Түннен шабыданған музыка

Кіріспе

Түннен шабыттанған музыкалық шығарма.

Ноктюрн – түнге арналған, немесе түннің көрінісін тудыратын музыкалық композиция.

Тарих

Ноктурн (француз тілінен nocturne, "түн") термині алғаш рет 18 ғасырда музыкалық шығармаларға қолданылды, ол бірнеше бөлімнен тұратын ансамбльді білдірді, көбінесе кешкі кеште орындалып, кейін жиналып қойылатын. Кейде ол итальян тіліндегі баламасы – нотурноны да қолданды, мысалы Вольфганг Амадей Моцарттың D күйіндегі Нотурносы, K.286, төрт жеңіл эхолы, бөлінген, жұпталған мүйіздер мен скрипкалар ансамбліне арналған, сондай-ақ оның Serenata Notturna, K. 239. Осы кезде шығарма міндетті түрде түнді бейнелемейтін, бірақ сернада сияқты, түнде орындалуға ғана арналған болуы мүмкін. Серенада мен нотурноның басты айырмашылығы – олардың әдетте орындалатын кешкі уақыты: біріншісі шамамен сағат 21:00-де, екіншісі сағат 23:00-ге жақын. Жеке фортепианоға арналған, әдетте бір бөлімнен тұратын сипаттамалық шығарма түрінде ноктюрн 19 ғасырда кеңінен дамыды. Бұл атаумен жазылған алғашқы ноктюрндерді ирланд композиторы Джон Филд жазды, ол романтикалық ноктюрннің әкесі деп есептеледі, оның ерекшелігі – арпеджиомен сүйемелденетін әншіл дыбысты мелодиясы. Алайда, бұл форманың ең танымал өкілі Фредерик Шопен болды, ол 21 ноктюрн жазды. Кейінірек Габриэль Форе, Александр Скрябин, Эрик Сати (1919), Фрэнсис Пуленк (1929) және Питер Скульторп пианиноға арналған ноктюрндер жазды. Бела Барток 1926 жылғы «Out of Doors» фортепианоға арналған шығармасының «Түнгі музыка» («Musiques nocturnes» француз тілінде) бөлімінде табиғат дыбыстарын еліктеді. Онда тыныш, қорқынышты, бүркеленген кластерлік аккордтар, құстардың сайрауы мен түнгі жануарлардың дауысы, сондай-ақ контрастты бөлімдердегі жалғыз әуендер бар. Американдық композитор Лоуэлл Либерман фортепианоға арналған он бір ноктюрн жазды, олардың No.6 композитордың оркестрге арналған Ноктюрні ретінде аранжировкаланды. 20 ғасырдың танымал ноктюрндеріне Майкл Гленн Уильямс, Сэмюэл Барбер және Роберт Хелпстің шығармалары жатады. Басқа мысалдар: Феликс Мендельсонның «Жазғы түнгі арманы» (1848) атты пьесасының оркестрлік бөлігі, Клод Дебюссидің оркестр мен әйел хорына арналған үш пьесасы (ол жеке фортепианоға да ноктюрн жазған) және Дмитрий Шостаковичтің Скрипкалық концерттің бірінші бөлімі No. 1 (1948). Француз композиторы Эрик Сати бес шағын ноктюрн сериясын жазды. Алайда, олар Филд пен Шопеннің шығармаларынан мүлдем өзгеше болды. 1958 жылы Бенджамин Бриттен тенор, жеті обблигато аспабы мен скрипкаларға арналған Ноктюрн жазды, ал оның 1943 жылғы «Серенада» тенор, мүйіз және скрипкаларға арналған шығармасының үшінші бөлімі «Ноктюрн» деп аталды. Ноктюрндер көбінесе тыныш, экспрессивті және лирикалық, кейде көңіл көтеріңкі болып саналады, бірақ іс жүзінде ноктюрн деген атпен жазылған шығармалар әртүрлі көңіл-күйді білдіреді: мысалы, Дебюссидің оркестрлік ноктюрндерінің екіншісі «Fêtes» өте көңілді, ал Карол Шимановскийдің «Ноктюрн мен Тарантелла» (1915) және Кайхосру Шапуржи Сорабджидің «Жалғыз пианоға арналған симфониялық ноктюрн» (1977–78) шығармаларының бөліктері де сондай.

The term nocturne (from French nocturne "of the night") was first applied to musical pieces in the 18th century, when it indicated an ensemble piece in several movements, normally played for an evening party and then laid aside. Sometimes it carried the Italian equivalent, notturno, such as Wolfgang Amadeus Mozart's Notturno in D, K.286, written for four lightly echoing separated ensembles of paired horns with strings, and his Serenata Notturna, K. 239. At this time, the piece was not necessarily evocative of the night, but might merely be intended for performance at night, much like a serenade. The chief difference between the serenade and the notturno was the time of the evening at which they would typically be performed: the former around 9:00 pm, the latter closer to 11:00 pm. In its form as a single movement character piece usually written for solo piano, the nocturne was cultivated primarily in the 19th century. The first nocturnes to be written under the specific title were by the Irish composer John Field, generally viewed as the father of the Romantic nocturne that characteristically features a cantabile melody over an arpeggiated, even guitar like accompaniment. However, the most famous exponent of the form was Frédéric Chopin, who wrote 21 of them. Later composers to write nocturnes for the piano include Gabriel Fauré, Alexander Scriabin, Erik Satie (1919), Francis Poulenc (1929), as well as Peter Sculthorpe. In the movement entitled 'The Night's Music' ('Musiques nocturnes' in French) of Out of Doors for solo piano (1926), Béla Bartók imitated the sounds of nature. It contains quiet, eerie, blurred cluster chords and imitations of the twittering of birds and croaking of nocturnal creatures, with lonely melodies in contrasting sections. American composer Lowell Liebermann has written eleven Nocturnes for piano, of which No.6 was arranged by the composer as Nocturne for Orchestra. Other notable nocturnes from the 20th century include those from Michael Glenn Williams, Samuel Barber and Robert Helps. Other examples of nocturnes include the one for orchestra from Felix Mendelssohn's incidental music for A Midsummer Night's Dream (1848), the set of three for orchestra and female choir by Claude Debussy (who also wrote one for solo piano) and the first movement of the Violin Concerto No. 1 (1948) by Dmitri Shostakovich. French composer Erik Satie composed a series of five small nocturnes. These were, however, far different from those of Field and Chopin. In 1958, Benjamin Britten wrote a Nocturne for tenor, seven obbligato instruments and strings, and the third movement of his Serenade for Tenor, Horn and Strings (1943) is also titled "Nocturne". Nocturnes are generally thought of as being tranquil, often expressive and lyrical, and sometimes rather gloomy, but in practice pieces with the name nocturne have conveyed a variety of moods: the second of Debussy's orchestral Nocturnes, "Fêtes", for example, is very lively, as are parts of Karol Szymanowski's Nocturne and Tarantella (1915) and Kaikhosru Shapurji Sorabji's Symphonic Nocturne for Piano Alone (1977–78).