Кіріспе

Дуглас Адамстың 1980 жылғы романы "Ғаламның соңындағы мейрамхана" – Дуглас Адамстың "Галактикаға жол көрсетуші" комедиялық ғылыми-фантастикалық "трилогиясының" екінші кітабы және осы кітаптың жалғасы. Алғаш рет 1980 жылы Pan Books баспасынан жұқа қағаздан шығарылған. Роман британдық Procol Harum рок-тобының "Grand Hotel" әнінен шабыттанды. Кітаптың атауы кітаптағы оқиғалардың біріне – Ғаламның соңындағы Милливейс мейрамханасына сілтеме жасайды. Оның кейбір элементтері радиосериядан алынған, атап айтқанда Екінші кезеңнен, бірақ Милливейстің өзі және Артур мен Фордтың соңғы тағдыры Бастауыш кезеңнің Бесінші және Алтыншы бөлімдерінен бейімделген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Артур Дент, Форд Префект, Трилиан және Зафод Библброкс Магратея планетасынан «Алтын Жүрек» кемесімен кетеді. Гэг Халфрунт пен психиатрлардың параға алған вогондық кемесі, «Соңғы сұрақ» табылса, олардың кәсібі аяқталады деп қорқып, оларды тоқтатады және оқ жаудырады. Осы уақытта Артур кеменің «шайға ұқсамайтын, бірақ шай емес» ішімдіктен басқасын дайындай алмайтынына ашуланады. Ол шай туралы ұзақ сипаттама береді, бұл Эдди кемедегі компьютердің процессорлық жүктемеге түсіп, вогондық кемемен күресе алмайды. Зарнивупты шақыру үшін сеанс өткізуді шешеді, өйткені ол өзінің атасы, төртінші Зафод Библброксқа көмек сұрағысы келеді. Ескі Зафод өзінің ұрпағын сөкпей, оны ғаламды шайқап тұрған саяси және экономикалық тұрақсыздықты шешу үшін Ғаламның билеушісін табуға жібереді. Ол Зафод пен Марвинді «Жол көрсетушінің» баспасы – Мегадодо баспасы кеңселері орналасқан Кіші Аю планетасына апарып, қалғандарын қуаты таусылған кемеде қараңғы кеңістікте қалдырады. Миының лоботомиядан зардап көрмеген бөлігінен туған ойға сүйене отырып, Зафод «Жол көрсетушінің» бас редакторы Зарнивупты іздеуге барады, бірақ оның қызметкерлері оның галактикааралық саяхатта екенін айтады. Руста деген кісі Зафодты Зарнивуптың кеңсесіне апарады. Frogstar истребительлері келіп, ғимаратқа шабуыл жасайды және оны Frogstar World B планетасына сүйреп әкетеді. Бұл планетадағы қоғам «Аяқ киімнің горизонты» деп аталатын экономикалық процестен құлдырады, бұл оның экономикасын аяқ киім дүкендерінен басқа кәсіпорындарды қолдауға мүмкіндік бермеді. Соңында планетада Тотальдік перспективалық воронка пайда болды, бұл құрылғы оны көргендерді ақымақ қылады, өйткені оларға шексіз ғаламмен салыстырғанда олардың маңызсыз екенін көрсетеді. Рустаның нұсқауларын орындап, Зарнивуптың кеңсесінің терезелерінен қашып кеткен Зафодты денесінен ажыратылған және сотталып жатқан Гарграварр ұстап алады, ол Зафодты воронкаға ұсынуға апарады. Алайда, Зафод воронкаға таңғалмайды, шатасқан Гарграваррға оның өзі ғаламдағы ең маңызды нәрсе екенін көрсетті. Жалғыз қалған Зафод ақырында ұзақ уақыт бойы тасталып кеткен ғарыш кемесін табады, оның жолаушыларын автопилот 900 жыл бойы күшейтілген анимацияда ұстады. Кемеде ол Зарнивупты табады, ол Зафод кеңесіне кірген кезде ғаламның компьютерлік симуляциясына кіргенін, бұл Зафодқа воронкадан аман қалуға мүмкіндік берді, өйткені ғалам оның игілігі үшін жасалған. Зарнивуп «Алтын Жүрек» микроскоптық түрде қысқартылып, Зафодтың қалтасына салынғанын, оны ғаламның шынайы билеушісін табу үшін пайдалануға болатынын айтады, оны Зарнивуп анықтаған. Алайда, Зафод Зарнивупты тастап, Форд, Артур және Трилианмен қайта қосылады және ең жақын мейрамханаға қашады. Бұл Ғаламның соңындағы мейрамхана болып шығады, ол Frogstar World B қираған жерлерінің үстінде салынған және ғаламның соңындағы уақыт көпіршігінде бар, ол қонақтарға тамаша көріністер ұсынады. Рестораннан олар Фордтың ескі танысы Hotblack Desiato-мен кездеседі, ол ғаламдағы ең қатты дыбыс шығаратын және тек орбиталық ғарыш кемесінен алыстан концерттерін өткізетін Disaster Area рок тобының мүшесі. Тамақ ішу кезінде Зафодқа Марвин телефон шалып, ол планетада миллиардтаған жылдар бойы қашып жүрген және қазір мейрамхананың көлік тұрағында жұмыс істеп жүргенін айтады. Зафод олар Ыстық-Қара Дезиатоның лимузинімен қатар тұрған қара түсті ғарыш кемесін ұрлап кетуді ұсынады. Кемесі толық автопилотта болғандықтан және оны басқара алмай қалғанда, ашуланған Зафод әлі де «Соңғы жауапқа деген сұрақты» шешкісі келетінін мойындайды. Марвин оларға Артурдың ми толқынында сұрақ бар екенін айтады, бірақ олар одан әрі сұрауға мүмкіндік берместен бұрын алаңдап қалады. Олар кеме шын мәнінде Disaster Area үшін жасалған экипажсыз каскадерлік кеме екенін біледі, ол жергілікті күнге құлап, топтың концертімен синхрондалған күн жалындарын тудырады. Олар бағыт-бағдар жүйесі жоқ, жартылай орнатылған апаттық телепортты табады және Зафод Марвинге артында қалып, оны басқарып, басқалар қашып кетуі үшін ерікті қызмет көрсетеді. Зафод пен Трилиан Зарнивуптың бақылауындағы «Алтын Жүрек» кемесіне оралады, онда ол ғаламның билеушісінің бас планетасын қорғайтын «Мүмкін емес» өрісіне ену үшін кеменің «Мүмкін емес» қозғалтқышын қолданады. Олар халық тұрмайтын планетада өзінің билеуші екенін білмейтін, үйінен тыс кең ғалам бар екеніне сенбейтін, тіпті айналасында бірдеңе бар екеніне күмәнданатын Билеушіні табады. Ашулы Зарнивуп Билеушімен ақылға келмейтін нәрселерді айтуға тырысады, ал Зафод пен Трилиан оны тастап, «Алтын Жүрекпен» қашып кетеді. Осы уақытта Артур мен Форд Ark Fleet Ship B кемесінде өтеді, онда Голғафриншам планетасынан келген 15 миллион жолаушы бар және ванна қабылдауға ғана қызығушылық танытатын нашар капитан басқарады. Голғафриншамдықтар планеталық апаттан құтылу үшін эвакуацияланған болса да, шындығында апат Голғафриншамдықтар тарапынан олардың пайдасыз үштен бірін құтылу үшін жасалған, кейіннен телефон тіршектерінен тараған пандемиядан құрып қалды. Ark дамыған планетаға дейін жаңа өркениет дамитын болғанша 900 жыл бойы күшейтілген анимацияда сақталған жолаушыларын алып, батпақты жерге құлайды. Артур мен Форд кез келген өтетін ғарыш кемесінен сигнал іздеу үшін кетеді, континенттің бойында жүз шақырымнан артық саяхаттайды. Жол бойы планетаның қарапайым, бірақ достық гоминид тұрғындары оларды өздерінің елді мекендерінен қуады және оларға жеміс қалдырады. Слартибартфастқа арналған жазуы бар мұздық тапқаннан кейін, олар бұл 2,000,000 жыл бұрынғы тарихи Еуропа екенін, гоминидтер неоандертальдықтар екенін, олар Артурдың туған қаласы Ислингтоннан (Ұлыбритания) Норвегияға дейін келе жатқанын және Голғафриншамдықтар қазіргі адамзаттың бабалары екенін түсінеді. Олар Голғафриншамдықтарға оралады, бірақ олар капитанның ваннасы үшін ыстық су іздеу, құжатты фильмдер туралы кеңес беру, фискалдық саясатты іздеу және адам тұрмайтын континенттерге соғыс жариялауға тым көп уақыт жұмсағандықтан, отты табуға, дөңгелекті ойлап табуға немесе маңызды мәселелерді шешуге тырыспайтынын көреді. Форд оларды 2 миллион жылдан кейін жойылғанын ескертуге тырысады, бірақ олар оған құлақ салмайды. Үмітсіз Артур неоандертальдықтарға, Ark келгеннен бері құрдымға батып бара жатқандарға, импровизацияланған Scrabble жинағы арқылы үйретуге тырысады. Неоандертальдықтардың бірі әріптерден «қырық екі» деген сөзді құрағанда, Форд неоандертальдықтардың Deep Thought компьютерінің матрицасының бөлігі болғанын және Голғафриншамдықтардың оларды ығыстыру арқылы олардың жұмысына кедері келтіріп отырғанын түсінеді. Алайда, олар Марвиннің «Соңғы сұрақ» Артурдың миына енгізілгенін есіне алады. Артурдың санасындағы қалдықтар бар екенін үміттене отырып, олар Артурдан Scrabble жинағынан кездейсоқ әріптерді тартқызады, бірақ сұрақ «алтыны тоғызға көбейтіңіз не аласыз?» екенін біледі. Форд бұл ғаламның үлкен «қателік» екенін түсінеді және екеуі де тарихи Еуропада өмір сүруге бейімделеді. Олар Голғафриншам әйелдерімен кездесуге кетеді, ал Артур өзінің «Жол көрсетушісінің» данасын өзенге лақтырады.

Аудиокітаптар

Романның үш аудиокітап жазбасы бар. Біріншісі 1981 жылы Стивен Мур жазған қысқартылған нұсқасы болды, ол радио сериалдарда, пластинкаларға бейімдеулерде және телесериалда Марвин Параноидты Андроидтың дауысын сомдағанымен танымал. 1990 жылы Адамс өзі толық нұсқасын жазды, кейіннен ол АҚШ-та New Millennium Audio компаниясымен қайта шығарылды және Ұлыбританияда BBC Audiobooks арқылы қолжетімді болды. 2006 жылы 2005 жылғы фильмде Артур Дент рөлін ойнаған актер Мартин Фриман аудиокітаптың жаңа толық нұсқасын жазды.

Қабылдау

Грег Костикян "Арес" журналының 13-шы санында "Ғайманамның соңындағы мейрамхана" романына шолу жасап, "Ғайманамның соңындағы мейрамхана" романының көп нәрсені қайталауға тырысқанын, бірақ оның әуелігінен қызығушылықтың азайғанын айтты; идеялар аз, оқиғалардың әсері төмендеген. Автор кейде "Галактика саяхатшысы" романында оңай жеткен әсерді күштеп қайта жасауға тырысқандай көрінеді.