Кіріспе

Әлемдегі индустар қолданатын күнтізбелер. Индуистік күнтізбе, сондай-ақ Панчанга деп те аталады, – Үндістан субконтиненті мен Оңтүстік-Шығыс Азияда дәстүрлі түрде қолданылатын әртүрлі ай-күн күнтізбесінің бірі. Әлеуметтік және индуистік діни мақсаттар үшін одан әрі аймақтық өзгерістер де бар. Олар күн циклы үшін сидерлік жылға негізделген уақытты есептеудің ұқсас негізгі ұғымын қабылдайды және әр үш жылда бір рет ай циклдарын түзетуді жүзеге асырады, бірақ ай циклына немесе күн циклына берілетін маңыз, айлардың атаулары және Жаңа жылды қашан бастау керектігі тұрғысынан өзгешеліктер бар. Ежелгі индуистік күнтізбенің тұжырымдамалық дизайны еврей, қытай және вавилон күнтізбелерінде де кездеседі, бірақ Григориан күнтізбесінен ерекшеленеді. Григориан күнтізбесі он екі ай циклының (354 ай күні) мен шамамен 365 күннің арасындағы айырмашылықты жою үшін айларға қосымша күндер қосады. Ал индуистік күнтізбе айдың толықтығын сақтайды, бірақ фестивальдар мен егінге байланысты рәсімдердің тиісті маусымға сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін 32–33 ай сайын бір толық ай қосады. Индуистік күнтізбелер Веда дәуірінен бері Үндістан субконтинентінде қолданылып келеді және бүкіл әлемдегі индустар оны, әсіресе индуистік фестивальдардың күндерін белгілеу үшін пайдаланады. Үндістанның ертедегі буддалық қауымдастықтары ежелгі Веда күнтізбесін, кейін Викрами күнтізбесін, содан кейін жергілікті буддалық күнтізбені қабылдады. Буддалық фестивальдар әлі де ай жүйесі бойынша жоспарланады. Буддистік күнтізбе және Камбоджа, Лаос, Мьянма, Шри-Ланка және Таиландтың дәстүрлі ай-күн күнтізбелері де индуистік күнтізбенің ескі нұсқасына негізделген. Сол сияқты, ежелгі джайнистік дәстүрлер де фестивальдар, мәтіндер және жазулар үшін индуистік күнтізбемен бірдей ай-күн жүйесін ұстанады. Дегенмен, буддалық және джайнистік уақытты есептеу жүйелері Будда мен Махавираның өмірін анықтамалық нүкте ретінде пайдалануға тырысады. Индуистік күнтізбе индуистік астрология мен зодиак жүйесі үшін де маңызды. Ол сондай-ақ құдайлардың қасиетті күндерін және ораза, мысалы, Экадаши сияқты жағдайларды сақтау үшін де қолданылады.

Шығу тегі

Веда мәдениеті күрделі уақытты есептеу әдістемесін және Веда обрядтары үшін күнтізбелерді жасады, ал уақытты есептеу, сондай-ақ Күн мен Айдың қозғалысының сипаты Веда мәтіндерінде кездеседі. Мысалы, Каушитаки Брахманасының 19.3-тарауында Күннің 6 ай бойы солтүстікке, ал 6 ай бойы оңтүстікке қарай салыстырмалы түрде жылжуы айтылған. Уақытты дұрыс есептеу Веда обрядтары үшін маңызды болды, ал Джётиша – Веда дәуірінде астрономиялық денелердің қозғалысын бақылап, болжау арқылы уақытты анықтау және осы обрядтардың күні мен сағатын белгілеу саласы болды. Бұл зерттеу Ведалармен байланысты алты көне Веданганың, яғни қосымша ғылымдардың бірі. Юкио Охашидің сөзіне қарағанда, бұл Веданга саласы ежелгі Веда дәуіріндегі нақты астрономиялық зерттеулердің нәтижесінде дамыды. Ведалық Джётиша ғылымдарының мәтіндері біздің заманымыздың 2 және 3 ғасырларында қытай тіліне аударылды, ал Чжу Цзянян мен Чжи Цянның еңбектерінде астрономияға қатысты Ригведадан алынған үзінділер табылды. Субхаш Как индуистік күнтізбенің басталуы одан да ертерек болғанын айтады. Ол грек тарихшыларының Маурья патшаларын сипаттағанда б.з.д. 6676 жылы пайда болған Саптарси күнтізбесін атап өткенін келтіреді. Викрами күнтізбесі Викрамадитья патшаның құрметіне аталған және 57 жылы басталған.

Накшатра

Накшатралар – эклиптиканың 13° 20' градусқа бөлінген бөлімдері, бастапқы нүктесі 0° Тортек (Аries).

Мерекелік күнтізбе: Күн және Ай күндері

Индуизм, буддизм және джайна дәстүрлеріндегі көптеген мерекелер индуистік күнтізбе жүйесіндегі негіздері бар ай-күн күнтізбесіндегі ай циклдарына негізделген. Дегенмен, кейбір мерекелер күн циклына негізделген, мысалы, Вайсахи, Понгал және Санкрантимен байланысты мерекелер. Ай циклына негізделген мерекелердің күндері Григориан күнтізбесі бойынша айтарлықтай өзгеріп, кейде бірнеше аптаға дейін ығысады. Күн циклына негізделген ежелгі индуист мейрамдары жыл сайын Григориан күнтізбесінде дерлік бірдей күндерге түседі, ал ерекше жағдайда бір күндік айырмашылық болуы мүмкін.

Өңірлік нұсқалар

1952 жылы тағайындалған индуистік күнтізбе реформасы комитеті Үндістанның әртүрлі аймақтарында қолданылып жүрген отыздан астам жақсы дамыған күнтізбелерді анықтады. Олардың ішінде Ай күнтізбесіне баса назар қоятын Викрама, Шаливахана күнтізбелері, сондай-ақ Күн күнтізбесіне баса назар қоятын Тамил және Малаялам күнтізбелері бар. Бүгінгі күні ең көп қолданылатын екі күнтізбе – батыс және солтүстік Үндістан мен Непалда қолданылатын Викрама күнтізбесі, ал Үндістанның Декан аймағында (қазіргі Телангана, Андхра-Прадеш, Карнатака, Махараштра және Гоа штаттарын қамтитын) қолданылатын Шаливахана Шака күнтізбесі.