Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің 1798 жылғы сонатасы

Людвиг ван Бетховеннің фортепиано сонатасы № 8, До-минор, Op. 13, көбінесе «Sonata Pathétique» деп аталады, 1798 жылы композитор 27 жасқа толғанда жазылып, 1799 жылы жарық көрген. Ол оның ең танымал шығармаларының бірі болып қала берді. Бетховен осы туындысын өзінің досы Карл фон Лихновскийге арнады. Көптеген адамдар бұл шығарманың композитордың өзі ат қойған туындылардың бірі деп санайды, бірақ шындығында баспагер, сонатаның трагикалық дыбысына әсерленгендіктен, оны «Grande sonate pathétique» деп атады (Бетховеннің пікірінше). Танымал музыктанушылар «Патэтика» Моцарттың фортепиано сонатасы К. 457-ден шабыттанды ма, жоқ па деген мәселені талқылайды, себебі екі шығарма да До-минор тонында жазылған және үш өте ұқсас бөлімнен тұрады. Әсіресе, «Adagio cantabile» атты екінші бөлімде Моцарттың сонатасының кең екінші бөліміндегі тақырыпқа ұқсас мотив пайдаланылған. Бахтың №2 Партитасы, До-минор шығармасымен де жақындықтар байқалады. Екі туынды да «Grave» белгісімен көрсетілген, салтанатты фанфарамен басталады, олардың бірегейі – нүктелі ырғақтардың, мелодиялық контурдың және текстураның үйлесімі. Сонымен қатар, Партитаның Andante бөлімінің алғашқы төрт нотасы (G–C–D–E, туындының бойымен қайталап келеді) «Патэтикада» маңызды тақырыптардың бастапқы ноталары ретінде кездеседі – бірінші бөлімінің екінші тақырыбында (бастапқыда транспозицияланған), содан кейін Рондоның негізгі тақырыбында. Бетховеннің Бахтың шығармаларымен таныс болғаны және жастық шағында «Жақсы темперленген клавирді» зерттегені, ал өмірінің кейінгі кезеңдерінде композитордың стильдеріне қайта оралғаны белгілі.

Қабір Allegro di molto e con brio

Бірінші бөлім соната түрінде жазылған. Ол баяу кіріспе тақырыбымен басталады, "Grave" деп белгіленген. "Allegro di molto con brio" деп аталатын экспозиция C минор тональностьінде (alla breve) уақыт өлшемінде және үш тақырыпты қамтиды. 1-ші тақырып екі октаваны қамтитын агрессивті "ракета" тақырыбынан тұрады, сол қолмен тұрақты тремоло октаваларымен сүйемелденеді. Бетховен содан кейін әдеттегі параллель мажор емес, E минорында 2-ші тақырыпты ұсынғандықтан, дәстүрден тыс режимді араластыруды қолданады. Бұл тақырып біріншісінен лирикалық, әсем ноталар мен қиылысқан қолдарды пайдаланады. 3-ші тақырып медиантаға, E мажорға модуляцияланады және тремоломен бас партиясы үшін Альберти типті фигурациядан тұрады. Алғашқы аллегродан алынған идеялармен кодетта бөлімді аяқтайды. Сонатаны орындайтындардың кейбіреулері (мысалы, Рудольф Серкин мен Андрас Шифф) кіріспеді экспозицияны қайталау кезінде қосады, бірақ көпшілігі аллегро бөлімінің басына оралады. Бұл бөлім – жүз жиырма сегіздік ноталарды қамтитын сирек композициялардың бірі. Даму бөлімі G минор тональностьінде басталады, бірақ тез арада E минорға модуляцияланады. Бұл бөлімде Бетховен Хайднның композициялық тәжірибесін кіріспе бөліміне оралу арқылы кеңейтеді. "Grave" қайта пайда болғаннан кейін, композитор ұзақ басымдық дайындығымен күдік тудырады. Реприза экспозицияның тақырыптарын басқа тональностьтарда қайтарады: 1-ші және 3-ші тақырыптар C минор тональностьінде ойналады, содан кейін 2-ші тақырып күтпеген F минор тональностьінде ойналады, бірақ содан кейін тоник тональностьіне оралады. Кода өте драматикалық және жылдам каденциямен аяқталар алдында "Grave" туралы қысқаша еске түсіруді қамтиды. Кіріспе сансыз шығармаларда үлгі ретінде алынып, пайдаланылды; мысалы, Леди Гага 2011 жылғы "Marry the Night" әнінің музыкалық видеосының кіріспесінде осы тақырыпты қолданды.

Әншілік әуен

Бұл қимыл классикалық кезеңдегі көптеген баяу бөлімдердің экспрессивті Адажио стилін көрсетеді. Белгілі cantabile әуені үш рет орындалады, әрқашан А мажорда, екі модуляциялық эпизодтармен бөлінеді; осылайша, бұл бөлім осы деңгейдегі бөлімдерге арналған соната формасынан гөрі қарапайым рондо болып табылады. Бірінші эпизод F минорында (A мажордың салыстырмалы миноры) орналасқан, негізгі тақырыпқа оралуға дейін E мажорға модуляцияланады. Екінші эпизод А минорында басталып, E мажорға модуляцияланады. Негізгі тақырыптың соңғы оралуымен бірге, қосымша музыка байып, екінші эпизодтың үштік ырғағын қабылдайды. Қысқа ко да бар. Бұл бөлімнің негізгі тақырыбы Моцарттың фортепиано сонатасының баяу бөліміндегі эпизодқа ұқсас ашылады, №14, К. 457. Бұл бөлімнің әндік тақырыбы радионың ең көп тыңдалған классикалық музыка бағдарламасының музыкалық тақырыбы ретінде пайдаланылды, «Adventures in Good Music» бағдарламасы 1970 жылдан 2007 жылға дейін АҚШ-та және көптеген басқа елдерде эфирге шықты. Басты тақырыпты бағдарламаның жүргізушісі Карл Хаас орындады. Сонымен қатар, Билли Джоэл 1983 жылғы «This Night» әнінің қосымша бөлігі ретінде осы тақырыпты пайдаланды.

Рондо: Аллегро

Соната до минорындағы кесу уақытымен аяқталады. Басты тақырып бірінші бөлімнің аллегросының екінші тақырыбына өте ұқсас: оның мелодиясының алғашқы төрт нотасы үшін үлгісі толықтай сәйкес келеді, ал алғашқы сегіз нотасы үшін ырғақтық үлгісі бірдей. Бұған қоса, екінші бөлімдегі мелодияның өңделген нұсқасы да бар, бұл үш бөлімді біріктіре түседі. Бұл шығарма соната-рондо формасында жазылған және қысқа кодамен аяқталады. Үш рондо эпизоды ми мажор, ля мажор және до мажор тондарымен берілген. Сфорцандоның жиі қолданылуы күшті әсер қалдырады.

Бетховеннің замандастарының реакциясы

"Патэтикалық" сонатасы Бетховен үшін маңызды жетістік болды, жақсы сатылып, оның тек керемет пианист емес, композитор ретінде де беделін қалыптастыруға көмектесті. Ол бірден үлкен танымалдылыққа ие болды, сонымен қатар әлемді Бетховен алдағы жылдары дамытатын ерекшеліктерімен таныстырды. Бетховеннің өмірінің соңғы жылдарындағы досы, музыкант Антон Шиндлер былай деп жазды: "Бетховеннің қолындағы "Патэтикалық" сонатасы (бірақ оның таза ойнауында кейбір жетілмеушіліктер болғанмен) – оны естіп, қайта естіген адам ғана бұл бұрыннан белгілі туынды екеніне толық сенімді бола алады. Ең бастысы, оның қолындағы әрбір бөлік жаңаша дыбыстады, оның әрқашан легато ойнауы, орындау өнеріндегі ерекше белгісі, маңызды рөл атқарды."