Кіріспе

Аустралия АҚШ бастаған Ирак соғысына қосылды. Құпиясы ашылған құжаттар соғысқа қатысу шешімінің негізінен АҚШ-пен әріптестігін күшейту мақсатында қабылданғанын көрсетеді. Хауард үкіметі Ирак қарусыздану дағдарысы кезінде Ирактың қарусыздануын қолдады. Кейіннен Австралия 2003 жылы Иракқа басып кіру кезінде "Фальконер" операциялық кодын қолданып, ең ірі төрт жауынгерлік күш контингентінің бірін ұсынды. Оның бөлімдері ресми "орындау" бұйрығынан кейін Иракқа кірген алғашқы күштердің қатарында болды. Бастапқы австралиялық күштерге үш Корольдік австралиялық теңіз кемесі, 500 саяқты арнайы күштер тобы, екі AP-3C Orion теңіздік патрульдік ұшағы, екі B707 отында май құю ұшағы, C-130 Hercules көліктік ұшағы және №75 эскадрильясы RAAF (оның құрамында 14 F/A-18 Hornet истребительдері болды) кірді. 2003 жылғы басып кіру үшін "Фальконер" операциясына жіберілген жауынгерлік күштер 2003 жылы қайтарылды. Алайда, 2005 жылы "Катализатор" операциясы аясында австралиялық жауынгерлік әскерлер Иракқа қайта орналастырылып, Ирактың оңтүстік провинцияларының біріндегі ирактық қауіпсіздік күштерін қолдау міндетін алды. Бұл әскерлер 2008 жылдың 1 маусымында Ирактан шығарыла бастады және 2009 жылдың 28 шілдесіне дейін толығымен қайтарылды.

Австралия әскерлерінің операциялары

2002 жылдың ортасында австралиялық офицерлер АҚШ-тың жоспарлау топтарына бекітілген кезде ADF бөлімшелерін Таяу Шығысқа орналастыруды жоспарлау басталды. Бұл, үкімет Австралияның АҚШ және Ұлыбританиямен бірге күш жинауға қатысатынын жариялағанға дейін болды, бірақ бұл соғысқа міндеттеме бермейтін алдын ала жоспарлау ретінде жүргізілді. Австралиялық күштер өте шағын болғандықтан, Иракқа басып кіру кезіндегі Коалиция операцияларына маңызды, бірақ шектеулі үлес қосты. Австралиялық үлес географиялық тұрғыдан да шашыраңқы болды, австралиялық күштер жеке австралиялық бөлім түрінде емес, АҚШ және Ұлыбританияның ірі бөлімдерінің құрамында болды. Соғыс кезінде ешбір австралиялық қызметкер қаза болған жоқ немесе тұтқынға алынбады. Бригадир Маури Макнарн 2003 жылғы 21 наурызда Катарда халықаралық бұқаралық ақпарат құралдарымен ресми баспасөз мәслихатын өткізген Коалицияның алғашқы қолбасшысы болды. Австралиялық үлес сол кездегі басқа қатысушылардан ресми операциялық жаңалықтардың жетіспеуіне байланысты кеңінен сілтеме жасалды.

Теңіз операциялары

Соғыс басталғанға дейін Аустралияның Перс шығанағындағы әскери-теңіз күштері Иракқа қарсы санкцияларды орындауды жалғастырды. Бұл операцияларды RAN әскери кемелерінен және AP 3 Orion патрульдік ұшағынан келген топтар жүзеге асырды. Соғыс басталғаннан кейін RAN-ның басымдығы коалициялық құрлық әскерлеріне көмек көрсетуге және ирактық порттарға қарай жолды тазалауға ауысты. HMAS Anzac Аль-Фау түбегіндегі шайқас кезінде Royal Marines-ке артиллериялық қолдау көрсетті, ал Clearance Diving Team Умм Касрға жақындау жолын кешіруге қатысты. Соғыс кезінде кемеге түсу операциялары жалғасты, және 20 наурызда HMAS Kanimbla-дан келген кемеге түсу тобы 86 теңіз минасын тасымалдап бара жатқан ирактық кемені ұстады. LCM 8 десанттық қайықтары әскери-теңіз күштерінің кемеге түсу топтары үшін алдын ала орналасу және қолдау платформалары ретінде қолданылды, және олар Умм Каср портына алғашқы тұрақты теңіз күштері болды, ішкі су жолдары арқылы Басараға дейін солтүстікке қарай жылжып, одақтас күштер үшін барлау ақпаратын жинады. Соғыс барысында LCM 8 қайықтары британдық және американдық күштер тарапынан түрлі жүк тасымалдау жұмыстары үшін пайдаланылды.

Арнайы күштердің операциялары

Арнайы күштер тобының басты міндеті – SCUD зымырандары ұшырылуы мүмкін деген опасы бар, Ирактың батыс аймағын қорғау болды. SAS көліктермен және АҚШ тікұшақтарымен Иракқа сәтті кіріп, бір апталық шайқастан кейін өз жауапкершілік аймағын бақылауға алды. Содан кейін SAS аймақтағы тас жолдарды патрульдеу арқылы Ирак үкіметінің мүшелерінің қашуына кедергі келтірді және жау шетелдік жауынгерлердің елге кіруін болдырмады. 11 сәуірде SAS эскадрильясы Әл-Асад әуе базасын басып алуға шоғырланды. Бұл база көбінесе қорғаныссыз болып көрінгенмен, австралиялық әскерлер 50-ден астам МиГ ұшағын және 7,9 миллион килограмнан астам жарылғыш заттарды жаулап алды. Әуе базасын қамтамасыз еткеннен кейін SAS 4 RAR және IRR құрамаларымен нығайтылды. Арнайы күштер тобы соғыс аяқталғанға дейін Әл-Асадта қалды, одан кейін SAS эскадрильясының көп бөлігі мен IRR тобы үйге қайтысты, ал 4 RAR взводы (SAS элементтерімен нығайтылған) австралиялық дипломаттарды қорғау үшін Бағдадқа жіберілді.

Әуе операциялары

75-эскадрильяның бастапқы міндеті жоғары құнды Коалиция ұшақтарын, мысалы, жанармай құюшы ұшақтар мен AWACS ұшақтарын сүйемелдеу болды. Ирак әуе күштерінен ешқандай қауіп болмайтыны анықталғаннан кейін, 75-эскадрильяның міндеті Коалицияның құрлықтағы күштеріне жақыннан әуе қолдау көрсетуге және ирактық күштерге қарсы әуеден кедергі жасауға өзгерді. Бұл миссиялар бастапқыда АҚШ армиясын қолдау үшін жүзеге асырылды, бірақ кейін эскадрилья АҚШ теңіз жаяу әскерін қолдауға көшті. Ұйымдасқан Баас партиясының қарсыласы күйреген кезде, F/A 18 ұшақтарына ирактық күштерін қарсылық таныстыруға және капитуляциялауға ынталандыру үшін «күш көрсету» міндеті жиі жүктелді. Соғыс барысында 75-эскадрилья барлығы 350 рейс жасады және 122 лазерлік басқарылатын бомба тастады. Есептерге сәйкес, 75-эскадрильяның әскери рөліндегі қызметі, ұқсас жабдықталған АҚШ күштерімен салыстырғанда біршама шектелген болды. Австралиялық ұшақтарға «Бағдад СуперМЭЗ» (Ракеталық қауіпсіздік аймағы) аймағында жұмыс істеуге рұқсат берілмеді, себебі «Хорнет» электрондық соғыс жүйелерінің жеткіліксіздігінен қауіптенді, бірақ бұл жүйелер осы аймақта жұмыс істейтін американдық «Хорнет» ұшақтарымен бірдей екені көрсетілді. Сонымен қатар, оларға азаматтық жәбірленуден қорқу себепті қалалық аймақтарда жақыннан әуе қолдау миссияларын жүргізуге рұқсат берілмеді. Бұл шектеулер Австралия үкіметі белгілеген, британдық және американдық күштердің әрекеттерін реттейтін ережелерге қарағанда қатаңрақ ережелерге сәйкес келеді. Австралиялық C-130 көліктік ұшақтары мен CH-47 тікұшақтары Коалиция күштеріне, соның ішінде Австралияның арнайы күштер тобына әуе көлігімен көмектесті.

Шабуылдан кейінгі операциялар Катализатор операциясы

Бағдадты басып алғаннан кейін австралиялық C-130 ұшақтары қалаға гуманитарлық көмек жеткізді. Соғысқа жіберілген күштердің көбісі ірі шайқастар аяқталғаннан кейін көп ұзамай Австралияға қайтып келді. Соғысқа әскери күш жұмсаған басқа үш елден өзгеше, Австралия соғыстан кейінгі Иракты қайта құруға әскери күшін жібермеді. Жеңіске жеткеннен кейін, Ирактағы австралиялық күш Бағдаттағы Коалиция штабына бекітілген мамандармен, Ирактағы жаппай қырып-жою қаруларын іздеумен, Парсы шығанағындағы фрегатпен, Бағдад халықаралық әуежайындағы әуе қозғалысын басқарушылар тобымен, екі C-130 Hercules көліктік ұшағымен, екі AP-3C Orion ұшағымен және шағын қауіпсіздік жасағымен (SECDET) – жаяу әскер, бронетехника және қолдау бөлімдерінен, сондай-ақ Бағдадағы австралиялық әскери бөлімдері мен дипломаттарды қорғайтын әскери полицияның жақын күзет тобынан тұрды. Кейіннен бұл күшке армиялық оқу бөлімі және АҚШ Әуе күштерінің госпиталіна қосылған шағын медициналық бөлімше қосылды. Австралия Корольдік Әскери-теңіз күштері Парсы шығанағындағы коалициялық күштерге екі рет басшылық етті: 2005 жылы 58-ші Бірлескен жұмыс тобы және 2006 жылы 158-ші Бірлескен жұмыс тобы. Австралия үкіметі 2003 және 2004 жылдары АҚШ пен БҰҰ-ның Ирактағы көпұлтты күшке Австралияның үлесін арттыру туралы өтініштерін қабылдамады. 2004 жылы үкімет Фиджи күштерін Иракқа дайындауға көмектескенін, бұл 2005 жылғы қаңтарда өткен Ирак парламенттік сайлауының қауіпсіздігіне үлес қосу міндетін орындағанын мәлімдеді. Алайда, 2005 жылдың ақпанында Австралия үкіметі Австралия армиясының Аль-Мутанна провинциясына жауынгерлік топты жіберетінін хабарлады. Бұл топ провинцияға орналасқан жапон инженерлеріне қауіпсіздік қамтамасыз етумен және ирак қауіпсіздік күштерін оқытуға көмектесумен айналысады. Шамамен 500 адамнан тұратын және ASLAV және Bushmaster сияқты бронетехникамен жабдықталған бұл күш Аль-Мутанна жұмыс тобы деп аталды және 2005 жылдың сәуірінде операцияларын бастады. Жапон күштерінің шығарылуынан және Аль-Мутаннаның ирактық басқаруға өтуінен кейін, 2006 жылдың шілдесінде австралиялық жауынгерлік топ көршілес Ди Кар провинциясындағы Таллил әуе базасына көшірілді. AMTG атауы кейіннен бөлімнің жаңа міндеттерін көрсететін Overwatch Battle Group (West) атауымен ауыстырылды. Аль-Мутанна және Ди Кар төрт оңтүстік провинцияның ең батыс бөлігі болып табылады және OBG(W) британдық көпұлттық дивизияның (Оңтүстік-Шығыс) (Ирак) (MND SE) операциялық аймағының батыс секторындағы негізгі коалициялық күш болды, ал MND SE Оңтүстік порты қаласы Басрада орналасқан. 2006 жылдың қазан айының соңында Ди Кардағы күзету жауапкершілігі шығарылып жатқан итальяндық контингенттен алынды, ал OBG(W) ирак қауіпсіздік күштерін оқытуды жалғастырды. 2006 жылдың соңына қарай "Катализатор" операциясына (Ирак) жұмылдырылған қызметкерлердің жалпы саны 1400-ге жетті. Еңбек партиясы 2007 жылғы сайлауда үлкен жеңіске жеткеннен кейін премьер-министр Кевин Раддтың үкіметі 2008 жылдың 1 маусымында Ирактан австралиялық жауынгерлік күштерін шығарып алды, ал Overwatch Battle Group (West) және Австралия армиясының оқу тобы 2008 жылдың 2 маусымында жауынгерлік операцияларын тоқтатты, 33 000 ирак сарбазын оқытуға көмектесті. Иракта логистикалық және әуе бақылау міндеттерін орындау үшін шамамен 200 австралиялық қызметкер қалады. SECDET-тен және Біріккен Ұлттар Ұйымына бекітілген екі офицерден басқа барлық қызметкерлер 2009 жылдың шілдесінде шығарылады.

Шығындар

"Фальконнер" операциясы мен "Катализатор" операциясы кезінде тікелей ұрыс қимылдарында австралиялық әскери қызметкерлер қаза таппады. 2015 жылы бір австралиялық сарбаз 2004 жылы IED жарылысынан алған жарақаттарының тікелей салдарынан қайтыс болды, үш сарбаз апаттарда немесе британдық күштерде қызмет ету кезінде қаза тапты; көптеген сарбаздар жарақат алды. Сонымен қатар, жеке күзетшілер ретінде жұмыс істеген алты австралиялық қаза тапқан болуы мүмкін. 36 жастағы Мэтью Миллхаус 2-ші кавалерия полкіндегі сарбаз болған, ол 2004 жылдың 25 қазанында басқарған ASLAV көлігі ВВИЭД-ге шабуылға ұшырады. Ол есінен танып, бірақ оянып, ауыр жарақат алған лейтенант Гарт Каллендерге көмекке жүгірді. Лейтенант Каллендер кейіннен дене жараларынан жазылып кетті, бірақ жарылыс салдарынан Миллхауста ерте басталатын деменция диагнозы қойылды, ол 2015 жылдың 28 тамызында қайтыс болды. Ол Ирак соғысының құрбаны ретінде Австралия соғыс мемориалының құрметті тізіміне енгізілді. 35 жастағы Пол Пардоэль - Корольдік әуе күштерінде навигатор болып қызмет еткен лейтенант. Ол 2005 жылдың 30 қаңтарында No 47 эскадрильясынан C 130 Hercules ұшағы Иракта апатқа ұшырағанда, барлық он экипаж мүшесімен бірге қаза тапты. Ол 2002 жылы RAAF-тан британдық қарулы күштерге ауысқан австралиялық азамат еді. Ол Викториядан шыққан. 42 жастағы Дэвид Нари Австралияның арнайы әуе күштері полкінің уоррант-офицері болды. Ол 2005 жылдың 5 қарашасында Кувейтте оқу-жаттығу кезінде көлік соққысына ұшырап, Иракқа аттанғанға дейін қаза тапты. 25 жастағы Джейк Ковко 3-ші батальонның (3 RAR) сарбазы болды. Ол 2006 жылдың 21 сәуірінде Бағдадтағы қауіпсіздік жасағының (SECDET) құрамында болған кезде, басына оқ тиіп, қаза тапты, бұл оқиғаның өзіне-өзі келтірілген жарақат екеніне сендірілді.

Австралияның әскери күшінің көлемі

Австралияның әскери үлесі салыстырмалы түрде шағын болды, барлығы 2000 адам, немесе оның әскери құрамының 2,42 пайызы, АҚШ-тың 4,85 пайызы және Ұлыбританияның 12 пайызымен салыстырғанда. Бір ерекше жағдайды ескермегенде, Австралия үкіметінің жіберген күштері кейбір сарапшыларға қарапайым және бұрынғы тәжірибеге сәйкес келуі мүмкін. Австралия АҚШ бастаған Ауғанстанға басып кіру кезінде жоғарыда аталғандармен шамамен бірдей көлемде арнайы күштерді жіберді. Екі RAN фрегаты Ауғанстан кампаниясына бұрыннан-ақ дайын күйде болды, ал «Канимбла» теңіз күштеріне салыстырмалы түрде шағын қосымша болды. RAN-ның су астындағы диверсанттары да Персид шығанағындағы соғысқа қатысты. Австралия Ауғанстан кампаниясына көмектесу үшін «Hercules» және «Orion» ұшақтарын жіберді, сондай-ақ «Boeing 707» май құюшы ұшақтарын жіберді, олар Персид шығанағындағы соғысқа қатыспаған, бірақ коалицияда май құюға қабілетті ұшақтардың жетіспеушілігіне қарамастан. «707» ұшақтарының болмауы саяси емес, техникалық себептерден туындаған болуы мүмкін: RAAF-та бар болғаны төрт қолданылған «707» май құюшы ұшағы бар, олардың барлығы қызмет мерзімінің соңына жақындап, күтіп ұстау қиын және жақын арада жаңаруы керек. Бірақ No. 75 эскадрильясы мен оның қолдау персоналының жіберуі бұрынғы тәжірибеден елеулі өзгеріс болды. Австралия 1991 жылғы Персид шығанағындағы соғысқа жауынгерлік ұшақтарды жібермеді, ал Ауғанстан кампаниясы кезінде «Diego Garcia» әскери базасына «Hornet» ұшақтарының шағын тобын жіберді, олар базаны қорғауға арналған, бірақ бұл толыққанды жауынгерлік рөл емес, көбінесе ұрланған азаматтық ұшақтардың қасақана шабуылдарына қарсы сақтану шарасы болды. No. 75 эскадрильясының жіберуі Австралиялық әскери авиацияның Вьетнам соғысынан бергі алғашқы жауынгерлік миссиясы болды. F/A 18 истребителін Австралияның негізгі жауынгерлік міндеті ретінде таңдау себептері туралы ресми мәлімдеме жасалмады, бірақ көпшілік пікір бойынша, оның орнына үлкен құрлық әскерін жіберудің қарастырылған баламасы, әсіресе Ирак қалаларында үй-үйден шайқас жүргізу мүмкіндігіне байланысты, жоғары қаза тапқыштар тәуекелімен байланысты болды. Ирак көбінесе құрлыққа енген ел, ал Австралияда енді қанатты теңіз авиациясының тұрақты бөлімшесі жоқ, сондықтан үлкен теңіз күштерін жіберудің тиімділігі күмәнді болды. F/A 18 ұшағын F 111 тактикалық бомбалаушысынан гөрі таңдау себебі F 111 ұшағының жоғары операциялық шығындарымен және оның қолданылуының жауынгерлік әуе патрульдеуі сияқты бейтарап міндеттерге қарағанда саяси жағынан даулы жердегі шабуылдық миссиялармен шектелуімен байланысты болуы мүмкін.

Қаржылық шығындар

Аустралиялық салық төлеушілерге Ирак соғысының құны 5 миллиард австралиялық доллардан асып кеткені бағаланады. Аустралияның Ирактағы қатысуының құны бастапқы басып алу ұзаққа созылған қарсылыққа ұласқаннан бері өсті. Қарызды жеңілдетуді есептемегенде, жылдық шығын 2003–2004 жылдары 400 миллион доллардан 2007 қаржы жылында 576,6 миллион долларға дейін өсті. Қосымша шығындар мыналарды қамтыды:
– 494,5 миллион доллар – Иракқа орналастырылған Австралия Қорғаныс күштерінің әскерлеріне төленген жалақы және персоналдық шығындар, бұл сома қосымша шығындарға кірмейді;
– 211,5 миллион доллар – Сыртқы істер министрлігі және басқа да ведомстволардың көмек, қайта құру, Бағдадтағы Австралияның дипломатиялық өкілдігі және әскерилерге салық жеңілдіктері үшін жұмсаған қаражаты; және
– 668 миллион доллар – Австралияның Иракқа қарызын кешіруі.