Кіріспе

Мәдени сауаттылық – американдық педагог және әдеби сыншы Э.Д.Хирш енгізген термин. Ол, белгілі бір мәдениетті түсіну және оған еркін қатысу қабілетімен байланысты. Мәдени сауаттылық – нағыз сауаттылыққа (әріптерді оқу және жазу қабілеті) ұқсас. Сауатты оқырман белгілі бір тілдің алфавитін, грамматикасын және жеткілікті сөздік қорын біледі; мәдени сауатты адам болса, белгілі бір мәдениеттің белгілерін, символдары мен ерекшеліктерін, соның ішінде тілін, нақты диалектісін, әңгімелерді, ойын-сауықтарды, тілдік ерекшеліктерді, ерекше дағдыларын және тағы да басқаларын біледі. Мәдени сауатты адам сол мәдениет өкілдерімен еркін сөйлесіп, оларды түсіне алады.

Себептер

Белгілі бір мәдениеттің балалары әдетте мәдениетке ену процесі арқылы сол мәдениетті меңгереді. Мәдениетке ену білім алу, ойын, отбасылық қарым-қатынастар, достық, және т.б. сияқты табиғи түрде жүзеге асады. Иммигранттар, сырттан келгендер, мәдени азшылықтар, бейтаныс адамдар, қонақтар және т.б. үшін мәдени сауаттылықтың себебін анықтау қиын мәселе болып табылады. Белгілі бір мәдениеттің сауаттылығы, әсіресе бизнес, әңгімелер, өнер, білім, тарих, дін және отбасы сияқты маңызды салаларға тұрақты түрде қатысу және сол мәдениетке ұдайы тону арқылы уақыт өте келе пайда болады. Жазба тілі немесе жазылған материалдары жоқ ауызша мәдениеттің сауатты азаматы болу үшін ұзақ әңгімелесу жеткілікті. Ал жазба мәдениеттің сауатты азаматы болу үшін әңгімелесумен қатар, мәдени маңызы бар кітаптарды оқу, немесе мәдени маңызы бар фильмдер, пьесалар, ескерткіштер, телешоулар тамашалау да қажет. Батыс мәдениеті, әсіресе ағылшын-американ мәдениеті – кітапқа басымдық беретін мәдениет. Ол көбінесе христиандық Киелі кітапқа, Уильям Шекспирдің, Томас Кранмердің «Жалпы дұғалар кітабына», Джеффри Чосердің поэзиясына және басқа да көптеген ықпалды ерте заманағы ағылшын шығармаларына сілтеме жасайды. Осы кітаптарды білу (басқаларымен бірге) Батыста мәдени сауаттылыққа үлкен үлес қосады. Алайда, сол мәдениеттің мүшелерінің өнерімен, тарихымен және өмірлік тәжірибесімен танысу да өте маңызды.

Мысалдар

Мысалы, 1908 жылы британдық жазушы Г.К. Честертон: «Толық өзіне сенімділік – әлсіздік. Өзіне сенімді адамның бетінен ‘Хенвелл’ деп жазылғандай көрінеді, ол автобустағыдай анық» деп жазды. Бұл мәлімдеме, әсіресе соңғы бөлігі, Ұлыбританиядан тыс оқырманға түсініксіз болуы мүмкін, себебі ол «омнибус» сөзінің «автобус» деген мағынаны білмейді және «Хенвелл» – бұрынғы психиатриялық аурухананың атауы екенін білмейді.

Салдарлар

Мәдени сауаттылықтың артықшылықтары мен кемшіліктері талқыланып жүр. Мысалы, адам жұмыс берушілер мен ұстаздар сияқты шешім қабылдаушылармен еркін әңгімелесе алатын болса, әлеуметтік мобильділігі артады. Шет елге миссионерлікпен барғандар немесе туған жерінен қоныс аударған босқындар сияқты, өзге мәдениеттің өкілдері мәдени білімсіздіктен зардап шегуі мүмкін. Дегенмен, мәдени сауаттылыққа қол жеткізу өз ана тілі мен мәдениетінен айырылуға алып келуі де мүмкін.