Кіріспе

Адам мінез-құлқының түрі – адам мінез-құлқының қалыпты немесе дәстүрлі саналатын нұсқадан ауытқуы. "Перверсия" термині түрлі ауытқуларды білдірсе де, көбінесе ерекше бұзық, жағымсыз немесе күйзелістік тудыратын сексуалдық мінез-құлықты сипаттау үшін қолданылады. Перверсия, бұзық мінез-құлықтан өзгеше, себебі соңғысы ұсақ қылмыс сияқты, перверсия үшін тым күшті боларлық мінез-құлық салаларын қамтиды. Бұл термин көбінесе қарапайымдыққа ұшыратады, ал психологиялық әдебиетте оның орнына "парафилия" термині қолданылған, бірақ бұл термин де даулы, сондықтан кейде "ауытқу" термині қолданылады.

Тұжырымдаманың тарихы

Бір пікір бойынша, бұзылу ұғымы субъективті болып табылады. "Бұзылу" термині жыныстық мағынада 1896 жылы туындады және бастапқыда бұл терминді қолданған адам немесе топ зиянды деп есептейтін жыныстық белсенділік немесе мінез-құлықтың түрлеріне қатысты қолданылды.

Жыныстық емес пайдалану

Перверс етістігі, байланысты есімдерге қарағанда, мағынасы тар емес, және оны жыныстық мағынасыз қолдануға болады. Ағылшын заңдарында сот процесін бұрмалау қылмысы үшін қолданылады, бұл – ортақ құқық бұзушылығы. Сөйлесу кезіндегі пікірлердің "мақсатты бұрмалау тәсілі" жыныстық сипатқа көшуге алып келеді: "Әйелдің айтқандарын мақсатты түрде бұрмалау – азғыру немесе зорлау әрекетіне бір қадам жақын". Есімдік кейде жаргон тілінде қысқартылған түрінде "перв" деп кездеседі және "перверт сияқты мінез-құлық таныту" мағынасында етістік ретінде қолданылады, сондай-ақ "перви" деген сөйлесім де бар. Бәрі де көбінесе, бірақ әрқашан емес, жеңіл-жеңіл қолданылады. Экономикада "кері нәтижелі ынталандыру" термині – саясаткерлердің ниетіне қайшы нәтиже беретін саясатты білдіреді.

Фрейдтің бұзылудың рөлі туралы

Фрейдтің «Сексуалдық теорияға арналған үш очеркіндегі» дидактикалық стратегиясы «бұрмалаулар» мен «қалыпты» сексуалдық қатынас арасында көпір салу болды. Фрейд «гермафродитизм, педофилия, содомия, фетишизм, эксгибиционизм, садизм, мазохизм, копрофилия, некрофилия» сияқты «эротикалық қабілеттер мен бейімділіктердің бай әртүрлі жиынтығын» клиникалық тұрғыдан зерттей отырып, «барлық адамдар тумысынан бұрмаланған» деген қорытындыға келді. Ол мұндай бұрмалаулардың тамырын балалық шақ сексуалдығында тапты – «баланың «полиморфты бұрмаланған» бейімділіктерінде, мұндай бұрмалауларға деген «қабілеті» туа біткен». Фрейдтің «Үш очерк» еңбегіндегі маңызды ирония – балалық шақтағы бұрмалаулардың норма болып табылуы еді. Он жылдан кейін талдауын жетілдіре отырып, Фрейд балалық шақ сексуалдығының кең және назарсыз бұрмаланған әрекеттерді қамтитынын, ал ересектердегі бұрмалаулармен салыстырғанда, олардың арасында маңызды айырмашылық бар екенін атап өтті: «Бұрмаланған сексуалдық қатынас әдетте өте жақсы орталықтанған: оның барлық әрекеттері бір мақсатқа бағытталған – әдетте біреу ғана; бір компоненттік инстинкт басымдыққа ие болады. Бұл тұрғыдан алғанда, бұрмаланған және қалыпты сексуалдық қатынас арасындағы айырмашылық олардың басым компоненттік инстинкттерінің және, демек, сексуалдық мақсаттарының әртүрлілігінен басқа ештеңе емес. Екеуінде де, десек болады, жақсы ұйымдастырылған тирания орнатылған, бірақ әрқайсысында биліктің жетегін басқа «отбасы» ұстап тұр». Бірнеше жылдан кейін, «Бала ұрылып жатыр» (1919) еңбегінде Фрейд бұрмалаулардың «даму процесінен өтетініне, олар бастапқы көрініс емес, соңғы нәтиже екеніне» көбірек мән берді – «балалық шақтағы және ересек өмірдегі сексуалдық ауытқулардың бәрі бір кешеннің – Эдип кешенінің тармақтары». Отто Фенихель бұрмалаулардың қорғаныс функциясы туралы ойды қабылдады – «қорқынышқа жол беруді немесе оған қайшы келу арқылы бір мезгілде қауіпсіздік сезімін беретін сексуалдық қанағаттандыру тәжірибесі»; сондай-ақ, «кейбір адамдар бұрмалаушылардың қалыпты адамдарға қарағанда күшті сексуалдық ләззат алатынын ойлайды. Бұл рас емес [бірақ] бұзылған құштарлықтарын басып қойған невротиктер, бұзылған құштарлықтарын ашық білдіретін бұрмалаушыларға қызғанышпен қарауы мүмкін». Әрине, бұл көптеген пікірлердің бірі ғана.

Арлин Ричардс әйелдердегі бұзылушылықтың рөлі туралы

Фрейд еркектердегі бұзылу туралы көп жазды. Дегенмен, ол және оның ізбасарлары әйелдердегі бұзылуға шамалы ғана назар бөлді. 2003 жылы психолог, психоаналитик және феминист Арлин Крамер Ричардс "Америкалық психоаналитикалық қауымдастығының журналында" әйелдердегі бұзылу туралы "Бұзылуға жаңа көзқарас" атты маңызды мақаласын жариялады. 2015 жылы психоаналитик Линн Фридман "Америкалық психоаналитикалық қауымдастығының журналында" Арлин Ричардстың толық жинағына шолу жасай келе, оған дейін "әйелдердегі бұзылу туралы дерлік ешқандай сарапшы жазбаған. Бұл пионерлік жұмыс, сөзсіз, Луиза Каплан (1991) сияқты басқаларға осы салыстырмалы түрде жаңа зерттелмеген салаға жол ашты".

Жарамсыз қоғам

ХХ ғасырдың аяғындағы жыныстық революция кезінде Фрейд ұсынған көптеген идеялар жаңа, кең ауқымды либералдық консенсустың бір бөлігіне айналды. Кейде бұл әрбір фетишистің өзіне лайық "фетиш серігі" болатын, әр аяқ киімге құмар ер адамға қызмет етуге және онымен үйлесім табуға дайын әйелдің табылуы сияқты панглоссиандық көзқарасқа алып келді, ал шашынан ләззат алатын әрбір ер адамға шашын зорлаудан ләззат алатын әйел кездеседі. Хавелок Эллис мұндай ойлардың көптеген мысалдарын келтіреді: "Биік өкшеге басылуды армандаған ер адам ерте не кеш, өкшемен басуды өмір бойы армандаған әйелмен кездеседі". Либералдық консенсуста туындаған даулардың негізгі мәселесі – әртүрлілік пен қалыпты даму арасындағы байланыс болды. Фрейдтің ықпалымен кейбіреулер "бұл әртүрлі жыныстық бағдарлар қалыпты дамумен салыстыру арқылы жақсы түсіндіріліп, бағаланады" деп санайтын. Сондай-ақ, олар азғындықтың жақындыққа деген қорқынышпен байланысты екенін, оны "ерекше жағдайлармен шектелген жыныстық қатынас" деп сипаттады, бұл серіктестер арасында үлкен қашықтық тудырады. Осы тұрғысынан, "қандай бұзық құштарлық немесе қиял болса да, нағыз, шынайы, махаббатқа толы сексуалдық сезім сонда жасырылған" – бұл, мүмкін, бұзылудың кейбір қараңғы пост-еркіндік көріністеріне көшудің бастапқы нүктесі.

Сыншыл пікірлер

Кейбір қатысушылар үшін "бостандық, кем дегенде оның жыныстық формасы, жаңа бір түрлі таңылған мораль болды, ол бұрынғыдан да шектеулі" – "адамның эмоционалдық байланыстарының күрделілігін мүлдем ескермейтін" жағдай. Осының салдарынан француз және ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде (дәстүрлі айыптамалармен қатар) бұзылуға деген көңіл көшірудің жаңа, күмәнді ағымдары пайда болды. Лакан бұрыннан-ақ "скоптофилияның, садомазохизмнің "жартылай инстинкттеріне" тән екіұштылықты, сондай-ақ осы бұзылулардың кейбірін іске асыруда басқаларды қабылдаудың көбінесе өте аз "көрінетін" жақтарын" атап көрсеткен. Оның артынан, басқалар "әрбір бұзық әрекетте зорлаудың бір қыры әрқашан болады, яғни екінші адам өзінің қалауынша болмаса да, тәжірибеге тартылуға мәжбүр" деген тұжырым жасады – "субъективтіліктен айырылу немесе одан бас тарту". Сол сияқты, объектілермен қарым-қатынас теориясы "бұзылуда бас тарту, бейтанысқа деген қорқыныш" бар екенін көрсетті; "бұзушы" қияли ойларды серіктеспен бірге мәжбүрлі әрекеттер арқылы жоғарылата шабуылдайды; және мұның бәрі психикалық ауыртпалықты жасыру үшін жасалады". Эмпирикалық зерттеулер "сипатталған бұзық қарым-қатынастарда ешқандай ортақ қуаныш жоқ екенін" анықтады; ал теориялық деңгейде "бұзылулар – теория айтады – жыныстар мен ұрпақтар арасындағы айырмашылықты жоққа шығаруға жасалған әрекеттерді" қамтиды және "зақым келтіру, адамгершіліктен айыру және қиын, зиянды өмірге ұмтылыс" кіреді.