Кіріспе

Виртуоз (итальянша virtuoso, virˈtwoːzo немесе virtuˈoːso; латынша virtuosus; латынша virtus; 'ерлік', 'кереметтік' немесе 'шеберлік') – белгілі бір өнер немесе сала бойынша ерекше талант пен техникалық қабілетке ие адам. Мысалы, бейнелеу өнері, музыка, ән салу, музыкалық аспапта ойнау немесе композиция жазу. "Алғашқыда виртуоз дегеніміз – өте дарынды музыкант еді, бірақ 19 ғасырға қарай бұл термин орындаушыларға, әншілерге де, аспапшыларға да қатысты қолданылатын, техникалық жетістіктері көрермендерді таң қалдыратын шеберлерге ғана арналды". Виртуоздықтың ең басты белгісі – музыканттың орындау шеберлігі, ол орташа орындаушыдан әлдеқайда жоғары деңгейде өнер көрсете алады. Әсіресе музыкада сыншылар мен музыканттар виртуоздық туралы түрлі пікірде болады. Дағдысы анық жақсы болғанымен, виртуоздыққа ден қойған музыканттар мазмұн мен сезімге қарамай, тек техникалық шеберлікке ғана мән бергені үшін сынға ұшыраған. Көбінесе бейнелеу өнері саласында қолданылатын бұл термин, сондай-ақ, кез келген білім саласында техникалық жағынан ерекше көзге түсетін "шебер" немесе "ұста" деген мағынаны да білдіреді – өз ісінде ерекше немесе керемет дағдыны көрсеткен кез келген адам.

Тарих

Виртуоз ұғымының мағынасы XVI және XVII ғасырлардағы итальян тіліндегі қолданысына қатысты, ол кез келген интеллектуалдық немесе көркемдік саласында ерекше көзге түскен адамға берілетін құрметті аталымды білдірді. Бұл термин уақыт өте келе өзгеріп, интерпретациялардың сәннен шығуы мен пікірталастардың күшеюіне байланысты мағынасы кеңейіп, сонымен қатар тарлып та келді. Алғашқыда музыкант, шебер орындаушы емес, жетістікке жеткен композитор, теоретик немесе маэстро болғандықтан виртуоз деп есептелді. XVII-XVIII ғасырларда бұл сөздің мағынасы өзгерді, көптеген музыканттар оны лайықты бағаламастан, тіпті өздеріне қолданды. Себастьен де Броссар өзінің «Музыка сөздігінде» (Париж, 1703) виртуоз сөзін латын түбірі «virtu» арқылы қарастырып, ерекше дайындыққа, әсіресе теорияға баса назар аударды. Бұл ұстаным Иоганн Готфрид Вальтердің «Musicalisches Lexicon» (1732) еңбегінде де қолдау тапты, онда теоретик орындаушыдан жоғары тұрды. Иоганн Маттесонның «Der brauchbare Virtuoso» (1720) еңбегі дәстүрлі «theoretische Virtuosen» (теориялық виртуоз) құрметін сақтап, сонымен қатар «virtuosi prattici» (орындаушы виртуоз) құрметін де көрсетті. Иоганн Кухнау өзінің «Музыкалық шарлатан» (Der musikalische Quack Salber, 1700) еңбегінде «нағыз виртуозды» анықтап, тағы да теорияға («der wahre Virtuose») баса назар аударды, ал «өте дарынды музыкантты» («der glückselige Musicus») немесе «орындаушы виртуозды» тек практикалық шеберлікке ие деп сипаттады. Бүгінгі таңда виртуоздық ұғымы көбінесе композитор, теоретик сияқты жетістіктерден гөрі, жарқын, техникалық орындаумен байланысты. Қазіргі заманғы виртуоздар жылдам, қызықты шығармаларымен және көбінесе өз дарынды халықаралық конкурстар сияқты кеңістіктерде пайдалануымен танымал. Никколо Паганини мен Франц Лист сияқты тарихи виртуоздар орындаушылармен қатар композиторлар болғанмен, XXI ғасырдың виртуозы – бұл, ең алдымен, орындаушы музыкант. Ғасырлар бойы виртуоздық өнердің танымалдылығы артып, мәдениетке ерекше музыка терең сіңіп кірді. Көптеген музыка педагогтары жеке сабақтарда техникаға баса назар аударады, оны заманауи, виртуоздық репертуарға жақындаудың бір жолы ретінде қарастырады. Сонымен қатар, музыкант емес адамдар арасында танымал болатын классикалық музыканың көп бөлігі күрделі, жарқын стильдерге бейімделеді.

Музыкадағы ізгілік туралы алғашқы пікірлер

18 ғасырдың аяғында адамдар бұл терминді жеке орындаушылық мансабын қуған музыкантты немесе әншіні сипаттау үшін қолдана бастады. Практикалық виртуоздықтың құндылығы туралы пікір қақтығысы сол кезде күшеде бастады және 19 ғасырда одан да өршіп, содан бері ашық талқылауға түсіп келеді. Барлық виртуоздардың ең ұлысы саналатын Франц Лист: «Виртуоздық – өркендеу емес, музыканың қажетті құралы» (Gesammelte Schriften, iv, 1855–9) деп мәлімдеді. Ричард Вагнер «орындаушының тривиалдығы мен өзіне назар аударуға тырысуына» қарсы шығып, пікірін анық білдірді: «Виртуоздың нағыз мәртебесі тек шығармашылық өнерді сақтауға болатын қадір-қасиетіне байланысты; егер ол осымен ойнаса, онда ол өзінің абыройын жоғалтады. Ол – көркемдік идеяның аралық буыны». 19 ғасырда музыкадағы виртуоздыққа байланысты халықтың сенімдері мен көзқарастары әртүрлі болды. Көптеген адамдар оның табысқа жету үшін маңызды екеніне сенді, ал басқалары керісінше, ол зиянды екенін ойлады. Мұндай орындаушылардың танымалдылығы көбінесе сенсациялық ақпараттар, мифтік салыстырулар және манипуляциялық маркетингтік тәсілдер арқылы күшейтілді. Бірде Лондондық театр сыншысы Паганинидің концертін «бесінші және соңғы концерті» деп атады. Орындаушылардың танымалдылығын арттыру үшін жалған ақпарат тарату кең таралған құбылысқа айналды.