Кіріспе
Артқы есігі бар автокөлік корпусының конфигурациясы. Хэтчбек – артқы есігі жоғары қарай ашылып, автокөліктің негізгі ішкі кеңістігіне, жүк салуға арналған бөлім ретінде кіруге мүмкіндік беретін автокөлік корпусының түрі. Хэтчбектерде екінші қатар орындықтарын бүктеуге болады, соның арқасында ішкі кеңістікті жолаушыларға немесе жүкке қарай өзгертуге болады. Осындай корпус түрінің алғашқы мысалдары 1930 жылдарға дейін жетеді, ал Merriam-Webster сөздігі бұл терминнің өзін 1970 жылға жатқызады. Хэтчбектердің көпшілігі екі бөлімді дизайнды қолданады, онда жүк бөлімі (багаждық бөлім) және жолаушылар отыратын бөлім біртұтас кеңістік құрайды. Артқы орындықтарды көбінесе жүк көлемін арттыру үшін төменге түсіруге болады. Хэтчбектерде артқы орындықтардың артындағы жүк орнын жабу үшін алынып-қойылатын қатты сөре немесе иілгіш жабын қолданылуы мүмкін.
A hatchback is a car body configuration with a rear door that swings upward to provide access to the main interior of the car as a cargo area rather than just to a separated trunk. Hatchbacks may feature fold down second row seating, where the interior can be reconfigured to prioritize passenger or cargo volume. While early examples of the body configuration can be traced to the 1930s, the Merriam Webster dictionary dates the term itself to 1970. and is hinged at roof level (as opposed to the boot/trunk lid of a saloon/sedan, which is hinged below the rear window). Most hatchbacks use a two box design body style, where the cargo area (trunk/boot) and passenger areas are a single volume. The rear seats can often be folded down to increase the available cargo area. Hatchbacks may have a removable rigid parcel shelf, or flexible roll up tonneau cover to cover the cargo space behind the rear seats.
3 және 5 есікті терминология
Күзов стилін сипаттағанда, артқы қақпақ көбінесе есік ретінде саналады, сондықтан екі жолаушы есігі бар артқы қақпақты машина үш есікті, ал төрт жолаушы есігі бар артқы қақпақты машина бес есікті деп аталады.
Тарих
Бірінші өндірістік хетчбек 1938 жылы Citroën компаниясы жасаған: олардың 1934–1957 жылдарғы Citroën Traction Avant сериясының (11CV) «Commerciale» нұсқасы. Бастапқы нарық – ірі көлемді заттарды тасымалдауға мұқтаж саудагерлер, мысалы, қасапшылар, нан пісірушілер, шарапшылар және азық-түлік сатушылар. 1949 жылы Kaiser Frazer «Vagabond» және «Traveler» хетчбек үлгілерін ұсынды. Бұл үлгілер 1940-шы жылдардағы седан сияқты стильденген, үш бөліктен тұратын пішіні толық сақталған; алайда, олар алғашқы Citroën 11CV Commerciale-ге сәйкес екі бөліктен тұратын артқы қақпақпен жабдықталған. «Vagabond» және «Traveler» үлгілерінде де артқы орындықтар бүктеліп, жолаушылар мен жүктерге арналған ортақ кеңістік болды. Бұл үлгі седан да, универсал да емес, бірақ бүктелетін артқы орындық 8 фут (2 метр) ұзындықтағы үлкен жүк орнын қамтамасыз етті. Бұл Kaiser Frazer үлгілері «Американың алғашқы хетчбегі» деп сипатталды. Британдық мотор корпорациясы (BMC) 1959 жылы Austin A40 Farina екі бөліктен тұратын экономикалық автокөлігінің «Countryman» нұсқасын шығарды. Оның A30 және A35 Countryman алдыңғы үлгілері сияқты, бұл өте кішкентай универсал болды, бірақ дәстүрлі, бүйірден ашылатын артқы есіктердің орнына, көлденеңнен екіге бөлінген, жоғарғы жағында иықпен жабылатын есігі және төменгі жағында төменнен иықпен жабылатын есігі бар артқы қақпақ болды. 1959 жылғы A40 Countryman 1958 жылғы A40 Farina седанынан артқы терезесінің сәл кішірек болуымен ерекшеленді, бұл төбеге орнатылған тіреулер мен бүйірлік қолдау тіреуіштерімен көтерілетін раманы орнатуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде автомобильде көлденеңнен екіге бөлінген артқы қақпақ пайда болды. Төменгі панель еденмен бір деңгейде болды және оның төменгі жағындағы тіреулер нығайтылды.
Спорттық көліктер
1953 жылы Aston Martin компаниясы жоғарыдан ашылатын артқы қақпағы бар DB2 моделін сатты, одан 700 дана шығарылды. Оның 1958 жылғы DB Mark III мұрагері де артқы орындықты бүктеу мүмкіндігін ұсынды. 1954 жылы AC Aceca және кейін AC Cars Aceca Bristol ұқсас артқы қақпақпен жасалды, бірақ олардан тек 320 дана ғана шығарылды. 1965 жылы MG компаниясы Pininfarina-ға MGB roadster-ді MGB GT деп аталатын хетчбек үлгісіне өзгертуді тапсырды, бұл осы типтегі корпусы бар алғашқы көптеп өндірілген спорттық автомобиль болды. Көптеген купелерде 3 есік болады, мысалы Jaguar E Type және Datsun 240Z.
Бұқаралық нарықтағы қабылдау
1961 жылы Renault компаниясы Renault 4 моделін Citroën 2CV машинасына орташа бағалы балама ретінде таныстырды. Renault 4 – миллионнан астам сатылған, жаппай өндірілген, екі бөлімді, ықшам автомобиль, артқы бөлігі тік бұрышпен жасалған және үлкен, бір бөліктен тұратын, көтерілетін қақпақпен ашылатын. Өндіріс циклы бойында Renault компаниясы R4 моделін шағын универсал ретінде сатты, дәл сол сияқты Austin компаниясының 1954 жылдан 1968 жылға дейінгі шағын Countryman модельдері де болды – тіпті «хетчбек» термині 1970 жылдары пайда болғаннан кейін де. Компания тек бір екі бөлімді кузов стилін ұсынды. Renault 4 1992 жылға дейін өндірісте болды, одан 8 миллионнан астам автомобиль сатылды. 1965 жылы R4 эконом-классының машинасы D сегментіндегі Renault 16 моделімен толықтырылды, ол алғашқы жаппай өндірілген екі бөлімді, хетчбек отбасылық машинасы болды. Simca 1100 үш және бес есікті нұсқаларда да қол жетімді болды, ал хетчбек модельдері дәстүрлі түрде седанмен толықтырылған модельдер қатарындағы орталық орынды иеленді, сондай-ақ универсал және панельді фургон нұсқалары да болды. 1967 жылы Citroën компаниясы Renault 4-ке бәсекелес болу үшін үлкен артқы люгі бар қайта жасалған 2CV моделін – Dyane-ді шығарды. Simca моделін Mini компаниясының үлкен туысы – Austin Maxi ұйтты. Артқы люкті есептегенде, ол бес есікті седан болып саналды. Ол SOHC қозғалтқышымен, бес жылдамдықты беріліс қорабымен және екі орынды төсекке айналдыруға болатын икемді орындықтармен жабдықталған. BMC Mini-дің дизайнері сэр Алек Иссигонис жасаған, ал бухгалтерлер машинаның Austin / Morris 1800 сияқты есіктер жиынтығын пайдалану керектігін анықтады, бірақ ол модельдер қатарында одан төмен сатылатындықтан, артқы бөлігі қысқа болуы керек еді. Нәтижесінде артқы бөлігі қысқартылып, үлкен люк пайда болды. 1974 жылы Volkswagen Golf таныстырылды, ол кең таралған Beetle моделін алмастыруға арналған. 1976 жылы British Leyland Rover 3500 моделін ұсынды, ол артқы жетекке ие бес есікті хетчбек машинасы болды. Audi және BMW компаниялары 2009 жылы хетчбектерді ұсынды, бірақ оларды «Sportback» (Audi) немесе «Gran Turismo» / «Gran Coupe» (BMW) деп сатты. 2010 жылдары хетчбек нұсқалары BMW 5 Series Gran Turismo, Porsche Panamera және Audi A7 сияқты сәнді автомобильдерде қол жетімді болды, ал Skoda Octavia әрқашан хетчбек ретінде ұсынылды. Сонымен қатар, үш есікті хетчбектердің танымалдылығы бес есікті модельдермен салыстырғанда төмендеді. Бұл көптеген модельдердің 3 есікті кузов стилінде ұсынылмауына әкелді, мысалы, Audi A3 және Renault Clio.
Солтүстік Америка
1970 жылы American Motors Corporation (AMC) 1953-1961 жылғы Nash Metropolitanнен кейін Солтүстік Америкадағы алғашқы кішкентай автокөлігін, AMC Gremlinді шығарды. Gremlin хетчбек сияқты көрінсе де, оны көбінесе Kammback купе деп атайды, себебі артқы терезесі ғана жоғары қарай ашылатын люк болып табылады, ол артқы жүк кеңістігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Gremlin AMC Hornet моделінің негізінде жасалған, бірақ оның тікелей хетчбек артқы бөлігі машинаның жалпы ұзындығын қысқартты. AMC 1973 жылғы модельге үлкенірек компакт Hornet желісіне хетчбек нұсқасын қосты. Дизайн және артқы орындықтарды түсіру арқасында жүк көлемі екі еседен асты, ал Hornet АҚШ автоөндірушісі жасаған "алғашқы компакт хетчбек" деп мәлімделді. 1975 жылы шыққан Pacer артқы есігі немесе хетчбегімен жабдықталған. 1977 жылы вагон типті конфигурациясы бар ұзын модель қосылды, оның үлкен артқы "люгі" машинаның үш есігінің бірі болды, барлығы әртүрлі өлшемде. 1979 жылғы AMC Spirit екі дизайнмен ұсынылды: артқы терезесі көтерілетін "седан" және жартылай жылдам "лифтбек" нұсқасы. General Motors компаниясының алғашқы хетчбек моделі Chevrolet Vega болды, ол 1970 жылдың қыркүйегінде таныстырылды. 1971-1977 жылдар аралығында миллионнан астам Vega хетчбектері өндірілді, бұл Vegaның жалпы өндірісінің шамамен жартысын құрады. Vega хетчбегі 1973-1977 жылғы Pontiac Astre, 1978 жылғы Chevrolet Monza S, 1975-1980 жылғы Buick Skyhawk, 1975-1980 жылғы Oldsmobile Starfire және 1977-1980 жылғы Pontiac Sunbird ретінде қайта таңбаланды және сатылды. 1974 жылы үлкен Chevrolet Nova хетчбек стилінде қол жетімді болды. Nova хетчбегі Chevrolet Concours, Pontiac Ventura, Pontiac Phoenix, Oldsmobile Omega, Buick Apollo және Buick Skylark ретінде қайта аталды. 1980 жылы General Motors алғашқы алдыңғы жетектегі хетчбек модельдерін – Chevrolet Citation және Pontiac Phoenix шығарды. AMC және GM екеуі де өздерінің кішкентай хетчбек модельдерін арзан демалыс көліктеріне айналдыратын дилерлік аксессуар ұсынды. Мысалы, AMC Hornet үшін Mini Camper Kit – ашық хетчбекті ұйықтауға арналған бөлікке айналдыратын, төмен бағадағы кенептен жасалған шатыр. "Мини кемпер" B тірегінен артқы бамперге дейін орнатылатын, ауа райына төзімді жабын болды және оны орнату оңай еді. Ford Motor Company компаниясының алғашқы хетчбегі Ford Pinto Runabout болды, ол 1971 жылы таныстырылды. Pinto негізіндегі 1974-1978 жылғы Ford Mustang II хетчбек ретінде ұсынылды. Осы стиль 1979 жылғы үшінші буын Mustang және Mercury Capri туындысы негізінде қайта жасалған Fox платформасында жалғасты. 1981 жылы Ford кішкентай Escort және Mercury Lynx хетчбек нұсқаларын ұсынды, олар енді алдыңғы жетектегі болды. 1982 жылы Ford EXP және Mercury LN 7 екі орынды хетчбектері енгізілді. Chrysler Corporation компаниясының алғашқы хетчбектері (және алғашқы алдыңғы жетектегі автомобильдері) 1978 жылғы Dodge Omni / Plymouth Horizon модельдері болды, олар француз Simca Talbot Horizon негізінде жасалған. Олардан кейін 3 есікті хетчбек Dodge Omni 024 / Plymouth Horizon TC3 пайда болды, кейіннен олар Dodge Charger және Plymouth Turismo деп аталды.
Жапония
Жапондықтардың алғашқы хетчбектері 1972 жылы шыққан Honda Civic, Nissan Sunny және Nissan Cherry болды. Civic және Cherry алдыңғы жетекке ие болды, бұл кейіннен хетчбектер үшін кең таралған конструкцияға айналды. Honda Civic-пен қатар, басқа жапондық хетчбек модельдеріне Nissan Pulsar, Toyota Corolla және Suzuki Swift кірді. Жапондық кей-көліктерінің ("қалалық көліктер") көбі хетчбек корпусын пайдаланады, себебі осы көліктерге қатысты ережелермен көліктің жалпы мөлшері шектеліп, жүк көлемін барынша арттыру қажет. Кей-көліктерге Mitsubishi Minica, Honda Life, Suzuki Fronte, Subaru Vivio және Daihatsu Mira жатады.
КСРО
Бірінші советтік хетчбек – артқы дөңгелекті IZh 2125 Kombi, ол 1973 жылы өндіріске түсті. Одан кейін 1980-ші жылдары 1984 жылы алдыңғы дөңгелекті Lada Samara, 1986 жылы Moskvitch 2141/Aleko және 1987 жылы ZAZ Tavria пайда болды.
Бразилия
2014 жылы Бразилияда ең көп сатылған бес модельдің төртеуі хэтчбектер болды. Дегенмен, 1980-ші және 1990-шы жылдары хэтчбектер седанға қарағанда аз танымал болды, нәтижесінде өндірушілер Бразилия нарығы үшін Fiat Premio және Opel Corsa мен Ford Fiesta седан түрлері сияқты шағын седан модельдерін жасауға көшті.
Үндістан
Хэтчбектер Үндістанда ең көп сатылатын автомобиль түрі болып табылады. "Марути 800" 1983 жылы шығарылғалы бері 2,5 миллионнан астам дана сатылды. 2004 жылдан бастап, "Марути 800" жылдық сатылым бойынша "Марути Альто" көлігімен озылып кетті. 2015 жылы Tata Motors әлемдегі ең арзан автомобиль болып саналатын Nano көлігінің хэтчбек нұсқасын ұсынды.
Австралия
Австралияда тек бір ғана хэтчбек модель өндірілді, ол 1976-1980 жылдардағы Holden Torana хэтчбегі, LX және UC буындары бойынша шығарылды. Жақында ғана Австралиядағы сатып алушылар станциялық вагон (универсал) түрін басып озушылық танытты, Австралияның үш ірі автокөлік өндірушісі – Holden, Ford Australia және Chrysler Australia барлығы өз седан моделінің станциялық вагон нұсқаларын өндірді. Австралия 1990-шы жылдардың ортасынан бастап Hyundai және Honda компанияларының салыстырмалы түрде арзан ұсыныстарының арқасында хэтчбектерге көшуді бастады. Австралия қазір көбінесе хэтчбектерді сатады, соңғы жергілікті құрастырылған станциялық вагон, Holden Commodore Sportwagon 2017 жылдың қазан айында өндірісін тоқтатты.