Кіріспе
Үш негізгі бөлімнен тұратын музыкалық құрылым. Сонаталық форма (сонаталық аллегро формасы немесе бірінші бөлім формасы) – әдетте үш негізгі бөлімнен тұратын музыкалық құрылым: экспозиция, даму және қайталау. Ол 18 ғасырдың ортасынан бері (алғашқы классикалық кезең) кеңінен қолданылып келеді. Көп бөлімді шығармалардың әдетте алғашқы бөлімінде қолданылатын бұл форма кейде келесі бөлімдерде де, әсіресе соңғы бөлімде де пайдаланылады. Музыка теориясында сонаталық форманы оқыту стандартты анықтамаға және 19 ғасырдың екінші ширегінде қалыптасқан форманың тұрақтылығы мен әртүрлілігінің себептерін зерттеуге негізделген. Форманың ең жалпы деңгейде үш негізгі бөлімнен – экспозициядан, дамудан және қайталаудан тұратынына ешқандай дау жоқ; алайда, осы жалпы құрылымның ішінде сонаталық форманы бір ғана үлгіге сыйғызу қиын. Стандартты анықтама экспозицияда ұсынылған, дамуда өңделген және қайталауда гармониялық және тақырыптық тұрғыдан шешілетін тональді материалдардың тақырыптық және гармониялық ұйымдастырылуына назар аударады. Сонымен қатар, стандартты анықтама кіріспе мен коданың болу мүмкіндігін де мойындайды. Әр бөлімнің өзі де формадағы қызметін орындау үшін қолданылатын ерекше тәсілдермен одан әрі бөлінеді немесе сипатталады. Құрылғаннан кейін сонаталық форма «соната» деп аталатын шығармалардың бірінші бөлімінде, сондай-ақ симфония, концерт, скрипкалық квартет сияқты классикалық музыканың басқа да ұзын шығармаларында ең көп қолданылатын формаға айналды. «Музыка және музыканттар сөздігінде» айтылғандай, сонаталық форма – «классикалық кезеңнен бастап 20 ғасырға дейінгі музыкалық форманың ең маңызды принципі». Формальды үлгі ретінде ол осы кезеңдегі көп бөлімді шығармалардың алғашқы бөлімдерінде, оркестрлік немесе камералық болсын, ең жақсы көрінеді және осы себепті оны жиі «бірінші бөлім формасы» немесе «сонаталық аллегро формасы» деп атайды (өйткені үш немесе төрт бөлімді циклдің алғашқы бөлімі әдетте аллегро темпінде болады). Алайда, Гроувтың Шарльз Розенді ұстанған пікірінше, бұл – үлкен аспаптық музыканы құрудың ерекше тәсілі, «принцип» ретінде, менуэттен концертке дейін, соната рондоға дейін көптеген шығармалар мен жанрларда қолданылады. Ол сонымен қатар экспрессивті және стильдік мәнді де білдіреді: Дональд Тови және оның замандастары үшін «соната стилі» драма, динамизм және тақырып пен өрнекке «психологиялық» көзқараспен сипатталады. Әдетте, соңында музыка қайталауға дайындық үшін тоникалық тоналдыққа оралады. (Кейде ол субдоминанталық тоналдыққа оралып, экспозициядағыдай ауысуды жалғастырады.) Дамудан қайталауға өту – шығарманың маңызды сәті. Даму бөлімінің соңғы бөлігі : тоникадағы бірінші тақырып тобының оралуына дайындалады. Мысалы, Брамстың 1-ші фортепианолық сонатасының бірінші бөлімінен. Жалпы, бұл бөлімнің негізгі тональдігі – До мажор, сондықтан ретранзиция G-дегі басым жетінші аккордын күшейтуі керек. Керісінше, ол C-дегі басым жетінші аккордты күшейтеді, музыка F мажорға өтетіндей сезім тудырады, бірақ дереу До мажордағы бірінші тақырыпты бастайды. Тағы бір ерекшелік – Шуберттің 9-шы симфониясының төртінші бөлімі. Бұл бөлімнің негізгі тональдігі – До мажор. Ретранзиция G-дегі басым аккордты созады, бірақ кенеттен E мажордағы жалпақ медиантадағы бірінші тақырыпты бастайды. Ең көп кездесетін ерекшелік – доминантаны салыстырмалы минор тональдігінің доминантымен алмастыру: мысалы, Хайднның Ми мажордағы скрипкалық квартетінің бірінші бөлімі, Op. 54 No. 3. Кейде ретранзиция жасанды қайталаумен басталуы мүмкін, онда даму аяқталмас бұрын бірінші тақырып тобының бастапқы материалы ұсынылады. Музыка тоникаға қарай өзгергенде туындайтын таңғалыс комедиялық немесе драмалық эффект үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, Хайднның G мажордағы скрипкалық квартеті, Op. 76 No. 1.
Sonata form (also sonata allegro form or first movement form) is a musical structure generally consisting of three main sections: an exposition, a development, and a recapitulation. It has been used widely since the middle of the 18th century (the early Classical period). While it is typically used in the first movement of multi movement pieces, it is sometimes used in subsequent movements as well—particularly the final movement. The teaching of sonata form in music theory rests on a standard definition and a series of hypotheses about the underlying reasons for the durability and variety of the form—a definition that arose in the second quarter of the 19th century. There is little disagreement that on the largest level, the form consists of three main sections: an exposition, a development, and a recapitulation; however, beneath this general structure, sonata form is difficult to pin down to a single model. The standard definition focuses on the thematic and harmonic organization of tonal materials that are presented in an exposition, elaborated and contrasted in a development and then resolved harmonically and thematically in a recapitulation. In addition, the standard definition recognizes that an introduction and a coda may be present. Each of the sections is often further divided or characterized by the particular means by which it accomplishes its function in the form. After its establishment, the sonata form became the most common form in the first movement of works entitled "sonata", as well as other long works of classical music, including the symphony, concerto, string quartet, and so on.]] According to the Grove Dictionary of Music and Musicians, sonata form is "the most important principle of musical form, or formal type, from the Classical period well into the 20th century". As a formal model it is usually best exemplified in the first movements of multi movement works from this period, whether orchestral or chamber, and has, thus, been referred to frequently as "first movement form" or "sonata allegro form" (since the typical first movement in a three or four movement cycle will be in allegro tempo). However, as what Grove, following Charles Rosen, calls a "principle"—a typical approach to shaping a large piece of instrumental music—it can be seen to be active in a much greater variety of pieces and genres, from minuet to concerto to sonata rondo. It also carries with it expressive and stylistic connotations: "sonata style"—for Donald Tovey and other theorists of his time—was characterized by drama, dynamism, and a "psychological" approach to theme and expression. At the end, the music will usually return to the tonic key in preparation of the recapitulation. (On occasion, it will actually return to the sub dominant key and then proceed with the same transition as in the exposition.) The transition from the development to the recapitulation is a crucial moment in the work. The last part of the development section is called the : It prepares for the return of the first subject group in the tonic. Exceptions include the first movement of Brahms's Piano Sonata No. 1. The general key of the movement is C major, and it would then follow that the retransition should stress the dominant seventh chord on G. Instead, it builds in strength over the dominant seventh chord on C, as if the music were proceeding to F major, only to take up immediately the first theme in C major. Another exception is the fourth movement of Schubert's Symphony No. 9. The home key of the movement is C major. The retransition prolongates over the dominant chord on G, but suddenly takes up the first theme in the flattened mediant E major. A particularly common exception is for the dominant to be substituted with the dominant of the relative minor key: one example is the first movement of Haydn's String Quartet in E major, Op. 54 No. 3. Occasionally, the retransition can begin with a false recapitulation, in which the opening material of the first theme group is presented before the development has completed. The surprise that ensues when the music continues to modulate toward the tonic can be used for either comic or dramatic effect. An example occurs in the first movement of Haydn's String Quartet in G major, Op. 76 No. 1.
Кода
[[File:Mozart Coda Sonata in C Major, K. 309, I. png|thumb|upright=1.5|Моцарттың До мажордағы сонатасы, К. 309, I-нің ко дасы, 152–155 такттары; контекст үшін рекапитуляцияның соңғы бөлігі де ұсынылған. Сол сияқты, Шопеннің Фа минорындағы фортепиано концертінің бірінші бөлімінің экспозициясында Фа минор, Ля мажор және До минор қолданылады. Екі жағдайда да ауысу i–III–v схемасы бойынша жүзеге асырылады, бұл i–III немесе i–v схемасын кеңейту болып табылады. Дегенмен, бұл жалғыз схема емес: Шуберттің G минорындағы скрипкалық сонатасының D. 408 бастапқы бөлімі i–III–VI схемасын пайдаланады, ал Шуберттің №2 симфониясының B мажордағы D. 125 бастапқы бөлімі I–IV–V схемасын қолданады. Чайковскийдің №5 симфониясының бірінші бөлімі i–v–VII схемасын қолданады. Сонымен қатар, Шуберттің №6 симфониясының финалы (D. 589) алты тональды экспозицияға ие (До мажор, Ля мажор, Фа мажор, Ля мажор, Ми және Соль мажор), әр тональдық жаңа тақырыппен. Екінші тақырып тобы белгілі бір тональда басталып, содан кейін сол тональдың параллельді мажор немесе минорына модуляция жасай алады. Брамстың №1 симфониясының бірінші бөлімінде (До минор), екінші тақырып тобы Ми мажорда басталып, Ми минорына өтеді. Сол сияқты, Дворжактың №9 симфониясының алғашқы бөлімі (Ми минор) екінші тақырып тобын G минордың минорлық медиантында бастап, содан кейін оның параллельді G мажорына ауыстырады. Ал оның №6 симфониясының алғашқы бөлімінде (Ре мажор) екінші тақырып тобының бірінші тақырыбы салыстырмалы B минорда, ал екінші тақырыбы B мажордың параллельді субмедиантында болады.
Бірінші тақырыптық топтағы модуляциялар
Бірінші тақырыптық топ толыққанды тоник күйде болуы міндетті емес. Күрделі соната экспозицияларында алыс күйлерге қысқаша модуляциялар болуы мүмкін, одан кейін тоник қайта бекітіледі. Мысалы, Моцарттың До мажордағы (К. 515) Струналық квинтеті До миноры мен Ре мажорына До мажордың бірінші тақырыптық тобындағы хроматизм ретінде тоқталып, соңында Ре мажорына, доминанттың доминанттық мажорының (Сол мажор) доминантасын дайындау үшін өтеді, осылайша доминанттағы екінші тақырыптық топқа дайындық жасайды. Шуберт және кейінгі композиторлардың көптеген шығармаларында одан да күрделі гармониялық өрнектер қолданылды. Мысалы, Шуберттің Си-бемоль мажордағы (D. 960) фортепианолық сонатасының бірінші тақырыптық тобында тақырып үш рет ұсынылады: Си-бемоль мажорда, Соль мажорда, содан кейін тағы да Си-бемоль мажорда. Екінші тақырыптық топ одан да кең ауқымды. Ол Фа минорынан басталып, Ля мажорына, содан соң Си мажоры арқылы Фа мажорына өтеді.
"Жұмбақ" дегенді қайталау
Қайталау бөлімінде бірінші тақырып тобының тональдығы тоникадан өзгеше болуы мүмкін, көбінесе субдоминантта, және ол «субдоминантты қайталау» деп аталады. Хайдн мен Моцарттың кейбір шығармаларында, мысалы, Моцарттың фортепиано сонатасы №16 До мажор, К. 545, немесе оның №14 квартеті G мажор, К. 387, бірінші тақырып тобы субдоминантта болып, кейін екінші тақырып тобы мен кода үшін тоникаға модуляцияланады. Шуберт субдоминантты рекапитуляцияны жиі қолданды; мысалы, оның №2 және №5 симфонияларының бірінші бөлімдерінде, сондай-ақ оның фортепиано сонаталары D 279, D 459, D 537, D 575, және D 664 финалында кездеседі. Кейде бұл әсер «жалған реприза» ретінде де қолданылады, одан кейін тоникадағы нақты рекапитуляция келеді, мысалы, Хайднның Op. 76 №1 квартетінің бірінші бөлімінде (субдоминанттағы жалған реприза), немесе Шуберттің фортепиано сонатасының финалында A мажор, D 959 (субмедианттағы жалған реприза). Ерекше жағдай – тоника минорында басталатын рекапитуляция, мысалы, Хайднның Op. 76 №4 квартетінің баяу бөлімінде, немесе Хайднның №47 симфониясының бірінші бөлімінде G мажорда. Классикалық кезеңде субдоминант осы позицияда тониканың жалғыз мүмкін алмастырғышы болып табылады (өйткені кез келген басқа тональдылық шешімді қажет етеді және даму бөлімінде жалған реприза ретінде енгізілуі керек), бірақ өткір және жазық тональдылықтар арасындағы айырмашылықтың жоғалуымен және тональды аймақтардың бұлыңғырлануымен 1825 жылдан кейін басқа тональдылықтарда басталатын нақты рекапитуляциялар пайда болды. Бірінші тақырып тобы тоникада (немесе тоникадан өзгеше тональдылықта) басталып, содан кейін екінші тақырып тобы үшін тоникаға модуляциялануы да мүмкін. Чайковскийдің №2 симфониясының 1872 жылғы түпнұсқа нұсқасының финалында бірінші тақырып тобы До мажор тоникасынан басталып, Ми мажорға модуляцияланады, содан кейін Ми мажор арқылы өтіп, екінші тақырып тобы мен кода үшін тоникаға қайта модуляцияланады. Шуберттің №9 симфониясының соңғы бөлімінде бірінші тақырып тобы E мажордың төмендетілген медиантында, F мажордың субдоминантына модуляцияланады, содан кейін екінші тақырып тобы мен кода үшін тоникаға қайта модуляцияланады. Екінші тақырып тобы тоникадан өзгеше тональдылықта, ал бірінші тақырып тобы үй тональдылығында болуы да мүмкін. Мысалы, Рихард Штраустың №2 симфониясының бірінші бөлімінде F минор, рекапитуляция бірінші тақырып тобымен тоникада басталады, бірақ екінші тақырып тобы үшін A мажор медиантына модуляцияланады, содан кейін кода үшін F минорға модуляцияланады. Тағы бір мысал – Дворжактың №9 симфониясының бірінші бөлімі. Рекапитуляция бірінші тақырып тобы үшін E минор тоникасынан басталады, бірақ екінші тақырып тобы G диез минорына, содан кейін A-бемоль мажорға модуляцияланады, содан кейін кода үшін тоникаға модуляцияланады. Сонымен қатар, Бетховеннің «Вальдштейн» сонатасында бірінші тақырып тобы C мажор тоникасында, содан кейін екінші тақырып тобының бірінші бөлігі үшін A мажорға модуляцияланады, бірақ екінші тақырып тобының қалған бөлігі мен кода үшін тоникаға модуляциялау үшін тез арада A минорынан өтеді. Романтикалық шығармалар соната формасындағы прогрессивті тональдылықты де көрсетуі мүмкін: мысалы, Шарль Валентин Алканның «Les quatre âges» Гранде сонатасының екінші бөлімі «Quasi Faust» ре минорда, ал экспозиция реден бас субдоминант G мажорға дейін жүреді, рекапитуляция ре минорда қайта басталады және F мажорда аяқталады, және бөлімнің соңына дейін сонда қалады. Мұндай схема қозғалыстың бағдарламалық сипатына сәйкес болуы мүмкін, бірақ романтикалық туындыны ең жоғары кернеуде бастау және кейіннен кернеуді азайту, сондықтан соңғы тұрақтылық нүктесі соңғы мүмкін сәтте ғана қол жеткізіледі. (Сонымен қатар, минорлық тональдылықты оның салыстырмалы мажорымен сәйкестендіру Романтикалық кезеңде кең таралған, бұл минорлық тональдылықты оның параллельді мажорымен бұрынғы классикалық сәйкестендіруді алмастырды.)
Жарым-жартылай немесе әртүрлі резюмелер
Сонаталық формадағы кейбір шығармаларда рекапитуляцияда бірінші тақырып тобы жіберіліп, тек екінші тақырып тобы қалдырылады, мысалы, Хайднның Hob. XVI/35 сонатасының екінші бөлімі, сондай-ақ Шопеннің фортепиано сонатасының №2 және №3 бастауыштары. Бірінші тақырып тобы экспозициямен салыстырғанда сәл өзгеше болуы да мүмкін, мысалы, Дворжак симфониясының №9 төртінші бөлімі. Тағы бір мысал – Моцарттың К. 387 квартетінің финалында бірінші тақырып тобының бастамы қысқартылған, ал К. 515 квинтетінде бірінші тақырып тобының кейінгі бөлігі қысқартылған. Екінші жағынан, тақырып топтарының реті кері айтылуы да мүмкін, мысалы, Брукнер симфониясының №7 төртінші бөлімі немесе Моцарттың ре мажордағы фортепиано сонатасының бірінші бөлімі, К. 311. Екінші тақырып тобының мелодиясы экспозициямен салыстырғанда өзгеше болуы мүмкін, мысалы, Хайднның №44 симфониясы. Мұндай мелодиялық өзгерістер кіші тональностьтағы сонаталық формаларда жиі кездеседі, екінші тақырыптың тональностьсын өзгерту қажет болған жағдайда, мысалы, Моцарттың К. 388 желді сернадасының бастауыш бөлімінде. Сирек жағдайларда екінші тақырыпты жіберуге болады, мысалы, Чайковскийдің ре мажордағы скрипка концертінің финалында.
Қысқара сонаталық форма
Кейде, әсіресе кейбір романтикалық шығармаларда, соната формасы экспозицияның соңына дейін ғана созылады, сол кезде шығарма даму бөлімі орнына тікелей келесі бөлімге өтеді. Мысалы, Генрик Винявскийдің скрипкалық концерті №2 ре минорда. Тағы бір мысал – Фриц Зайцтің студенттерге арналған скрипкалық концерттері, онда мұндай қысқартылған соната формасы бірінші бөлімнің ұзындығын қысқарту мақсатымен қолданылады. Кейде мұндай шығармалардың үшінші бөлімі бірінші бөлімнің қайталануы болып табылады (мысалы, Франц Штраустың до минорындағы мүйіз концерті), бұл тұтас шығарманы бір бөлімді сонатаға айналдырады. Кейбір классикалық баяу бөлімдерде басқаша түрде қысқартулар кездеседі, онда даму бөлімі қысқа ретранзициямен толығымен алмастырылады. Бұл Моцарттың К. 387, К. 458, К. 465, К. 575 және К. 589 квартеттерінің баяу бөлімдерінде кездеседі. Бұл увертюраларда да жиі кездеседі, мысалы Моцарттың «Le nozze di Figaro» увертюрасында немесе Россинидің «Il barbiere di Siviglia» увертюрасында. Бұл қысқа дамудан өзгеше, мысалы Моцарттың соль мажордағы скрипкалық сонатасының бірінші бөлімінде, К. 379. Тағы бір қысқартылған соната формасының мысалы – даму бөлімі мүлдем алынып тасталады және қайталану экспозициядан кейін дереу басталады (ретранзициялық бөлімсіз). Бұл Чайковскийдің Струналық квинтеттеріне арналған Серенадасының бірінші бөлімінде кездеседі және сонатина формасы деп аталады.
Концерттерде
Дәстүрлі сонаталық аллегро формасының маңызды түрі Классикалық концерттің бірінші бөлімінде кездеседі. Мұнда, сонаталық аллегроның әдеттегі «қайталамалы экспозициясы» екі түрлі, бірақ байланысты бөлімдермен алмастырылады: «tutti экспозициясы» және «соло экспозициясы». «Tutti экспозициясының» классикалық үлгісінде солист қатыспайды (алғашқы классикалық туындыларда «континуо» рөлінен басқа), және екінші реттік тональностьқа шешуші сонаталық экспозиция модуляциясын қамтымайды. Тек «соло экспозициясы» басталғанда ғана солистік аспап өзін-өзі таныстырады және (классикалық) доминантты немесе салыстырмалы мажорға өтуге қатысады. Моцарттың 9-шы концертіндегі жағдай көрінеу өзгеше: мұнда солист бастапқыда естіледі. Бірақ осы бөлімдердің кейінгі дамуы көрсеткендей, ашылу пианино солосы немесе ерте пианино әуелері шын мәнінде экспозицияның басталуына дейін орын алады. Осындай ұсыныс классицизмнен романтизмге өту кезеңінде де кездеседі, мысалы, Бетховеннің 4-ші немесе 5-ші фортепиано концерттері, сондай-ақ романтикалық концерттерде, мысалы Григтің ля минорлық концерті немесе Брамстың си бемоль мажорлық концерті. Концерттің ерекше текстуралық жағдайының нәтижесінде туындайтын құрылымдық ерекшелік – солистік аспаптың белгілі бір тақырыптарға немесе материалдарға «ие болуы»; сондықтан мұндай материалдар тек «сололық» экспозицияда ғана ашылады. Моцарт осы тәсілді жиі қолданған. Концерттік бөлімнің сонаталық формадағы рекапитуляциясының соңында, әдетте, тек солистке арналған каденция болады. Ол импровизациялық сипатқа ие (бірақ шын мәнінде импровизацияланбауы мүмкін), және, әдетте, оркестр тоникамен туындыны аяқтау алдында доминантты гармониядағы аккордтың гармониялық кернеуін ұзартуға қызмет етеді. Кейбір зерттеушілер «қос экспозицияның» бар екендігіне күмәнданады, олар бірінші тақырыптың «tutti экспозициясының» басынан «соло экспозициясының» бірінші тақырыбына дейін созылатынын, яғни бір ғана экспозиция бар екенін айтады.
Тарих
Соната термині алғаш рет 17 ғасырда кездеседі, дәл сол кезде аспаптық музыка дауыстық музыкадан көбірек бөліне бастады. Терминнің бастапқы мағынасы (итальян сөзі suonare, «аспапта орындау») ойнауға арналған шығарманы білдірді, ал кантата – ән салуға арналған шығармадан ерекшеленді. Осы кезде термин екі бөлімді форманы білдіреді, көбінесе AABB түрінде, үш бөлімді формалардың кейбір элементтерімен. Ерте классикалық соната формаларының алғашқы мысалдарының бірі – Перголезидің G мажорлы №3 трио сонатасы. Зерттеулер сонаталық практиканың қалыптасқан кезеңіне, атап айтқанда Гайдн, Моцарт, Бетховен, Шуберт және олардың замандастарының шығармаларына бағытталған, сондай-ақ бұл практиканы 19 және 20 ғасырларда сонаталық аллегро формасының дамуына дейін жеткізеді.