Кіріспе

Іс-шараларды жоспарлау әдісі

Критикалық жол әдісі (КЖӘ) немесе критикалық жолды талдау (КЖТ) – жобадағы іс-шаралар жиынтығын жоспарлауға арналған алгоритм. Критикалық жол тәуелді іс-шаралардың ең ұзақ тізбегін анықтау және оларды бастаудан аяқтауға қажетті уақытты өлшеу арқылы анықталады. Ол көбінесе бағдарламаны бағалау және шолу әдісімен (PERT) бірге қолданылады.

Тарих

CPM – 1950 жылдардың аяғында DuPont компаниясының Морган Р. Уокері және Remington Rand компаниясының Джеймс Э. Келли-младшийі жасаған жобаны модельдеу техникасы. Келли мен Уокер 1989 жылы CPM-нің даму тарихы туралы естеліктерін бөлісті. Келли «критикалық жол» терминін PERT-ті жасағандарға жатқызды, оны шамамен бір уақытта Booz Allen Hamilton және АҚШ Әскери-теңіз күштері жасаған. 1940-1943 жылдар аралығында «критикалық жол» деп танылатын әдістің алғышарттары DuPont компаниясымен жасалып, іске асырылды. Бұл әдіс Манхэттен жобасының табысына үлкен үлес қосты. Критикалық жолды талдау құрылыс, аэроғарыш және қорғаныс, бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу, ғылыми-зерттеу жобалары, өнімді әзірлеу, инженерлік және өсімдіктерді күтіп ұстау сияқты барлық жоба түрлерінде кеңінен қолданылады. Бір-біріне тәуелді әрекеттері бар кез келген жоба математикалық талдаудың осы әдісін қолдана алады. CPM 1966 жылы Нью-Йорктегі бұрынғы Әлемдік сауда орталығының егіз мұнараларын салудың ірі жобасында алғаш рет қолданылды. Бастапқы CPM бағдарламасы мен тәсілі қазір қолданылмайтын болса да, бұл термин әдетте жобалық желінің логикалық схемасын талдауға қолданылатын кез келген тәсілді білдіреді.

Күрделі жолдың кестесін көрсету

Жебе диаграммасындағы белсенділік (PERT диаграммасы) әлі де кейбір жағдайларда қолданылса да, көбінесе ол түйін диаграммасындағы белсенділікпен алмастырылды, онда әрбір белсенділік қорап немесе түйін ретінде көрсетіледі, ал жебелер алдыңғы белсенділіктен кейінгіге дейінгі логикалық қатынастарды көрсетеді, мысалы, осы «Түйін диаграммасындағы белсенділік» мысалында көрсетілгендей. Осы диаграммада А, В, С, D және Е белсенділіктері сыни немесе ең ұзақ жолды құрайды, ал F, G және H белсенділіктері сыни жолдан тыс, олардың резерві тиісінше 15 күн, 5 күн және 20 күнге жетеді. Сыни жолдан тыс белсенділіктерде резерв болады, сондықтан олар жобаның аяқталуын кешіктірмейді, ал сыни жолдағы белсенділіктер әдетте сыни жолға соқтырады, яғни жобаның аяқталуын кешіктіреді. Сыни жолдағы белсенділіктің соқтыруын келесі формула арқылы есептеуге болады: Егер сыни жолдағы белсенділіктің қатар жүретін белсенділіктері болмаса, оның соқтыруы оның ұзақтығына тең. Осылайша, А және Е белсенділіктерінің соқтыруы тиісінше 10 және 20 күнге жетеді. Егер сыни жолдағы белсенділіктің қатар жүретін белсенділігі болса, оның соқтыруы оның ұзақтығы мен қатар жүретін белсенділіктің ең аз жалпы резервінің арасындағы кішірақ мәнге тең болады. Осылайша, B және C белсенділіктері F (резерві 15 күн) және H (резерві 20 күн) белсенділіктерімен қатар жүреді, сондықтан B белсенділігінің ұзақтығы 20 күн, ал соқтыруы 15 күн (F белсенділігінің резервіне тең), ал C белсенділігінің ұзақтығы 5 күн болғандықтан, соқтыруы 5 күнке тең. 10 күндік D белсенділігі G (резерві 5 күн) және H (резерві 20 күн) белсенділіктерімен қатар жүреді, сондықтан оның соқтыруы G белсенділігінің резервіне тең, яғни 5 күнге жетеді.

Бұл нәтижелер, соқтыру есептеулерін қоса алғанда, менеджерлерге жобаны тиімді басқару үшін белсенділіктерге басымдық беруге және жобаның жоспарланған сыни жолын сыни жолдағы белсенділіктерді алып тастау арқылы, «жеделдету» (яғни, көбірек белсенділіктерді қатар орындау) және/немесе «сыни жолды күшпен қысқарту» (яғни, сыни жолдағы белсенділіктердің ұзақтығын қысқарту арқылы ресурстарды қосу) арқылы қысқартуға мүмкіндік береді. Сыни жолға соқтыру талдауы қатаң жобаға бағытталған контекстен тыс процестердегі кестелерді оңтайландыру үшін де қолданылды, мысалы, өндіріс шығымын арттыру үшін, техника мен өлшемдерді пайдаланып, кешіктіру факторларын анықтау және жою арқылы құрастырудың бастапқы уақытын қысқарту.

Қаттылық ұзақтығы

"Қысқарту ұзақтығы" – қызметті жоспарлауға болатын ең аз уақытты білдіретін термин. Осы қызметті аяқтауға көбірек ресурстар жұмсау арқылы оған қол жеткізуге болады, нәтижесінде уақыт үнемделеді, бірақ көбінесе жұмыстың сапасы төмендейді, себебі басымдық жылдамдыққа беріледі. Қысқарту ұзақтығы көбінесе шығын мен қызмет ұзақтығы арасындағы сызықтық байланыс ретінде модельделеді, бірақ көп жағдайларда дөңгелек функция немесе сатылы функция көбірек қолданылады.

Кеңейту

Бастапқыда, критикалық жол әдісі тек соңғы элементтер арасындағы логикалық тәуелділіктерді қарастырды. Кейіннен, әрбір қызметке қатысты ресурстарды қосуға мүмкіндік беру үшін кеңейтілді, бұл қызметке негізделген ресурстарды тағайындау және ресурстарды оңтайландыру техникалары арқылы жүзеге асырылды, мысалы, ресурстарды тегістеу және ресурстарды жарықтандыру. Ресурстар деңгейленген кестеде ресурс тұйықтарына байланысты кешігулер болуы мүмкін (яғни, ресурстың қажетті уақытта қолжетімді болмауы), және бұрынғы қысқа жол ең ұзақ немесе ең "ресурсқа тәуелді" жолға айналуы мүмкін, ал ресурстарды жарықтандырған кестеде тек еркін және жалпы резервтерді пайдалану арқылы критикалық жолға әсер етуден аулақ болады. Бұлмен байланысты концепция – критикалық тізбек, ол ресурстардың шектеулілігіне байланысты күтілмеген кешігулерден қызметтер мен жобаның ұзақтығын қорғауға тырысады. Жоба кестелері үнемі өзгеретіндіктен, CPM кестеге үздіксіз мониторинг жүргізуге мүмкіндік береді, бұл жоба менеджеріне критикалық қызметтерді бақылауға және критикалық емес қызметтердің жалпы резервтерінен асып кету мүмкіндігі туралы ескертуге мүмкіндік береді, осылайша жаңа критикалық жол құрылып, жоба аяқталуы кешігуі мүмкін. Сонымен қатар, әдіс PERT және оқиғалар тізбегі әдістемесін қолдана отырып, стохастикалық болжамдар концепцияларын оңай енгізе алады. Қазіргі уақытта өнеркәсіпте жоспарлаудың CPM әдісін қолданатын бірнеше бағдарламалық шешімдер бар; жоба басқару бағдарламалық жасақтамаларының тізілімін қараңыз. Қазіргі уақытта көптеген жоба басқару бағдарламалық жасақтамалары қолданатын әдіс Стэнфорд университетінің Фондаль әзірлеген қолмен есептеу әдісіне негізделген.

Икемділік

Критикалық жол әдістерін қолдану арқылы жасалған кесте көбінесе дәл іске асырылмайды, себебі уақытты есептеу үшін болжамдар пайдаланылады: егер бір қате жіберілсе, талдау нәтижелері өзгеруі мүмкін. Егер болжамдарға сене берсе және өзгерістер дер кезінде қарастырылмаса, бұл жобаны іске асыруда қиындықтар тудыруы мүмкін. Дегенмен, критикалық жолды талдаудың құрылымы кез келген өзгерістің бастапқы кестеден ауытқуын өлшеуге және оның салдарына түзетулер енгізуге немесе оны азайтуға мүмкіндік береді. Шындығында, жоба аяқталғаннан кейін талдаудың маңызды бөлігі – «іске асырылған күйіндегі критикалық жол» (ABCP), ол жоспарланған кесте мен нақты іске асырылған кесте арасындағы өзгерістердің нақты себептерін және олардың әсерін талдайды.

Танымал мәдениетте

Майкл Крайтонның алғашқы романы «Оддс Он» романында қарақшылар ұрлықты жоспарлауға көмектесетін маңызды жол компьютерлік бағдарламасын пайдаланады. Терри Пратчеттің «Номе трилогиясы» (2-бөлім «Diggers») «маңызды жол туралы доктринаны» айтады және оның «әдетте алдымен жасауы тиіс нәрсеңіз болады» дегенді білдіреді.