1979-2003 жылдардағы Ирактағы адам құқығы бұзушылықтары

Кіріспе

Адам құқықтары мәселелері 1979 жылдан 2003 жылға дейін

Араб Социалистік Баас партиясы билігінде болған Иракта адам құқықтары ауыр түрде бұзылды. Құпия полиция, мемлекеттік терроризм, азаптау, жаппай кісі өлтіру, геноцид, этникалық тазалау, зорлау, жер аудару, соттан тыс өлім жазасы, күштеп жоғалу, саяси төңкерістер, химиялық қару қолдану және Месопотамия батпақтарын жою – Саддам Хусейн мен елдің Баас үкіметі билікті сақтап тұру үшін қолданған әдістердің бір бөлігі болды. Саддам Иран-Ирак соғысы мен Перс шығанағы соғысы кезінде Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасын бұзған агрессиялық қылмыстар жасады. Осы кезеңдегі репрессияға байланысты болған өлім мен жоғалулардың жалпы саны белгісіз, бірақ Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, кем дегенде 250 000-ден 290 000-ға дейін адам қаза болған немесе жоғалып кеткен, олардың көп бөлігі 1988 жылғы Анфал геноцидінің және 1991 жылғы Ирактағы көтерілістерді басудың салдарынан болды. Human Rights Watch және Amnesty International ұйымдары тұтқындау және азаптау туралы жүйелі есептер жариялады.

Құжатталған адам құқықтары бұзылуы 1979-2003

Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар 1979 жылы Саддам Хусейн билікке келгеннен бастап 2003 жылы құлағанға дейін ондаған жылдар бойы үкімет бекіткен өлім жазаларын, азаптау және зорлау актілерін құжаттады. 2002 жылы Адам құқықтары жөніндегі комиссия Еуропалық Одақ демеушілік еткен резолюцияны қабылдады, онда Ирактағы адам құқықтары дағдарысының жақсаруы байқалмағаны айтылды. Аталған мәлімдемеде президент Саддам Хусейннің үкіметі "адам құқықтары мен халықаралық гуманитарлық құқықты жүйелі, кеңінен таралған және аса ауыр түрде бұзғаны" үшін айыпталып, Иракты "қосымша және еріксіз жазалауды, зорлауды саяси құрал ретінде пайдалануды және барлық мәжбүрлі және еріксіз жоғалуды" тоқтатуға шақырды. Ұлттық деңгейдегі толыққанды саяси қатысу тек Баас партиясының мүшелеріне ғана шектелді, олар халықтың 8% құрады. Ирак азаматтары Баас үкіметін қолдамаса, жиналуға заң бойынша рұқсат алмайтын. Ирак үкіметі саяси партиялардың құрылуын бақылап, олардың ішкі істерін реттеді және олардың қызметін қадағалады. Ирактың жолдары мен тас жолдарындағы полиция бекеттері қарапайым азаматтардың үкімет рұқсатысыз ел ішінде саяхаттауына кедергі келтірді, ал қымбат шығу визалары ирактық азаматтардың шетелге шығуына тосқауыл қойды. Саяхаттау алдында ирактық азамат кепілдік тастауы керек еді. Ирак әйелдері ер адамның сүйемелдеуі болмаса, елден шыға алмайтын. Саддам Хусейн тұсындағы Фейли күрдтерін қудалау, сондай-ақ Фейли күрдтерінің геноциді деп танылған, 1970 мен 2003 жылдар аралығында Саддам Хусейннің Фейлилерді жүйелі түрде қудалауынан туындады. Қудалау науқандары Фейли күрдтерін Ирактағы атамекендерінен қуғынға ұшыратып, қашуға және іс жүзінде жер аударуға әкелді. Қудалау Фейли күрдтерінің көпшілігіне қарсы режимнің кең ауқымды науқаны басталған кезде күшейді, ол 666 нөмірімен таратылған RCCR шешімі арқылы Фейли күрдтерін ирактық азаматтығынан айырып, оларды ирандықтар деп есептеді. Жүйелі өлім жазасы 1979 жылы Бағдад пен Ханакин қалаларында басталды, кейін басқа ирактық және күрд аймақтарына тарады. Қамауда және азаптау салдарынан шамамен 25 000 Фейли күрдісі қаза тапқан. Халабжадағы улы газ шабуылы: Халабжадағы улы газ шабуылы 1988 жылдың 15-19 наурызында Иран-Ирак соғысы кезінде Ирак үкіметтік күштері химиялық қару қолданғанда болды, нәтижесінде Ирактың Күрд қаласы Халабжада мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза тапты. Анфал науқаны: 1988 жылы Хусейн режимі Солтүстік Иракта тұратын күрд халқына қарсы жойқын науқанды бастады, ол Анфал науқаны деп белгілі болды. Human Rights Watch зерттеушілерінің тобы 18 тонна ирактық құжаттарды талдап, топырақ үлгілерін тексеріп, 350-ден астам куәгерлермен сұхбаттасқаннан кейін күрд халқына жасалған шабуылдардың адам құқықтарын өрескел бұзғанын анықтады. Бұған ондаған мың жауынгер емес адамдарды жаппай өлімге ұшырату және күштеп жоғалту, зарин, қыша газы және нервтік заттарды қоса алғанда, химиялық қаруды кеңінен қолдану, әйелдерді, балаларды және қарттарды өте қиын жағдайға ұшыратып, қатаң түрде қамау, жүздеген мың ауыл тұрғындарын үйлерін қиратып, жер аудару, мектептерімен, мешіттерімен, фермаларымен және электр станцияларымен бірге шамамен екі мың ауылды толығымен жою кірді. 1980 жылдары 50 000-ден 70 000-ға дейін шииттер тұтқындалып, олар туралы ешқандай ақпарат болмады. 1994 жылдың маусым айында Ирактың Хусейн режимі ұрлық, сыбайлас жемқорлық, валюталық спекуляция және әскери дезертирлік сияқты қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қол-аяқты кесу, өртеу және өлім жазасы сияқты ауыр жазаларды белгіледі, олардың кейбіреулері ислам шариғатының бөлігі болды, ал үкімет мүшелері мен Саддамның отбасы мүшелері осы қылмыстар үшін жазадан босатылды. 2001 жылы Ирак үкіметі содомияны өлім жазасына кесу үшін Конституцияға өзгертулер енгізді. 1996 жылы Эрбилде 40-тан астам ирак түрікмендері қырғынға ұшырады. 2003 жылдың 23 наурызында, 2003 жылы Иракқа басып кірген кезде, ирактық теледидар Женева конвенциясын бұза отырып, әскери тұтқындарды көрсетіп, олармен сұхбаттастырды. Сәуір айында CNN телеарнасы 1990 жылдарда Ирак журналистер мен ирактық азаматтарды азаптағаны туралы ақпаратты жасырғанын хабарлады. CNN-нің бас редакторының айтуынша, арна өз қызметкерлерінің қауіпсіздігінен ғана емес, сонымен қатар еркін сөйлегендері үшін жазалануы мүмкін ирактық көздер мен хабарландырушылардың қауіпсіздігінен де алаңдады. Сондай-ақ, атқарушы органның айтуынша, "басқа да жаңалықтар ұйымдары осындай қиын жағдайда болды". 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін Иракта бірнеше мыңнан астам денелер бар бірнеше жаппай қабірлер табылды, және олар әлі де танылып жатыр. Қабірлердегі қаза болғандардың көпшілігі 1991 жылы Саддам Хусейнге қарсы көтерілісте қаза тапқан деп есептелді, бірақ кейбіреулері өлім жазасынан немесе 1991 жылғы көтерілістен басқа уақытта қаза тапқан болуы мүмкін. Басып кіргеннен кейін Ирактың қауіпсіздік кеңселері мен полиция бөлімшелерінде көптеген азаптау орталықтары табылды. Осы орталықтарда табылған құрал-жабдықтарға қолдармен байлап, азаптау үшін қолданылатын ілмектер, электр тогымен ұру құралдары және қатаң қауіпсіздік қызметтері мен авторитарлық елдерде жиі кездесетін басқа құрал-жабдықтар кірді.

Human rights organizations have documented government approved executions, acts of torture and rape for decades since Saddam Hussein came to power in 1979 until his fall in 2003. In 2002, a resolution sponsored by the European Union was adopted by the Commission for Human Rights, which stated that there had been no improvement in the human rights crisis in Iraq. The statement condemned President Saddam Hussein's government for its "systematic, widespread and extremely grave violations of human rights and international humanitarian law" and called on Iraq to cease "summary and arbitrary executions the use of rape as a political tool and all enforced and involuntary disappearances". Full political participation at the national level was restricted only to members of the Ba'ath Party, which constituted only 8% of the population. Iraqi citizens were not legally allowed to assemble unless it was in express support of the Ba'athist government. The Iraqi government controlled the establishment of political parties, regulated their internal affairs and monitored their activities. Police checkpoints on Iraq's roads and highways prevented ordinary citizens from traveling across country without government permission and expensive exit visas prevented Iraqi citizens from traveling abroad. Before traveling, an Iraqi citizen had to post collateral. Iraqi females could not travel outside of the country without the escort of a male relative. The Persecution of Feyli Kurds under Saddam Hussein, also known as the Feyli Kurdish genocide, was a systematic persecution of Feylis by Saddam Hussein between 1970 and 2003. The persecution campaigns led to the expulsion, flight and effective exile of the Feyli Kurds from their ancestral lands in Iraq. The persecution began when a large number of Feyli Kurds were exposed to a big campaign by the regime that began by the dissolved RCCR issuance for 666 decision, which deprived Feyli Kurds of Iraqi nationality and considered them as Iranians. The systematic executions started in Baghdad and Khanaqin in 1979 and later spread to other Iraqi and Kurdish areas. It is estimated that around 25,000 Feyli Kurds died due to captivity and torture. Halabja poison gas attack: The Halabja poison gas attack occurred in the period 15–19 March 1988 during the Iran–Iraq War when chemical weapons were used by the Iraqi government forces and thousands of civilians in the Iraqi Kurdish town of Halabja were killed. Anfal campaign: In 1988, the Hussein regime began a campaign of extermination against the Kurdish people living in Northern Iraq. This is known as the Anfal campaign. A team of Human Rights Watch investigators determined, after analyzing eighteen tons of captured Iraqi documents, testing soil samples and carrying out interviews with more than 350 witnesses, that the attacks on the Kurdish people were characterized by gross violations of human rights. These included the mass execution and forced disappearance of many tens of thousands of noncombatants, widespread use of chemical weapons including Sarin, mustard gas and nerve agents, arbitrary imprisonment including of women, children and the elderly in conditions of extreme deprivation, the forced displacement of hundreds of thousands of villagers after the demolition of their homes, and the wholesale destruction of nearly two thousand villages along with their schools, mosques, farms and power stations. 50,000 to 70,000 Shia were arrested in the 1980s and never heard from again. In June 1994, the Hussein regime in Iraq established severe penalties, including amputation, branding and the death penalty for criminal offenses such as theft, corruption, currency speculation and military desertion, some of which are part of Islamic Sharia law, while government members and members of Saddam's family were immune from punishments for these crimes. In 2001, the Iraqi government amended the Constitution to make sodomy a capital offense. In 1996 more than 40 Iraqi Turkmen were massacred in Erbil. On March 23, 2003, during the 2003 invasion of Iraq, Iraqi television presented and interviewed prisoners of war on TV, violating the Geneva Convention. Also in April 2003, CNN revealed that it had withheld information about Iraq torturing journalists and Iraqi citizens in the 1990s. According to CNN's chief news executive, the channel had been concerned for the safety not only of its own staff, but also of Iraqi sources and informants, who could expect punishment for speaking freely to reporters. Also according to the executive, "other news organizations were in the same bind." After the 2003 invasion of Iraq, several mass graves were found in Iraq containing several thousand bodies total and more are being uncovered to this day. While most of the dead in the graves were believed to have died in the 1991 uprising against Saddam Hussein, some of them appeared to have died due to executions or died at times other than the 1991 rebellion. Also after the invasion, numerous torture centers were found in security offices and police stations throughout Iraq. The equipment found at these centers typically included hooks for hanging people by the hands for beatings, devices for electric shock and other equipment often found in nations with harsh security services and other authoritarian nations.

"Саддамның кіршіксіз онкесі"

АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, Саддам Хусейннің Ирағындағы көптеген адам құқықтары бұзушылықтары Саддам Хусейннің өзі немесе оның және тағы он бір адамның тікелей бұйрықтарымен жасалған. "Саддамның кірлі онкесі" деген термин 2002 жылдың қазан айында пайда болды (Э.М. Нейтансонның романынан, кейін Роберт Олдрич режиссерлікке бейімдеген фильмнен алынған) және АҚШ шенеуніктері осы топты сипаттау үшін қолданды. Топ мүшелерінің көпшілігі Ирак үкіметінде жоғары лауазымдарды иеленді, ал құрамы Саддамның жеке күзетшісінен бастап оның ұлдарына дейін жетті. Бұл тізімді Буш әкімшілігі 2003 жылғы Ирак соғысының Саддам Хусейн мен Баас партиясының жетекшілеріне қарсы, ирак халқына емес екенін дәлелдеу үшін пайдаланды. Тізімдегі адамдар:

Бұрынғы үкіметтің шииттік қасиетті орындарды қиратуы "Екінші дүниежүзілік соғыста қалаларды толықтай қиратумен" салыстырылды, ал [Хусейн мен Аббас] қасиетті орындарына келтірілген зиян Еуропаның көптеген соборларына тиген зияннан да ауыр болды. 1983–1988 жылдардағы геноцидтен кейін шамамен 1 миллион күрдке "үлгілі ауылдарда" қоныстануға рұқсат берілді. АҚШ Сенатының қызметкерлерінің баяндамасына сәйкес, бұл ауылдар "жақсы салынбаған, санитариясы мен сумен жабдықталуы нашар, тұрғындар үшін аз жұмыс мүмкіндіктері болған. Көптеген, тіпті барлығы да тікенді сыммен қоршалған, күрдтердің кіруі немесе шығуы қиын болды". Иракта республикалық үкімет орнағаннан кейін, Абд әл-Кәрим Қасым мен оның ізбасарларының саяси репрессиясынан қашу үшін көптеген ирактықтар елден кетуге мәжбүр болды. 2001 жылға қарай "ирактық эмигранттардың саны 3 миллионнан асып, елде 23 миллион адам қалды" деп есептелді. "Нью-Йорк Таймс" газетінің тілшісі Николас Кристоф: "Басқа елдерде полиция да азаптауды қолданады, бірақ Саддамның полициясы тілдерді кесіп, электр дрельдерін қолданғаны туралы сенімді хабарлар бар. Басқа елдерде наразылардың көзін ойып алады, ал Саддамның тергеушілері жүздеген балалардың көзін ойып, олардың ата-аналарын сөйлетуге тырысты" деді.

Жәбірленушілер саны

2004 жылдың қарашасында Human Rights Watch Саддам Хусейннің режимі кезінде 250 000-ден 290 000-ға дейін ирактықтар өлтірілген немесе жоғалып кеткен деп бағалады, оның ішінде: 1988 жылғы Әл-Анфаль науқаны 50 000-нан 100 000-ға дейін күрдтің қаза болуына әкелді (күрдтік дереккөздер 182 000-нан астам санды көрсеткенімен), ал 1991 жылғы көтерілістерді басу кезінде 25 000-нан 100 000-ға дейін азаматтар мен көтерілісшілер қаза тапты. Бұған қоса, 1984 жылы Әбу-Грейб түрмесінде 4000 тұтқынның өлім жазасы орындалған деген хабар бар. Саддамның билік жылдарының басқа тұсында өлім жазасына кесілген ирактықтардың саны одан әлдеқайда аз болды. Мысалы, "Amnesty International" 1981 жылы Иракта 350-ден астам адам ресми түрде өлім жазасына кесілгенін хабарлады, ал Ирактағы репрессияға қарсы комитет 798 өлім жазасына кесілгендер туралы (сондай-ақ 264 белгісіз адамдардың өлтірілуі және 428 сотталмаған тұтқындар мен жоғалып кеткендердің өмірбаяндары) туралы мәліметтер келтіреді. Қанаан Макия өлім санына назар аудару "Ирактағы террордың" толық ауқымын жасыратынын ескертеді, ол жасырын полицияның кең таралғандығы мен жазалаудың жүйелі қолданылуының нәтижесі болды.