Швейцар тарихшысы Иоганн фон Мюллер өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Швейцария тарихшысы (1752–1809)

Йоханнес фон Мюллер (3 қаңтар 1752 – 29 мамыр 1809) – швейцариялық тарихшы.

Өмірбаян

Ол Шаффхаузенде дүниеге келді, әкесі дін қызметкері және гимназияның ректоры болды. Жастық шағында анасының әжесі Йоханнес Шоуп (1696–1757) оның ел тарихына деген қызығушылығын оятып, дамытты. Сегіз жасында Шаффхаузен тарихын жазғандығы айтылады, ал он бір жасында төрт ұлы монархияның барлық патшаларының есімдері мен өмір сүрген жылдарын білген. Тарихи зерттеулерге деген құштарлығын Шлёзер одан әрі күшейтті, Мюллер (1769–1771) теологияны оқу үшін Геттинген университетіне барғанда. 1771 жылдың шілдесінде ол Галле баспасы үшін Швейцария тарихының жобасын жасады, бірақ теологиялық зерттеулері мен 1772 жылы жарық көрген Bellum cimbricum еңбегінің дайындығы үлкен ілгерілеуге кедергі келтірді. 1772 жылдың сәуір айында теологиялық емтиханды тапсырып, көп ұзамай Шаффхаузендегі Collegium Humanitatis-те грек тілінен профессор болды. Содан кейін бос уақытын швейцариялық жылнамалар мен құжаттарды зерттеуге арнады. 1774 жылдың басында досы Чарльз Виктор де Бонстеттеннің кеңесімен бұл қызметтен бас тартып, Женевадағы Трончин отбасының тәрбиешісі болды. Алайда, 1775 жылы ол осы лауазымнан да кетіп, уақытын Женева мен Водада Оңтүстік Каролинадан келген Фрэнсис Кинлох сияқты достарымен өткізді, бұл кезде тарихи жоспарын жүзеге асырумен шұғылданды. Көптеген материал жинағаннан кейін, 1776 жылдың көктемінде еңбегін жазуға кірісіп, 1777 жылдың жазында баспаға дайындады. Бірақ цензурамен қиындықтар туындап, жұмыс тоқтап қалды. 1778–1779 жылдары Мюллер жалпы тарих бойынша лекциялар оқыды (1782–1784 жылдары қайта қаралып, 1811 жылы Vierundzwanzig Bücher allgemeiner Geschichte деген атпен жарық көрді және көп рет қайта басылды). 1780 жылы оның «Швейцария тарихының» бірінші томы (1388 жылға дейін) цензурадан қашу үшін Бостонда жарық көрді, бірақ шындығында Бернде басылды және жақсы қабылданды. 1781 жылы Берлинде француз тілінде «Эссеи историкс» еңбегін жариялады. Берлинде болған сапарында Фридрих Ұлымен кездесіп, одан лауазым алуды үміттенеді, бірақ нәтижесіз аяқталды. Швейцарияға қайтып келе жатқанда Гессен-Кассельдің (немесе Гессен-Кассельдің) графы оны Коллегиум Каролинумда тарих профессоры етіп тағайындады. 1783 жылға дейін Кассельде тұрып, 1782 жылы «Reisen der Päpste» кітабын жариялады, онда римдіктерге бейімділігі мен император Иосиф II-нің гегемониялық саясатына деген сенімсіздігі байқалады. Женеваға оралғаннан кейін (1783) ол бұрынғы қамқоршысы Трончиннің інісіне оқырман болып қызмет етті және 1780 жылы жарық көрген еңбегін қайта жаңартумен айналысты. 1786 жылдың басында қаржылық жағдайын жақсарту үшін Фридрих Карл Йозеф фон Эртальдың кітапханашысы қызметін қабылдады, ол Майнц архиепископы және сайлау ханзадасы болды, одан көптеген маңызды лауазымдар алып, 1791 жылы император Леопольд II-ден ақсүйек атағын алды. 1786 жылдың маусымында «Швейцария тарихының» I томын (1412 жылға дейін) және екі жылдан кейін II томды (1436 жылға дейін) жариялады, ол үлкен мақтауға ие болды. 1787 жылы «Zur Darstellung des Fürstenbundes» саяси трактатын және «Briefe zweier Domherren» еңбегін жариялады. 1792 жылдың қазан айында Майнц француздардың басып алуына ұшырады, сондықтан Мюллер басқа қызмет іздеуге мәжбүр болды. 1793 жылдың ақпанында император Франциск II-нің қызметіне императорлық кеңесші ретінде кірді. Венада көп жылдар бойы тұрып, 1800 жылы император кітапханасының бас кітапханашысы болды, ал 1795 жылы «Швейцария тарихының» III томын (1443 жылға дейін) жариялады. 1804 жылы тарихшы, соғыс кеңесшісі және Берлин академиясының мүшесі болды. 1805 жылы «Швейцария тарихының» IV томы (1475 жылға дейін) жарық көрді. Гердердің шығармаларын редакциялады және Академия үшін «Über die Geschichte Friedrich's II» (Фридрих II тарихы туралы) сияқты түрлі трактаттар жазды. 1802/03 жылдары оның қорғауындағы Фриц фон Хартенберг гомосексуалистік жанжал кезінде Мюллердің барлық байлығын ұрлап алады. Жас жігіт венгр графы Батьяниден жасанды махаббат хаттарын жасап, Мюллерге деген махаббатын білдірді. Мюллердің моральдық талап қоюдан құтылып қалған бұл даулы оқиғалар мен саяси интригалар «Хартенберг ісі» деп аталды. Мюллердің Батьяниге жазған махаббат хаттары Гёте заманындағы бір жынысты құмарлық туралы маңызды мәліметтер береді. 1806 жылы ол Наполеонға жақын болды, оны Йена шайқасынан кейін (1806 жылдың қарашасы) қабылдады және одан (1807 жылдың соңында) Вестфалия корольдігінің мемлекеттік хатшысы лауазымын қабылдады, 1808 жылдың басында бұл лауазымды жеке кеңесші және қоғамдық білім берудің бас директоры лауазымына алмастырды. 1808 жылдың соңында оның үлкен еңбегінің V томы (1489 жылға дейін) жарық көрді. 1809 жылдың 29 мамырында Кассельде қайтыс болды.

He was born in Schaffhausen, where his father was a clergyman and rector of the gymnasium. In his youth, his maternal grandfather, Johannes Schoop (1696–1757), roused in him an interest in the history of his country. At the age of eight he is said to have written history of Schaffhausen, and at eleven he knew the names and dates of all the kings of the four great monarchies. His ardour for historical studies was further stimulated by Schlözer, when Müller went (1769–1771) to the University of Göttingen, nominally to study theology. In July 1771 he undertook a sketch of Swiss history for a publisher of Halle, but his theological studies and the preparation of a Latin dissertation on the Bellum cimbricum (publ. in 1772) prevented much progress. In April 1772 he passed his theological examination, and soon after became a professor of Greek at the Collegium Humanitatis in Schaffhausen. He then began to devote his leisure hours to the investigation of Swiss chronicles and documents. Early in 1774, on the advice of his friend Charles Victor de Bonstetten, he gave up this post and became tutor in the Tronchin family at Geneva. However, in 1775 he also resigned this position, and passed his time with various friends, such as Francis Kinloch from South Carolina, in Geneva and Vaud; all that while engaged in carrying his historical scheme into effect. Having accumulated much material, he began the actual composition of his work in the spring of 1776, and the printing in the summer of 1777. But difficulties arose with the censor, and matters came to a standstill. In 1778–1779 Müller delivered a set of lectures on universal history (revised between 1782 and 1784), which were published as Vierundzwanzig Bücher allgemeiner Geschichte in 1811, and often republished. In 1780 the first volume (extending to 1388) of his Geschichten der Schweizer appeared, nominally at Boston (to avoid the censor), though really at Bern; and it was well received. In 1781 he published at Berlin, in French, his Essais historiques. During his visit to Berlin, he had an interview with Frederick the Great from whom he had hoped to obtain an office, but he did not receive it. He was on his way back to Switzerland when the landgrave of Hesse Kassel (or Hesse Cassel) named him professor of history at the Collegium Carolinum. He stayed at Kassel till 1783, publishing in 1782 his Reisen der Päpste, a book wherein certain leanings towards Romanism are visible, as well as his distrust of emperor Joseph II's hegemonic politics. On his return to Geneva (1783), he accepted the post of reader to the brother of his old patron, Tronchin, and occupied himself with remodeling his published work of 1780. In order to improve his financial position, he accepted early in 1786 the post of librarian to Friedrich Karl Joseph von Erthal, the prince elector and of archbishop of Mainz, who bestowed many important offices upon him and obtained his elevation to nobility from the emperor Leopold II. in 1791. In June 1786 he issued Vol. I (reaching to 1412) and two years later Vol. II (to 1436) of the definitive form of his Swiss history, which was received with great praise. In 1787 he issued an important political tract, Zur Darstellung des Fürstenbundes, and also Briefe zweier Domherren. Then, in October 1792, Mainz was taken by the French, so Müller had to seek for another post. In February 1793 he entered the service of Emperor Francis II as an imperial Aulic Councilor. At Vienna he spent many years, becoming chief librarian of the imperial library in 1800, and in 1795 he issued Vol. III (to 1443) of his Swiss history. In 1804 he became historiographer, war councillor, and member of the Academy at Berlin. In 1805, Vol. IV (to 1475) of his Swiss history appeared. He edited the works of Herder, and wrote various treatises for the Academy, including Über die Geschichte Friedrich's II (On the history of Frederick II). In 1802/03 a protégé, Fritz von Hartenberg, cheated Müller out of his entire fortune in a homosexual scandal. The young man faked love letters from a Hungarian Count Batthyány and declared his love for Müller. The scandal and political intrigue, during which Müller narrowly avoided a morality suit, became known as the Hartenberg Affair. Müller's love letters to the supposed Batthyány are an important window on same sex desire in Goethe's time. In 1806 he became strongly inclined towards Napoleon, by whom he was received in audience after the Battle of Jena (November 1806), and from whom he accepted (end of 1807) the office of secretary of state for the Kingdom of Westphalia, exchanging this position early in 1808 for the posts of privy councillor and general director of public instruction. At the end of 1808 he published Vol. V (to 1489) of his great work. He died at Kassel on 29 May 1809.

Шығармалары

Мюллердің еңбектері оның ағасы Иоганн Георг Мюллердің (1759–1819) қамқорлығымен, Иоганн Готфрид Хердердің Тюбингендегі шәкірті, 27 томдық (1810–1819) жинақта және Штутгартта 40 томдық (1831–1835) жинақта қайта басылды. 1-3 томдар Мюллердің «Жалпы тарихының» қайта қаралып, бірақ аяқталмаған неміс тіліндегі нұсқасын қамтиды. Швейцария тарихы Лейпциг пен Цюрихте 15 томдық (1824–1853) жинақта қайта басылды, оны Роберт Глуц Блотцхайм (1517 жылға дейін), Й.Й. Хотингер (1531 жылға дейін), Луи Вуллиемин (1712 жылға дейін) және Шарль Моннар (1815 жылға дейін) жалғастырды. Неміс басылымының француз тіліне аудармасы (жоғарыда аталғандай) 18 томдық (Париж, Женева, 1837–1851) жинақта жарық көрді. Маңызды шағын еңбектердің қатарында Фридрих Ұлының қолдауымен француз тілінде жарық көрген «Essais historiques» (Берлин, 1780); «Reisen der Päpste» (жаңа басылымы, Aix-la-Chapelle, 1831; француз тіліне аудармасы, 1859), Иосиф II-нің папқа қарсы реформаларына қарсы жазылған (оның өзі протестант болғанымен); және Швейцарияда оқылған дәрістерден құралған «Vierundzwanzig Bücher allgemeiner Geschichten» (3 томдық, Тюбинген, 1811; көп рет қайта басылды) бар. Мюллердің Фюсслинге (1771–1807) жазған хаттары Цюрихте (1812), ал Шарль Боннеге жазған хаттары Штутгартта (1835) жарық көрді. Оған түрлі достары жолдаған көптеген хаттар Маурер Констант тарапынан 6 томдық (Шаффхаузен, 1839–1840) жинақта жарияланды; ал оның ағасы Иоганн Георг Мюллер (1770–1809) жазған хаттары Эдуард Хауг пен Андре Вайбельдің редакциясымен Фрауенфельдте (2 том, 1893) және Геттингенде (6 том, 2009–2011) жарық көрді.