныстық немесе эстетикалық тұрғыдан бағалануын немесе талқылануын көреді. Кейбір феминистер мен психологтар жыныстық нысанға айналдырудың жеу тәртібінің бұзылуы, депрессия және жыныстық дисфункция сияқты теріс психологиялық салдарларға алып келуі мүмкін екенін, сондай-ақ әйелдердің өздеріне деген жағымсыз көзқарасын қалыптастыруы мүмкін дейді, себебі олардың интеллектуалдық қабілеттері мен құзыреттілігі қоғам тарапынан қазіргі уақытта мойындалмайды және болашақта да мойындалмайды деп сендіреді. Әйелдерге және жалпы қоғамға жыныстық нысанға айналдырудың қандай әсер еткені академиялық пікірталас тақырыбы болып табылады. Бір жағынан, қыздардың қоғамдағы сыртқы түрінің маңыздылығын түсінуі әйелдікке қадам басқанда қорқу, ұялу және жирену сезімдерін тудыруы мүмкін, ал екінші жағынан, жас әйелдер сыртқы түрі арқылы күш, құрмет және байлыққа қол жеткізуге болатынына үйретілгендіктен, жыныстық нысанға айналдыруға осал болуы мүмкін.

Жалпы

"Ер адамның сексуалдық объектіленуі" – ер адамның сексуалдық контексте жариялылыққа ие болуын білдіреді. Ерлердің сексуалданған тұлға ретінде қарастырылу мүмкін жағдайларына жарнамалар, музыкалық бейнеклиптер, фильмдер, телешоулар, "бифштекстік" күнтізбелер, әйелдер журналдары, ерлер стриптиз шоулары және киімді әйелдер/жалаңаш ерлер (CFNM) іс-шаралары жатады. Әйелдер де порнография сатып алады және тұтынады. Гомосексуал ерлер қауымдастығында ерлер көбінесе объектіленеді. 2007 жылы жасалған зерттеуде объектіленудің теріс әсерлерін талқылау қауымдастықта қатты қарсылыққа ұшырады. Түсті терілі ерлердің сексуалдық объектіленуі оларды сексуалдық қатынаста өздері қаламаған белгілі бір рөлдерді ойнауға мәжбүрлеуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, ерлерге объектіленудің психологиялық әсері әйелдердегідей болып келеді, бұл ерлер арасында денеге қанағатсыздық тудыруы мүмкін.

Медиа

Ерлердің денесі бұрынғыдан көбірек объектілендірілуде, бірақ қоғамның әйелдерді объектілендіруге қалыптасқан көзқарасының арқасында, ерлерді жаңадан объектілендіру кеңінен таралмаған. Еркектерді объектілендірудің осы өсуіне қарамастан, ерлер әлі де үстем тұлғалар ретінде қарастырылады, сондықтан назар әлі де әйелдерге шоғырланған. Еркектердің дене мүшелерін өнімді көрсету үшін пайдаланған 37% жарнамада жыныстық объектілендіру кездеседі. Әйелдерді жыныстық объектілендіру мәселелеріне ұқсас, мұндай объектілендіру еркектерді денеге назар аударуға, тамақтану тәртібін бұзуға және кемелдікке ұмтылуға алып келуі мүмкін. Осы "идеалды" еркектердің үнемі көрсетілуі қоғамның барлық еркектерден осы рөлді орындауын күтуіне себеп болады. Телевизия мен кинодағы еркек актерлер көбінесе жақсы физикалық формада болады және "идеалды" дене бітіміне ие. Олар көбінесе басты рөлдерді ойнайды. Егер қоғам идеалды емес дене бітімі бар еркектерді көрсе, оларды көбінесе комедиялық кейіпкер ретінде қарастырады. Басты рөлде дене бітімі нашар еркектерді көру сирек кездеседі. Лиан Доусон: "Жыныс және басқа да жекелік ерекшеліктердің уақытша, мәдени және географиялық "нормалары" бар, олар жиі табиғи немесе туа біткен деп қате түсіндіріледі" деп жазады. Бұқаралық ақпарат құралдарында еркектің идеалды бейнесі – күшті, жаттығулы денелі еркек. Әйелдің идеалдастырылған бейнесі – арық. Бұқаралық ақпарат құралдарында жыныстық объектілендіру жалпы жұртшылыққа өнімдерді сату құралы ретінде қолданылған. "Жарнама журналының" мәліметінше, жыныстық объектілендіру ондаған жылдар бойы маркетингтік стратегия ретінде пайдаланылып келеді. Бұл стратегия адамдарды тартымды және сүйкімді сезіндіретін өнімдерді сатуға бағытталған. Бұл стратегия көпшіліктің назарын аудару арқылы жақсы сатылады делінеді. Журналда ашық жарнамалар, жасырын жарнамалардан жақсы нәтиже беретіні айтылған.

Жыныстық объективізацияға қатысты көзқарастар

Жыныстық объективтану тұжырымдамасы феминисттік теорияда маңызды болғанымен, оны құрайтын және мұндай объективтанудың этикалық салдары туралы пікірлер әртүрлі. Наоми Вольф сияқты кейбір феминисттер физикалық тартымдылықтың өзіндік ұғымын мәселелі деп санайды, ал кейбір радикалды феминисттер адамның жыныстық тартымдылығын физикалық ерекшеліктерге сүйене отырып бағалауға қарсы тұрады. Джон Столтенберг әйелді көзге елестетумен байланысты кез келген жыныстық қиялдарды жөнсіз объективтеу деп айыптайды. Радикалды феминисттер әйелдерді "құғынға ұшыраған жыныстық класс" деп атап, оларды осы деңгейге дейін төмендетуде объективтану орталық рөл атқарады деп санайды. Кейбір феминисттер патриархалды қоғамдағы бұқаралық ақпарат құралдарын объективтеуші деп қарастырса, порнографияны ерлердің әйелдерді объективтеу әдетіне түсіруде ерекше рөл атқарады деп есептейді. Роберт Дженсен және Сат Джалли сияқты феминисттік мәдени сыншылар бұқаралық ақпарат құралдары мен жарнаманы тауарлар мен қызметтерді ілгерілету үшін әйелдерді объективтендіруді қолдайды деп айыптайды, ал теледидар мен кино индустриясы әйелдерді жыныстық жағынан объективтендіруді қалыпты жағдайға келтіреді деп айыпталады. Әйелдерді объективтеуге қарсылық жаңа құбылыс емес. Мысалы, француз ағарту дәуірінде әйелдің кеудесі тек сезімдік құмарлық тудыра ма, әлде табиғи сыйлық па деген пікірталас болды. 1771 жылы Александр Гийом Муслиер де Мойсидің "Нағыз ана" (La Vraie Mère) пьесасында басты кейіпкер күйеуіне өзін тек жыныстық қанағаттандыру үшін пайдаланғаны үшін кінә тағады: "Сіздің сезімдеріңіз соншалықты жалпылама, осы кеуделерге – табиғаттың құрметті қазыналарына – әйелдердің кеудесін әшекейлеуге арналған ғана әшекей ретінде қарасаңыз болады ма?". Жыныстық объективтеу мәселесі алғаш рет 1970-ші жылдары феминисттік топтар тарапынан көтерілді. Содан бері әйелдерді жыныстық нысанға айналдыру құбылысының өмірдің барлық саласында күрт өскені және әсіресе саяси аренада әйелдер үшін жағымсыз салдарға әкелгені айтылады. Алайда, үшінші толқынның жаңа феминисттік топтары әйелдерді объективтеудің өсуін әйел денесін билік құралы ретінде пайдалану мүмкіндігі ретінде қарастырды. Бір зерттеуде әйелдерді объективті бейнелейтін контентке ұшыраған ерлер, әйелдерді объективті емес бейнелейтін контентке ұшыраған ерлерге қарағанда, осындай мінез-құлықты қабылдауға бейімделгені анықталды. Кейбір әлеуметтік консерваторлар жыныстық объективтеуге феминисттік сынды қабылдады. Олардың пікірінше, батыс мәдениетінде екі жыныстың жыныстық тартымдылығының өсуі – жыныстық революцияның жағымсыз салдарының бірі. Осы сыншылар, әсіресе Венди Шалит, жыныстық революцияға дейінгі жыныстық мораль нормаларына оралуды қолдайды, оны Шалит "сұлулыққа оралу" деп атайды, бұл жыныстық объективтеуге қарсы құрал. Кейбір әлеуметтік консерваторлар феминисттік қозғалыстың өзі әйелдерді жыныстық жағынан объективтеу мәселесіне "еркін" махаббатты насихаттау арқылы ықпал еткенін (яғни ерлер мен әйелдер некеден тыс және өздерінің ләззаты үшін репродуктивті емес жыныстық қатынас жасауды таңдайды) деп дәлелдейді. Азаматтық либертариандар мен жыныстық позитивті феминисттер сияқты басқалары әйелдерді объективтеу туралы феминисттік талаптарға қарсылық білдіреді. Камиль Палья "адамдарды жыныстық нысандарға айналдыру – біздің түріміздің ерекшеліктерінің бірі" дейді. Оның пікірінше, объективтеу тұжырымдамалық және эстетикалық қабілеттермен тығыз байланысты (немесе тіпті бірдей). Индивидуалистік феминист Венди МакЭлрой әйелдерді "объективтеу" дегеніміз – әйелдерді жыныстық нысандарға айналдыру дегенді білдіреді; бұл мағынасыз, өйткені "жыныстық нысандар" сөзбе-сөз алынса, ештеңе де білдірмейді, өйткені жансыз нысандарда жыныстық қасиет жоқ. Ол әйелдердің денесі, ақылы және жаны бар екенін және бір ғана жағына назар аудару "азарып" қоюға жатпайтынын айтады. Феминист автор Венди Каминер порнографияға қарсы заңдарға феминисттердің қолдауын сынға алып, порнография жыныстық зорлық-зомбылыққа себеп болмайды және мұндай материалға тыйым салу әйелдерді балалық етеді деп дәлелдейді. Ол радикалды феминисттердің жиі христиандық оңшылдармен одақтасып, осы заңдарды қолдап, танымал мәдениеттегі жыныстық қатынасты бейнелеуді айыптағанын, бірақ екі топтың барлық нәрседе күрт пікір таластығын атап өтеді. Оның ACLU әріптестері Надин Строссен мен Нэн Д. Хантер де осыған ұқсас сын айтты. Строссен объективтеудің өзі адамгершіліктен бездіретін емес екенін және әйелдердің өз қиялдарын қанағаттандыруы мүмкін екенін айтты. Психолог Найджел Барбер ерлер, және аз дәрежеде әйелдер, қарсы жыныстың (немесе гомосексуалдардың жағдайында бір жыныстың) физикалық тартымдылығына назар аударуға табиғи бейім екенін, және бұл кеңінен сексизм ретінде қате түсінілгенін айтады. Нью-Йорк штатының университетінде жүргізілген зерттеуде әйелдердің ерлердің көзімен "мүсіндей" әйел стандартына сәйкес келуге тырысқанда өздерін-өздерін объективтеуге бейім екені анықталды. Леви бұл құбылысты "Female Chauvinist Pigs: Women and the Rise of Raunch Culture" еңбегінде талқылайды. Леви "Girls Gone Wild" бейнесіздерін түсірген операторлардың ізімен қадам басып, қазіргі Американың жыныстық мәдениеті әйелдерді ғана емес, сонымен қатар өздерін-өздерін объективтеуге ынталандырады деп мәлімдейді. Бүгінгі күнде әйелдің "ылғалды футболка" байқауына қатысуы немесе ашық порнографияны көруі феминистік күштің белгісі болып саналады деп жазады Леви. Джордан Петерсон әйелдердің жұмыста макияж немесе жоғары өкше киюінің себебін сұрады, сондай-ақ қоғамда өздерін-өздерін объективтеуші әйелдерге қатысты сексуалдық қысымға қатысты екі стандартын атап өтті. Әлеуметтік желілер әйелдердің өздерін-өздерін объективтеуіне үлкен әсер етті. Әлеуметтік желілер арқылы әйелдер өздерінің бейнелерін жариялап, олардың көрермендері тарапынан объективтелетінін біледі, бұл бекітуді іздеудің бір түрі.

Латын әйелдері

Латиноамерикандық әйелдер латиноамерикандық әйелдерге қатысты стереотиптерге негізделген жыныстық объектилендірудің ерекше түрімен бетпе-бет келеді. Америкалық БАҚ латиноамерикандық әйелдерді көбінесе жыныстық тартымды, келбетті, үлкен кеуде мен жамбасқа ие, мелодрамалық немесе жарысқан мінезді деп бейнелейді. Келлер латиноамерикандық әйелдерді объективтендіруге себеп болатын үш негізгі стереотипті анықтайды: (Кантина қызы, Қайғылы сеньорита және Вампир). "Кантина қызы" – тартымды, жыныстық күшті тұлға ретінде сипатталады. "Қайғылы сеньорита" – (көбінесе ағылшын тілді) сүйіктісіне деген махаббатының салдарынан "жаман" болып кететін латиноамерикандық әйел. Ал "Вампир" әдемі, бірақ ашкөз және оның зиялылығы мен сүйкімділігі үшін психологиялық қауіп ретінде қарастырылады. Бұл үш категорияның барлығы латиноамерикандық әйелдердің денесі мен жеке басын жыныстық нысанға айналдырудан туындайды. Мұндай жыныстық объективтендіру латиноамерикандық әйелдер үшін нақты салдарларға алып келеді. Мысалы, латиноамерикандық стереотиптердің кең таралуы (мысалы, гиперсексуализация) латиноамерикандық қоғамдағы өзіне деген жағымды көзқарастың төмендеуіне әкеп соқты.

Қара әйелдер

Қара әйелдер тарих бойына фетишизацияланып, объектілеуге ұшырады. Олар қара емес әріптестерінен гөрі көбірек жануарлық сипатқа ие ретінде бейнеленуі мүмкін. Қара әйелдерді фетишизациялайтындарды кейде "жунглиде қызу" деп қорлайды. Қара әйелдер бұқаралық ақпарат құралдарында және порнографияда кеңінен объектілеуге ұшырайды және қара емес әріптестерімен бірдей іс-әрекеттер жасағаны үшін одан да көп тексеріледі. Бұқаралық ақпарат құралдарында олардың дене бітімі қисық, ал еріндері үлкен деп стереотиптеуге бейім. Осы аяда Фредриксон мен Робертс әйелдердің тәжірибесі туралы қорытындылар жасайды. Бұл теорияға сәйкес, әйелдер жыныстық объектілеудің нәтижесінде өз денелерін сырттан бағалауды өзінің негізгі көзқарасы ретінде қабылдауға үйренеді. Әйелдер өз денелерін жеке тұлғасынан бөлек объект ретінде қарастыра бастайды. Бұл ішкі қабылдау өзін-өзі объектілеу деп аталады. Бұл теория жыныстық объектілеудің бар екенін дәлелдеуге тырыспайды; теория оның мәдениетте бар екенін қабылдайды. Осы өзін-өзі объектілеу, объектілеу теориясы бойынша, денеге үздіксіз бақылаудың күшеюіне әкеледі. Осы тұрғысынан алғанда, Фредриксон мен Робертс жыныстық объектілеудің салдары деп санайтын құбылыстарға түсіндірмелер береді. Аталған салдар: ұят сезімінің күшеюі, алаңдаушылықтың артуы, мотивациялық деңгейдің төмендеуі және ішкі дене сезімдерінің азаюы. Жыныстық объектілеу қыздар мен әйелдердің өз физикалық бейнесіне қатысты негізгі көзқарасын басқаларды бақылау арқылы қалыптастырады деген гипотезаға негізделіп зерттелді. Бұл бақылаулар бұқаралық ақпарат құралдарында немесе жеке тәжірибеде жүзеге асуы мүмкін. Күтілетін және нақты көріністердің үйлесімі арқылы әйелдер өздерінің физикалық ерекшеліктерін үшінші тұлғаның көзқарасынан бағалауға тәрбиеленеді, бұл өзін-өзі объектілеу деп аталады. Әйелдер мен қыздар өзгелердің бағалауына сүйене отырып, өзі үшін күтілетін сыртқы келбетті анықтайды және басқалардың да бағалайтынын сезінеді. Әйелдердің жыныстық объектілеуі және өзін-өзі объектілеуі әлеуметтік гендерлік рөлдерге және жыныстар арасындағы теңсіздікке ықпал етеді деп саналады.

Өзін-өзі объективтеу

Өзін-өзі объективтеу адамның дене бітіміне назар аудартуды күшейтетін жағдайларда артады. Мұндай жағдайларда үшінші тұлғаның бақылаушы ретінде қатысуы ерекше атап өтіледі. Сондықтан, адамдар басқалардың өздеріне қарап тұрғанын немесе қарайтынын білгенде, олар өз сыртқы түріне көбірек мән береді. Бақылаушының күшейтілген қатысуының мысалдарына көрермендердің болуы, камера немесе басқа белгілі бақылаушы жатады.

Әйелдер, қыздар және өзін-өзі объективтеу

Негізінен, объективация теориясы әйелдер мен қыздарға күтілетін әлеуметтік және гендерлік рөлдердің нәтижесінде қалай әсер ететінін сипаттайды. Әйелдердің үнемі объективацияға ұшырауынан туындаған алаңдаушылықтарын өзін-өзі мұқият бақылауға салатыны жиі кездеседі. Бұл, өз кезегінде, әйелдер мен қыздарда көптеген ауыр проблемаларға әкелуі мүмкін, мысалы, "денеге ұялу, қорқыныш, етеккір туралы негативті көзқарас, сананың бұзылуы, ішкі дене сезіміне назардың азаюы, депрессия, сексуалдық дисфункция және тамақтану тәртібінің бұзылуы". Сексуалдық объективация адамның жыныстық мүшелері немесе жыныстық функциясы арқылы танылуымен жүзеге асады. Бұл жағдайда адам жеке басын жоғалтады және оны тек дене ерекшеліктері арқылы ғана таниды. Зерттеулер объективация теориясының бұқаралық ақпарат құралдарындағы қайталама бейнелердің қалай әлеуметтеніп, психикалық денсаулық проблемаларына, соның ішінде жеке және қоғамдық деңгейдегі психологиялық салдарларға аударылатынын түсіну үшін маңызды екенін көрсетеді. Сондықтан, теория тәуелді айнымалыларды зерттеу үшін қолданылды, олардың ішінде тамақтанудың бұзылуы, психикалық денсаулық, депрессия, моторлық қабілет, дене бейнесі, идеалды дене түрі, стереотиптерді қалыптастыру, сексуалдық қабылдау және сексуалдық жіктеу кіреді.